Türk Şehitliği’ne ev sahibi, Türk vatandaşlarına ocak…

Türkiye ve Malta, Akdeniz’in kalbinde yer alan ve tarih boyunca ortak coğrafi, kültürel, ticari bağlar kurmuş önemli ülkeler. Ülkelerimizin tarihi, sadece savaşlarla değil, aynı zamanda dostluk ve kültürel alışverişlerle de şekillendi. Büyükelçi Erdeniz Şen, iki ülke arasındaki tarihî bağları aktarıyor, Malta’daki Türk Şehitliği hakkında bilgi veriyor…

Sayın Büyükelçi, ülkelerimiz arasında uzun yıllara dayanan tarihî ilişkilerin dönüm noktaları nelerdir?

Türkiye ve Malta Akdenizlilik bağlamında ortak coğrafya­yı, tarihi ve kültürü paylaşan iki ülkedir. Bilinen, tarih kitapları­na baktığımızda en çok bahse­dilen, Malta Kuşatması ve Malta Sürgünleri olarak görülür. Ama Akdenizli olması hasebiyle her zaman iki ülke arasında ilişkiler mevcut olmuş. Savaşlardan daha çok dostluk, ticaret, kültürel alış­verişler yapılmış. Türkler ve Mal­talılar yüzyıllar boyunca bu gü­zel Akdeniz’de doğayı, kültürü ve tarihi paylaşmışlar.

İkili ilişkilerimizin dönüm noktaları; 1967’de diplomatik iliş­kilerin tesisi, 2009’da büyükel­çiliğimizin ve Malta’nın İstanbul Başkonsolosluğu’nun açılması ve 2017’de Malta’nın Ankara Büyü­kelçiliği’nin açılmasıdır. Ayrıca, dönemin Başbakanı Sayın Binali Yıldırım’ın 2017’de Malta’yı zi­yareti ve 2019’da dönemin Malta Cumhurbaşkanı Marie Louis Co­leiro Preca’nın ülkemizi ziyareti iki ülke arasındaki en üst düzeyli ziyaretlerdir. Son olarak, Dışişle­ri Bakanımız Sayın Hakan Fidan 5-7 Şubat 2024’te Malta’yı ziyaret etmiştir.

Tarihî olarak Malta’daki Türk varlığı hakkında bilgi verir misiniz?

Paylaştığımız ortak coğrafya nedeniyle Malta’daki Türk varlı­ğı köklü bir geçmişe sahip. Tarihî açıdan 1565’te Malta Kuşatması­nı görüyoruz. Teşkilat-ı Mahsusa Reisliği de yapmış olan Kuşçubaşı Eşref Bey, 1917’de Birinci Kanal Harekatı sırasında İngilizlere esir düşerek Malta’ya getirilmiş, ko­mutasındaki bir grup askerle bir­likte 3 yıl Malta’da kalmış, bu süre zarfında Malta Türk Şehitliği’nde çeşitli restorasyon çalışmaları da yürütmüştür. 1. Dünya Savaşı ne­ticesinde İstanbul’un işgali sonra­sında aralarında Sadrazam Said Halim Paşa ve Ziya Gökalp gibi bilinen simaların da olduğu 155 aydın ve devlet insanımızın işgal kuvvetlerince tutuklanarak 1919- 1921’de o dönem İngiliz sömürge­si olan Malta’ya sürülmesi ortak tarihimizin önemli bir parçasını teşkil etmektedir.

Malta Türk Şehitliği’nin tarihî ve mimari açıdan önemi nedir?

Malta Türk Şehitliği, 1874’te Sultan Abdülaziz’in talimatıyla 1565’teki Malta Kuşatması’nda şehit düşen askerlerin aziz anısına Maltalı mimar Emmanuel Luigi Galizia’ya inşa ettirilmiştir. Kuşatma neticesinde şehit düşen askerler için ilk olarak Malta’nın çeşitli yerlerindeki mezarlıklar kullanılmış fakat daha sonra bu mezarların şehir içinde kalması nedeniyle taşınmasına karar verilmiştir. Sultan Abdülaziz, -Avrupa’yı ziyaret eden ilk Osmanlı sultanı- buraya gelmiş, Malta Kuşatması’nda şehit edilen askerlerimizi ziyaret etmiştir.

Tarih kitaplarına göre 20-25 bin şehidimiz var ve bu askerle­rimiz Malta’nın çeşitli yerlerine defnedilmiş durumda. Malta’da Marsa’nın bizim açımızdan öne­mi var. Çünkü Osmanlı ordusu, zamanında ordugahını Marsa’da kurmuş. Yani bugün şehitliğimi­zin olduğu yerde. Herhalde onun için de Sultan Abdülaziz oradan kendi hazinesinden 6 dönümlük bir arazi almış. Ülkenin en önem­li mimarına burayı yaptırmış ve bunun için de bir başkonsolos ta­yin etmiş. 1874’te bu şehitlik in­şaatı tamamlanmış. Ondan beri de Malta’nın en güzel, en önemli mimari yapılarından biri hâli­ne gelmiş. Galizia çok önemli bir mimar. Mesela bugün onun adı­na mimari ödüller veriliyor. Bir yarışma düzenleniyor. Bu sene umarım biz de bunun bir parçası olacağız. Mimarlar Odasıyla te­mas ettik. Bunun yanısıra tarih boyunca Malta’da hem Türkler yaşıyor hem diğer Müslümanlar yaşıyor ve şehitliğimizde küçük bir mescit, bir de gasilhane var. 1980’lerin başında ülkenin tek ca­misi Paola Camii yapılana kadar şehitlik içerisindeki cami aktif olarak kullanılıyor. Mimar E.L. Galizia, Mecidiye Nişanı ile taltif edilmiştir.

Ayrıca şehitliğimizde 1. Dünya Savaşı’nda ölen 22 şehidimiz var.

Malta’da yaşayan Türk toplumunun demografik yapısı hakkında bilgi verir misiniz?

Halihazırda Malta’da 8 bini aşkın vatandaşımız ikamet etmekte olup, bu nüfusun bir kısmını dil öğrenimi maksadıyla Malta’ya gelen öğrencilerimiz teşkil ediyor. Öğrencilerin yanısıra, vatandaş­larımız çeşitli işlerde çalışıyor. Ülkedeki Türk varlığı neticesin­de, Türk mutfağı da Maltalıların beğenisini kazanmış olup ülkede vatandaşlarımız tarafından işle­tilen çok sayıda Türk restoranı da bulunuyor. Ayrıca, 2023’te 15 bini aşkın vatandaşımız turist olarak Malta’yı ziyaret etmiştir.

Türk işinsanları tarafından Malta’da gerçekleştirilen yatırımlar hakkında bilgi verir misiniz?

Öncelikle Malta’da çok köklü yatı­rımlarımız var. Kruvaziyer limanı ve ülkenin serbest limanı Türk­lerin, ki bunlar Avrupa’nın en önemli limanları arasında yer alı­yor. Diğer yandan Malta’da ban­kalarımız var. Bu bankalar uzun süredir Malta’da faaliyette. Ülke­nin dört bir yanında Türk resto­ranları var. Buraların müşterileri en çok Maltalılar ve Malta’yı çokça ziyaret eden turistler. Türk mut­fağının Malta’da bu kadar güzel tanıtılmasından gurur duyuyo­ruz. Bunun yanı sıra çok sayıda genç profesyonel vatandaşımız var. Türk şirketleri Malta’nın dört bir yanını inşa ediyor ve buralar­da Türk işçiler çalışıyor. Türk mü­hendisler, mimarlar getiriliyor. Aynı zamanda Malta önemli bir İngilizce öğrenim merkezi; ülke­mizden de çok sayıda öğrencimiz her yıl Malta’ya geliyor. Daha son­ra bir kısmı ülkemize dönüyor, bir kısmı Malta’da iş buluyorlar, ka­lıyorlar. Vatandaşlarımızın Tür­kiye’yi, Türk kültürünü, tarihini, mutfağını burada tanıtmak için yaptıkları çalışmalardan büyük onur duyuyoruz.

Ekonomik ve ticari işlerimi­ze baktığımızda da Malta küçük bir ülke, 550 bin civarında nüfu­su var. Ama ekonomi ve ticaret açısından önemli bir ülke. Tür­kiye’nin tüm dünyadaki dış ya­tırımları açısından 6. sırada yer alıyor. Ve burada 2 milyar Euro’yu aşkın yatırımımız var. Diğer yan­dan geçen yıl buraya 1.3 milyar Dolar civarında ihracat yapmışız ve bu bizim tüm ihracatımızda 47. sırada. İkili ticaretimiz de Malta ile son derece gelişmiş. Malta’yı gezerken eğer bir yerde dikka­tinizi çeken güzel bir bina veya yenilenmiş bir yol varsa bilin ki büyük ihtimalle onlar Türkler tarafından yapılmıştır. İnşallah yakın zamanda -herhalde bir aya kadar- Gozo Adası’nda da ülkenin olimpik havuzlu çok modern bir spor tesisi hizmete girecek. Bunu Türk mühendis, mimar ve işçiler gerçekleştirdi.

Malta’da Türk şirketleri çoğun­lukla inşaat, bankacılık, finans, ulaştırma ve hizmet sektörle­rinde faaliyet gösteriyor. Malta Serbest Limanı Konteyner Ter­minali’nin %50, Valetta Kruva­ziyer Limanı’nın ise %55 hissesi sırasıyla Türk şirketlerine aittir. Hemen şehitliğimizin yakınında­ki Marsa kavşağı, ülkenin önemli bağlantı noktalarından biri. Malta hükümeti yakın zamanda aldığı bir kararla burada Türk şirketi ta­rafından Türk işçisi-mimarı-mü­hendisi tarafından yapılan yolun bir bölümüne Atatürk Caddesi isminin verilmesini kararlaştırdı. Bunun açılışını 29 Ekim Cumhu­riyet Bayramı’nda vatandaşları­mızın katılımıyla yapmayı planlı­yoruz.