Etiket: sayı:95

İran rejiminin ‘Aşil topuğu’: Başörtüsü ve kadın direnişi

İran’da 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin ahlak polisi tarafından gözaltına alınmasının ardından hayatını kaybetmesine tepkiler giderek büyüyor. Ülkenin zorunlu başörtüsü politikasının uzun bir tarihi var, ancak baskının hikayesi her zaman direnişin hikayesiyle birlikte örülüyor. 20. yüzyıl başından bu yana kadınların başı çektiği mücadeleler ve rejimin tepkileri…

İran’da 22 yaşındaki Mahsa Amini’nin ahlak polisi tarafından gözaltına alınmasının ardından 3 gün komada kaldıktan sonra 16 Eylül’de hayatını kaybetmesi, ülkenin neredeyse yarısına yayılan protestoların fitilini ateşledi. Sosyal medya ve basının üzerindeki yasaklara rağmen, görebildiğimiz kareler hem heyecan verici hem de dokunaklı: Genç kızlarının yanında yasaklara meydan okuyarak başını açan bir anne; eşarplarını alevlere atanlarla omuz omuza duran başörtülü kadınlar; matemlerini ve öfkelerini saçlarına makas vurarak dışa vuranlar ve polisin tüm sert müdahalelerine rağmen cesaretle “Bizden alınan özgürlüğü geri istiyoruz” diyen, kaybedecek bir şeyi kalmamış onbinler…

Amini’nin gözaltına alındıktan sonra ahlak polisi tarafından dövüldüğü ve işkenceye maruz kaldığı, bu nedenle komaya girdiği iddia edilirken, Tahran polis şefi Hüseyin Rahimi “Ölümüyle ilgili her türlü suçlama kesinlikle yalandır” diye cevap veriyor ve Amini’nin ölüm nedenini ani kalp yetmezliği olarak açıklıyor. Rahimi, Amini’nin polis karakolundaki “rehberlik dersinde” yere yığıldığını gösteren kapalı devre görüntülerin daha uzun bir versiyonunu da gösteriyor; ancak bu görüntülerin eksik olduğunu kabul ederek…

Kanada’da yaşayan sanatçı Leena Manimekali, bu fotoğrafı sosyal medyada paylaşırken “Kesilmişsaçlardan bu bayrak,
yüzyılın fotoğrafı olacak” notunu ekledi.

Bu açıklamalar, Mahsa Amini’nin babasının anlattıklarıyla taban tabana zıt. Baba Emcet Amini, Hammihan gazetesine verdiği röportajda, “Hastaneye götürüldüğünde hemşirelere Mahsa’nın sokakta bulunduğu söylenmiş” diyor. Polisin vücut kamerası görüntülerinin olup olmadığı sorulduğunda, polis şefi, normal şartlar altında ahlak polisinde bulunan bu kameraların bu olayda çalışmadığını, nedenin de “pillerinin bitmesi” olduğunu söylüyor. Baba, kızının otopsi raporunu görmesine izin verilmediğini, ama Mahsa Amini’nin herhangi bir sağlık sorunu olmadığını ve gözaltına alındığı sırada yanlarında olan oğlunun ablasının dövüldüğüne şahit olduğunu da ifade ediyor. Tespit için yalnızca yüzüne ve ayaklarına bakmasına izin verilmiş. “Ayaklarında yara izleri vardı” diyor.

Daha önce benzer nedenlerle gözaltına alınmış kişiler -ya da akrabaları, eşleri veya arkadaşları gözaltına alınmış olanlar- Mahsa Amini olayının münferit bir durum değil sistematik bir sorun olduğunu düşünüyor; Amini’nin gözaltına alınmasını gerektirecek bir suç işlemiş olamayacağını savunuyorlar.

Kadınların başını çektiği, ancak erkeklerin de katıldığı protestolarda öncelikli talep, başörtüsünün tamamen ortadan kaldırılması değil; başörtüsü dayatmasına bir son verilmesi. Bu konuda İran, gel-gitlerle örülmüş bir tarihe sahip. 1898’de Babiya hareketinin liderlerinden Tahira Qara Al-Ain’in zorunlu başörtüsüne karşı çıkmak için peçesini kaldırarak düzenlediği protesto, kamusal alanda bir ilkti. 1918’de, bu defa yüzlerce kadın, zorunlu başörtüsünü protesto için Tahran’da bir camide oturma eylemi düzenlemişti. Aynı yıllarda başörtüsü zorunluluğunu eleştiren dergiler kapatılmış; yazarları ölümle tehdit edilir, saldırıya uğrar olmuştu.

1930’larda Rıza Pehlevi döneminin en çok tartışılan icraatlarından biri, bu sefer kadınlara tesettürü yasaklayan kıyafet değişikliği politikalarıydı. Hükümetin yaptırımlarını protesto etmek için bir oturma eylemi düzenleyen kalabalığın askerler tarafından şiddetle bastırıldığı, müdahale sırasında pek çok kişinin hayatını kaybettiği gün olan 13 Temmuz 1935, İran rejimi tarafından daha sonra “Tesettür ve İffet Günü” olarak adlandırılmaya başlandı. 1941’de Rıza Şah rejiminin düşmesiyle tesettür yasağı da iptal edildi ve oğlu Muhammed Rıza Şah’ın döneminde kadınlar, kamusal alana örtülü ya da örtüsüz kendi tercih ettikleri şekilde çıktılar.

İran’da protestolar bir hafta geçmeden ülkenin neredeyse yarısına yayıldı

1979 Devrimi’nin daha ilk günlerinde ise dönemin dinî ve siyasi lideri Ayetullah Humeyni’ye yakın kesimler, kadınların başlarını örtmesini zorunlu hâle getirecek düzenlemeler talep etmeye başladı. Gazeteler konuyu tartışadursun rejim tarafından kurulan “İslâmcı Devrimci Komiteler”in örtünmemiş kadınlara şiddet uyguladığıyla ilgili haberler yayılıyordu.

8 Mart 1979 Dünya Kadınlar Günü, Tahran’da binlerce kadın “zorunlu örtünmeye hayır” demek için biraraya geldi. Orada toplanan kadınları objektifiyle ölümsüzleştiren fotoğrafçı Hengame Gülistan o günü şöyle anlatıyor: “Yüzlerinden görebiliyorsunuz neşelerini, nasıl güçlü hissettiklerini. (…) O gün 20 rulo film bitirdim. Tarihî bir şeye tanıklık ettiğimi biliyordum. Oradaki tüm kadınlarla öyle gurur duyuyordum ki bizi en iyi şekilde göstermek istedim. Sonra anlaşıldı, kadınların Tahran’da başörtüsüz dolaşabildikleri son günlerdi bunlar”. Belki de en acı olan, protestoya katılan kadınların çoğunun Şah’a karşı devrimi desteklemiş olmasıydı. Sloganlarından biri olan “Biz bu devrimi geriye gidelim diye yapmadık” bu hayalkırıklığını yansıtıyordu. Eylemlere katılmayanlar da başörtüsünün zorunlu hâle getirilebileceğine bir an bile inanmadıklarından orada değildi.

Oysa bugün 78 yaşında olan insan hakları avukatı ve aktivist Mehrangiz Kar, o günleri “Hiçbir şey bir gecede olmadı” diye anlatıyor: “Devrimden hemen sonra sokaklarda, ellerinde hediye paketine sarılı başörtüler olan kadın ve erkekleri görmeye başladık. Bu örtüleri hediye gibi kadınlara veriyorlardı”.

Türkiye’den eylemlere destek İran’da kadınların başını çektiği protestolar Türkiye’de de yansımasını buldu. Beyoğlu’ndaki protesto polis tarafından engellendi, iki İranlı kadın gözaltına alındı.

Zorunluluğa karşı çıkan kadınlar, yaklaşmakta olanı eylemleriyle bir süre erteleseler de İran’da değişim başlamıştı bile. 1980’de başörtüsü zorunluluğuna ilişkin ilk hükümet direktifleri yayımlanmış; kadınlar işlerini kaybetmek pahasına günlerce çalıştıkları yerlere siyah kıyafetler giyerek gitmişti. 1 yıl geçmeden “Erdem Teşviki ve Ahlaksızlığın Önlenmesi Bakanlığı” kurulmuştu. Artık kadınlara yönelik tutuklamalar, kırbaç cezaları, kezzapla yakma, cinsel şiddet gibi muameleler çok daha yaygın görülüyordu. 1981’de kadınlar ve kız çocuklarının “İslâmi tarzda” giyinme zorunluluğu kanunlara eklendi. 1983’te parlamentodan çıkan bir kararla, kamusal alanda saçlarını tamamen kapatmayan kadınların 74 kırbaç darbesiyle cezalandırılabileceği belirtildi. Buna yakın zamanda 60 gün hapis cezası da eklendi. Her geçen gün yaşam alanları daralıyor, kadınların hakları biraz daha budanıyordu. Ancak baskı karşısında kaybedecek çok az şeyi kalanların, direnişi de aynı oranda güçlüydü. 1993’te başörtüsüne karşı bir konuşma yaptıktan sonra Tahran’ın bir meydanında kendini yakan Homa Darabi son olmayacaktı.

Bu yıllarda polis güçleri de yasaları uygulamakta zorlanıyor, her adımda kadınların karşı çıkışlarıyla karşılaşıyordu. Baştakilerin tavrına göre, polisin sertlik kullanımı da değişiyor gibi görünüyordu. İşte bu aşamada devreye “Gaşte Erşad” veya ahlak polisi girdi. Ahlak Polis Merkezi ve devriyeleri, 1980’li yıllardan itibaren farklı formatlarda faaliyet gösteriyor olsa da bu isim altında çalışmaya 2006’da başladılar. Polis güçlerinin eski komutanı İsmail Ahmedi Moghadam, ahlak polisinin, Muhammed Hatemi devletinin faaliyetinin son günlerinde Yüksek Devrim Konseyi’nde onaylanan ve Ahmedinejad’ın yönetiminin başlarında uygulanan bir karara dayandığını açıklamıştı. Yani İran rejimi tarihinin “en rahat zamanı” olarak anılan Hatemi döneminde bile kadınların örtünmesi, hükümet için temel meselelerden biri olarak kalmıştı.

Ahlak polisinin görevinin, başörtüsü ve örtünme kurallarına uymayanları “uyarmak” olduğu söylenmişti. 1 ay geçmeden de 63.693 kadının “uyarıldığı” açıklanmıştı.

8 Mart 1979, Tahran 8 Mart 1979’da “zorunlu örtünmeye hayır” demek için Tahran’da toplanan kadınlar, bunların İran’da başörtüsüz dolaşabildikleri son günler olduğunu bilmiyordu. Hengame Gülistan, o tarihî günü objektifiyle ölümsüzleştirmişti (altta ve üstte).

Ancak sonraki aylarda tutuklamalar arttı, müdahaleler sertleşti, sosyal medyanın etkisiyle hem polisin davranışları hem de tepkiler yayıldı. Özellikle 2009’daki Yeşil Hareket’in ardından zorunlu başörtüsüne yönelik eleştiriler de daha aleni şekillerde dillendirilmeye başlandı. #Benimgizliözgürlüğüm ve #BeyazÇarşamba gibi hashtagler eşliğinde daha fazla kadının başörtülerini çıkararak kamusal alana çıktığı videolar ve fotoğraflar görmeye başladık. Son günlerde din adamları ve muhafazakar politikacılar bile kıyafet yönetmeliğinin uygulamasını sorguluyordu. Ancak Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi de geçen yıl iktidara geldikten sonra 15 Ağustos’ta bir kararname imzalayarak yeni birtakım kısıtlamalar getirdi. Bunların içinde sokaklara çok sayıda kamera yerleştirerek kadınları takip etmek, başını düzgün şekilde örtmeyen kadınlara daha ağır cezalar vermek ve “danışmanlık vermek için” karakola götürmek, internet ortamında başörtüsü karşıtı herhangi bir paylaşım yapanlara hapis cezası gibi uygulamalar da var.

Bugün yaşanan süreç, henüz yorumlamak için çok erken olsa da, 2009 protestolarından farklı bir görünüm arzediyor. Siyasi liderliğini Musavi ve Kerrubi’nin, manevi liderliğini de Muntazeri’nin yaptığı 2009 protestoları, şu ana kadar kendiliğinden bir görüntü arzeden bugünkü hareketten hedefi bakımından da ayrılıyordu. O zaman seçim sonuçları üzerinden Ahmedinejad’ın istifa etmesi ve Musavi’nin cumhurbaşkanı olması gibi somut ve net bir talep varken, bugün sokaklarda “İslâm Cumhuriyeti istemiyoruz”dan “Hamaney ve Reisi istifa” sloganlarına, Amini’nin etnik kimliği üzerinden Kürt haklarının vurgulanmasına ve ahlak polisinin lağvedilmesine pek çok farklı talep dile getiriliyor.

Rejimin tepkisi ise şu ana kadar Amini’nin ölümüyle ilgili suçlamaları reddetmek ve protestolar için “Batı’nın ikiyüzlülüğü”nü hedef göstermek oldu. Yine alışılageldik şekilde sosyal medya yasakları getirildi ve polisin müdahaleleri sertleşmeye başladı. Eylemlerin birinci haftası geride kalmışken en az 40 kişinin hayatını kaybettiği bildirilmişti.

Zorunlu başörtüsünün, İslâm Cumhuriyeti için “Aşil’in topuğu” olduğunu ve yasak kalkarsa, hükümetin ideolojik olarak boşa düşeceğini dikkate aldığımızda, hem eylemcilerin hem de hükümetin tepkisinin nereye uzanacağını görmek şu an için zor.

Devrimden önce

1979 İslam Devrimi’nden
üç yıl önce 1976’da, tatil
olan Cuma gününü piknik
yaparak geçiren kadınlıerkekli
bir aile.

Ekim 2022
Yeni Dalga’nın putkırıcısı: Sinemayı yıktı, baştan kurdu

Sinemaya sürekli yeni bir perspektiften bakmayı asla bırakmayan, ölene kadar üreten, Fransız Yeni Dalga akımının en önemli temsilcisi usta yönetmen Jean- Luc Godard, 13 Eylül 2022’de 91 yaşındayken yaşamaktan “sıkıldı”. Onsuz bir sinemayı hayal etmek çok zor olsa da, bu yeri dolmaz yönetmenin filmleri daha uzun yıllar yeni sinemacılara rehberlik edecek.

SEVİN OKYAY

Aslında bizi vedalar konusunda uyarmış sayılırdı. 2021 Mart’ının başında Hindistan’daki Uluslararası Kerala Film Festivali’nde uzun bir konuşma yapan (85 dakikaymış) Jean-Luc Godard (JLG), elindeki iki senaryo bitince kendini emekliye ayıracağını duyurdu. Neye uğradığımızı şaşırdık! Godard, Yeni Dalga’nın yıldızıydı. Elimizde kalmış tek genç asiydi. Ve gerçek bir öncüydü. Oysa o sıralar, bir buçuk yıl sonra ona ağıtlar yakacağımız, hayli ileri yaşına rağmen aklımızdan bile geçmiyordu. Zaten onsuz bir sinema düşünmek de zordu.

“Film hayatımı –evet, film yapma hayatımı– yazdığım iki senaryoyla sonlandırıyorum” demişti. “Ardından da, ‘hoşça kal, sinema’ diyeceğim”. Senaryolardan biri Avrupa kamu hizmetleri kanalı Arte ile çekiliyordu, diğerinin adı ise “Funny Wars”du. Ancak bir sonraki Eylül’ün ortasında, İsviçre’de Rolle’deki evinde bizimle büsbütün vedalaşacağını sanmam ki düşünmüş olalım. Vazgeçilmez kalın çerçeveli gözlükleri ve ağzından düşmeyen sigarası ya da purosuyla, çeşitli rahatsızlıkları yüzünden ölme hakkını kullanmayı seçti; genç Jean-Luc’ün de yapabileceği gibi…

Uzun süredir hukuk danışmanı olan Patrick Jeanneret, yaptığı şeyleri yapamaz hâle gelince ölmeyi istediğini söylüyor. Karısı Anne-Marie Miéville ise kestirmeden gitmiş: “Hasta değildi, canı sıkıldı”. Bunu anlıyoruz işte.

İflah olmaz bozguncu! Vazgeçilmez kalın çerçeveli gözlükleri ve hınzır bakışlarıyla, Jean-Luc Godard, sinemada da hayatta da her daim yeninin peşinde alışıldık olan her şeyi yıkmaktan çekinmedi. Kendi arzusuyla çekilmeyi seçtiği hayatı da buna dahildi…

1930’da Paris’te doğan Jean-Luc Godard, 1960’lara ve sonrasına damgasını vuran Fransız Yeni Dalgası’nın (La Nouvelle Vague) öncü isimlerinden biriydi. Fransa Devlet Başkanı Emmanuel Macronna Twitter’da “Yeni Dalga sinemacılarının putkırıcı olanı” diye veda etti. Godard, döneminin yönetmen ve film kuramcılarından André Bazin, François Truffaut, Eric Rohmer, Jacques Rivette ve Claude Chabrol gibi isimlerle Paris’te Cahiers du Cinéma dergisine yazılar yazdı. “A Bout de Souffle”, “Une Femme est Une Femme”, “Pierrot le Fou”, “Vivre sa Vie”, “Le Mépris”, “Bande à Part” gibi filmlerle tanındı. Pek çok ödülün yanısıra 2010’da Akademi Onur Ödülü’ne de layık görüldü.

1950’de Gazette du Cinéma ve 1952’de Cahiers du Cinéma için yazdığı yazılarla hem saygın bir film uzmanı hem de Yeni Dalga’nın önderlerinden biri olarak kabul edildi. İlk kısa filmi “Opération Beton”u 1954’te yaptı. 5 yıl sonra ise adını Yeni Dalga dahilinde, ülkesinde ve uluslararası sinema çevrelerinde duyuran, bugün de unutulmamış olan “A Bout de Souffle” (Nefes Nefese) ile yükseklere bir çıta dikti. O yıllarda sinemayı seven ve bilen bu genç eleştirmenler artık kendi filmlerini yapmak istiyorlardı ama paraları yoktu. Küçük bir mirasa konan Claude Chabrol onlara yardım ediyordu. Hâli vakti yerinde bir ailenin çocuğu olan Godard ise ailesinden, arkadaşlarından ve işyerlerinden, aslında mümkün olan her yerden para tırtıklayarak hem kendi film yapıyor, hem de Cahiers tayfasına film yapmaları için yardımcı oluyordu. 2007’de Guardian’ın onunla yaptığı bir söyleşide, “Film izlemek ve film yapmak için para çalıyordum” diyecekti.

Kameranın isyanı Godard, elinde kamerasıyla 7 Mayıs 1968’de öğrenci eylemlerini filme alıyor.

Daha sonra “Breathless” adıyla Richard Gere’li bir Amerikan versiyonu da yapılan “A Bout de Souffle”un başarısında, Yeni Dalga’nın savunduklarını uygulamalı ders olarak gösteren yönetmenin iki genç başrol oyuncusu Jean-Paul Belmondo ile Jean Seberg’in gençleri etkileyen sihrinin de payı vardı şüphesiz. Ancak sokaklara inmiş o sinema enerjisi, atlamalar, sıra bozmalar, hakim sisteme olabilecek her noktada karşı çıkmalar ve göz kamaştıran doğallık, iki kelimeyle Yeni Dalga, Godard’ın öncülüğünde yükseldi. Keşfetmekten, yeniyi bulmaktan asla vazgeçmeyerek çok sayıda film yapan Godard film eleştirmeni, akademisyen ve sinemacı olmanın ötesinde, 1972’deki “Tout va Bien”e kadar “Dziga-Vertov” grubu ile birlikte üretim ve dağıtım sistemini proletaryaya yayma amacını güden “sosyalist sinema”nın savunucusu bir siyasi eylemci olarak da adını duyurdu. Sevmediğimiz dönemleri mutlaka vardır ama, onun emsalsiz sinema anlayışının ürünleri hâlâ yeni ve sinemaseverler için büyük değer taşıyor.

Bağımsız Amerikalı sinemacı Hal Hartley, hayran olduğu Godard ile 1994’te yaptığı bir söyleşide, Fransız yönetmenin öz-portresi “JLG”ye giderken yanında bir arkadaşını da götürdüğünden sözediyor: “Ben filmlerinizi çok beğenirim ama o çok azını görmüştü. Martin Donovan, sıkça birlikte çalıştığım bir aktör. Sürekli güldü”. Godard da gülüyor. Hartley, “Sinemadan çıktığında sizin Groucho Marx’tan bu yana gördüğü en komik kişi olduğunuzu düşünüyordu” diye ekleyince üstat, “Bence bu bir iltifat” demiş.

Sağı-solu belli olmayan bir sanatçı işte. Groucho Marx gibi olmayı gülerek kabul ediyor. Kapısına vurduğunda o kapıyı açıp seni bağrına basabilir, bir tekmede merdivenlerden aşağı da yuvarlayabilir. Çok eski arkadaşı Agnès Varda uzaklardan kalkıp da onun Rolle’deki evine yemek saatinde geldiğinde uzun uzun kapıyı çaldığı hâlde açmamış. Sonunda Varda geri dönmüş ama tatlı çöreklerini de kapıya bırakmış. Bu anekdotu da son dönemindeki kişisel belgesellerinin birinde nakletmiş.

“A Bout de Souffle”un efsanevi başrol oyuncuları Jean-Paul Belmondo ve Jean Seberg.

Bir de şahsi anektod. Ne olsa yaşım buna müsait. Yıllar, yıllar önce Ankara’daki bir Yeni Dalga retrospektifinde; Godard’ın “Le Carabinières”inin (Jandarmalar) gösteriminde görevliler makaraları karıştırıp da ilk yarıda ölen iki adam ikinci yarıda ölü olduklarını bilmiyormuş gibi ortada dolaşmaya başlayınca, filmin çoğu genç olan izleyicileri durumu rahatlıkla kabul etmişlerdi: “Godard bu, vardır bir bildiği”. Demek ki “sinema, kahramanlarını koruyor” diye düşünmüştüm. Ne de olsa filmlerde kronolojik sırayı sevmeyen, her fırsatta bozan da JLG’nin kendisiydi.

André Bazin, genç yoldaşları Godard ve François Truffaut’nun (ki naçizane en sevdiğimdir) bir kamera-stilo ile yazarmışçasına kameralarıyla filmi yazdıklarını söylemişti. Yeni Dalga ise (Fransız Yeni Dalga’sı) 1950’lerin sonundaki kimi genç film yönetmenlerinin fevkalade bireysel üsluplarının ortak adıydı. Godard, Louis Malle, Chabrol, Truffaut, Alain Resnais, Eric Rohmer, Agnès Varda ve Jacques Demy’nin çoğu Cahiers du Cinéma kökenliydi. Dergi bazı yönetmenlerin aslında filmlerine o filmin yazarı sayılacak kadar hakim olduklarını savunan “auteur” teorisini benimsemişti. Dönemdaşları olan Fransızlar ve hatta Krzysztof Kieślowski gibi Fransız olmayan yönetmenler bu ilkeleri yüzyılın sonuna taşıdılar.

Cannes’da kargaşa 68 isyanında Godard, François Truffaut’yla 1968 Cannes Festivali’nin iptal edilmesine neden olan protestolara öncülük etti. Sahnede çıkan arbedede en önde…

Luc Besson, Patrice Leconte, Laurent Cantet ve Claire Denis sinemalarıyla Godard’ın ve Yeni Dalga’nın ilkelerini 21. yüzyıla götürdü. Yeni Dalgacılar konularını gölgelediği iddia edilen yepyeni, pırıl pırıl bir teknik kullandı. Bir filmin hem ticarî, hem sanatsal başarı kazanabileceğini kanıtladılar. Sadece Fransa ile kalmayıp, pek çok ülkenin sinemasına da o ülkenin adıyla anılan “yeni dalgalar” armağan ettiler. Torino’daki bir retrospektifte filmlerinin çoğunu görmüş olduğum yaratıcılarının huzurunda (başta Věra Chytilová olmak üzere) izlediğim Çek Yeni Dalgası ya da Prag Baharı’nı, Fransa’dan sonra ilk sıraya koyarım.

Ezcümle, yeri dolmaz bir sinemacıyı kaybettik!

Dostoyevski’nin Ecinniler’inden uyarlanan “La Chinoise”dan bir sahne.

ARDINDAN NELER DEDİLER?

Büyük yönetmenlerin vedası: ‘Onun gidişiyle yoksullaştık’

Sinemanın bugününü şekillendiren önemli yönetmenler, çalışmayı hiç bırakmayan 91 yaşındaki Godard’ın ardından, onun kendileri üzerindeki etkisini anlattı. Mike Leigh’ten Martin Scorsese’ye, Claire Denis’den Abel Ferrara’ya…

Onun filmlerini ilk kez 1960 Londra’sında 17 yaşında bir Salford’lu olduğu yıllarda izleyen ve Godard’ın ilk filminin onu gerçekten “Nefessiz” bıraktığını söyleyen İngiliz yönetmen Mike Leigh, bu kaybın ardından “nostaljik bir hüzün”le başbaşa kaldığını ifade ediyor. Martin Scorsese ise kimsenin onun kadar cüretkar olmadığını hatırlatıyor, “‘Nefes Nefese’den itibaren bir filmin ne olduğunu ve nerelere uzanabileceğini yeniden tanımladı” sözleriyle. “Onun filmlerini izlerken bir andan diğer âna, hatta bir kareden diğerine ne bekleyeceğinizi bilemezsiniz” derken onu canlı hissetmek için Godard’ın filmlerinin şimdi daha da gerekli olduğunu belirtiyor.

Avrupa’nın en iyi (ve korkusuz) yönetmenlerinden biri saydığım Claire Denis “Arkadaşlarıma benim yaşadığım ama Jean-Luc’un terk etmiş olduğu bir dünyada yaşamayı hayal edemem derdim. Varlığı bana cesaret veriyordu. Filmleri bana sinema inancı aşılamadı (çünkü zaten inanıyordum) ama kıt yeteneklerimle bile yolumu nasıl bulacağımı gösterdi” diyor.

Paul Schrader ise “Sinemada Godard’dan önce ve Godard’dan sonra vardır. 15 yıl boyunca kendi Rubik kübü hâline gelene kadar sinemayı demonte etti, yeniden monte etti ve yeniden demonte etti” sözleriyle anıyor onu.

Kelly Reichardt, Andy Warhol’dan önce ve sonra dünyanın farklı göründüğünü söyleyenlere Godard’ı düşünerek hak veriyor: “Öyle üretkendi ve öyle uzun bir ömrü oldu ki! Suyunu içmeye devam ettiğimiz derin bir kuyu”.

“Nefret verici” bulunmakta Pasolini ile yarışan ve onun çırağı olmakla iftihar eden Abel Ferrara, “Film yapmaya 1967’de 16 yaşındayken başladım ve Hollywood dışında da filmler olduğunu keşfettim” diyor. “Bir seferinde büyük bir yöntemeni yer yutar, nesi varsa izler ve ilerlerdim ama onu hiç geçip ilerleyemedim” derken, eşsiz Terence Davies Godard yalnızca o zamanki yönetmenler üstünde değil, yeni senarist ve yönetmenler üzerindeki gücünü de vurguluyor: “Etkisi ve vahşi tutkusu çok yukarıda kalıyor bize göre. Ancak onu anar ve bu yansıyan görkemin tadını çıkarabiliriz. Gidişiyle yoksullaştık”.

John Boorman ise Cannes’da filmi olduğu zaman basın toplantılarının nasıl tıklım tıklım dolduğunu hatırlıyor: “Filmler hakkında konuşurken, yaparken olduğundan daha iyiydi ama büyük bir yenilikçiydi. Film sanatını sınırlarına, hatta o sınırların ötesine uzattı”.

Ekim 2022
SSCB’nin mezar kazıcısı mı, Batı’nın barış güvercini mi?

20. yüzyılın en tartışmalı simalarından, SSCB’nin son lideri Mihail Gorbaçov 30 Ağustos 2022’de öldü. Arkasından kimileri “sosyalizmin mezar kazıcısı” olarak lanet okurken, kimileri de “dünyaya barış getirdiği için” teşekkür etti. Oysa “Bütün iktidar Sovyetlere” sloganının hayal olduğu, bürokratik kastın hayat tarzının Batı’daki zenginleri aratmadığı bir dönemde, Gorbaçov ne SSCB’yi parçalamayı ne de kapitalizmi yeniden kurmayı amaçlamıştı.

Kuzey Kafkasya’da 1931’de doğan Mihail Gorbaçov, ülkenin başına geçene kadar siyasi kariyerinde dikkati çekici bir hadise bulunmayan bir gençti. Kendi anlatımına göre belleğine kazınmış önemli bir an, 1937’deki “Büyük Temizlik” sırasında yaşanmıştı. Dedesi 14 aylık işkenceden sonra gizli bir örgüt kurduğu iddiasıyla ölüme mahkum edilecekken dosyası yeniden incelenmiş; herhangi bir cürmünün bulunmadığı anlaşılarak serbest bırakılmıştı.

Hukuk öğrenimi sırasında gelecekteki eşi Raisa Titarenko ile tanışmıştı. 1950’de önce Konsomol’a ve daha sonra Parti’ye üye olmuş; 60’lı yıllarda tarım üzerine uzmanlaşmıştı.

KGB şefi Yuri Andropov ve onun akıl hocası ideolog Mihail Suslov sayesinde siyasette hızla yükselmeye başladı. O dönem için oldukça genç sayılabilecek yaşlarda basamakları tırmandı. Uzun süreden beri iktidar piramidinin tepesine çöreklenmiş gerontokrasinin (yaşlılar yönetimi) dışından, nispeten genç bir adamdı. Hatta onlara göre biraz taşralıydı. Yine de 40 yaşında Merkez Komite’ye, 49 yaşında Siyasi Büro’ya seçildi. Tercih edilme nedenlerinden biri de o güne kadar nomenklatura’nın (bürokrasi eliti) dehlizlerinden uzak kalabilmiş olmasıydı.

İktidara gelene kadar pek de dikkati çekici bir siyasi kariyeri olmayan Mihail Gorbaçov, bürokratik kastın dehlizlerinden uzak kalabildiği için SBKP’nin önde gelenlerinin inisiyatifiyle başa geçmişti.

Yuri Andropov’un ölümünden sonra Konstantin Çernenko’nun son “ihtiyar” olarak 1 yıl daha iktidarda kalmasının ardından, Gorbaçov 1985’te SSCB’nin en yüksek görevi olan Sovyetler Birliği Komünist Partisi (SBKP) Genel Sekreterliği’ne ve 1988’de de Devlet Başkanlığı’na getirildi.

SBKP’nin önde gelen grubunun inisiyatifi ile başa geçen Gorbaçov, 1987-88’in siyasi ve reformcu dönüşünü başlatmadan önce, partinin 27. Kongresi’nden (1986) sonra liberalleşme ve rejim değişikliği yönelimi hızlandı. 1990’da Gorbaçov dönemi sürerken Komünist Parti’nin siyasi tekeli kaldırıldı, özel mülkiyet girişimine yeşil ışık yakıldı ve sınırlar sermaye hareketine açıldı. 1991’den sonra “liberal” olarak bilinen Boris Yeltsin’in başa gelmesiyle Sovyet sisteminin dağılışı tamamlandı ve büyük özelleştirmeler yapıldı.

Gorbaçov, Soğuk Savaş’ın iki askerî blokunun (NATO ve Varşova Paktı) dağıtılmasını ve sistemlerin bir Avrupa “ortak evi” çerçevesinde “barış içinde birarada yaşamasını” amaçlamıştı. Almanya şansölyesi Helmut Kohl ile pazarlık etmeye gelmiş; Duvar’ın yıkılışını kabul etmişti. Birleşik Devletler, birleşik bir Almanya’nın NATO’ya dahil edilmesi için bastırıyordu. Gorbaçov, NATO’nun Almanya’nın ötesine geçmeyeceği vaadine dayanarak bu durumu kabul etmek zorunda kaldı. 1991’de Varşova Paktı feshedildiği için bu vaatler tutulmayacaktı. ABD’nin takıntılı olduğu hedef, SSCB’nin ve buradaki mülkiyet sisteminin sonunun gelmesiydi. Bu hedeflerin esas aktörüyse Boris Yeltsin’di. Yeltsin, Aralık 1991’de Ukrayna ve Beyaz Rusya’nın KP liderleriyle müzakere edilen ve Gorbaçov’un istifa etmesine neden olan bir anlaşma yoluyla SSCB’nin dağıtılmasını organize etti.

Gorbaçov’un devraldığı miras

SSCB’nin bir cennet veya bir cehennem olduğunu sananlar için Gorbaçov, çöküşün baş sorumlusu olarak görülür. Oysa o bir mezar kazıcı değildi. Devletten değil de devrimden, yani Sovyetler’de örgütlenmiş olan kitlelerin iradelerinden sözedilecekse, çok uzun zamandır devrimin “Bütün İktidar Sovyetler’e” sloganı hayal olmuş; Batı’daki zenginleri aratmayan hayat tarzlarıyla bürokratlar, tasarruf ettikleri iktidar sayesinde devlet mülkiyetinin nimetleri ile sınırlı kalmayacak bir dönüşümün, özel mülkiyetin iktidarına imkan verecek radikal bir değişimin peşine düşmüştü.

İçeriden bakıldığında sistem tıkanmaya başlamıştı. Kimsenin SSCB’yi parçalamak veya kapitalizmi ihya etmek gibi bir niyeti yoktu. Her ne kadar Çin yavaş yavaş kendisini bugüne taşıyacak olan yeni güzergahını belirliyor olsa da, o vakitler onlar da hamlelerini ayakta kalmak üzere planlamışlardı.

Gidişatı düzenlemek için başa geçirilen Gorbaçov, her ne kadar piyasa reformlarını planlı ekonomiye yedirecek (perestroyka/dönüşüm) ve bürokrasinin konumunu meşrulaştıracak demokratik diye takdim edilen reformları (glasnost/açıklık) gündeme alacaksa da, böylesi köklü bir dönüşüm için aşağıdan, yani halktan bir baskı veya destek görmemişti. Yani kararı verenler, eski yönetici kliğin ta kendisiydi.

Kardeşe bir öpücük Nisan 1986’da Gorbaçov, Doğu Almanya’nın Komünist lideri Erich Honecker’in yeniden seçilmesinden dolayı onu yürekten kutlarken (üstte). Honecker, Ocak 1989’da bile duvarın “100 yıl sonra bile” ayakta kalacağını söyleyerek övünüyordu. 10 ay sonra duvar yıkıldı ve Gorbaçov buna yardımcı olduğu için Batı tarafından övgüyle anıldı.

Öte yandan Gorbaçov’un üstesinden gelmeye çalıştığı zorluklar saymakla bitmiyordu.

2. Dünya Savaşı’nın galibi olmanın prestijine dayanan Rusya, örneğin Polonya’da ulusal ve Katolik bir mahiyet arzeden, ancak işçi sendikalarına dayalı Solidarność’ın (Dayanışma-Polonya’daki Gdańsk Tersanesi işçilerinin kurduğu sendika) karşısına General Jaruzelski’nin darbesiyle karşı çıktığında, sözü edilen prestijin çok da yüksek olmadığını anlamıştı. Böylece Orta Avrupa’da Sovyet hegemonyasının ne kadar kırılgan olduğu görüldü. Bütün bu blok, aslında kendini Rusya’dan ziyade Avrupa’ya yakın görüyordu.

Rusya’nın öbür ucundaki Afganistan işgalinin maliyeti ise daha iyi biliniyor. ABD’nin Vietnam’da başına gelene benzer bir durum, burada ABD eliyle Rusya’nın başına geldi. Sonunda genel olarak anti-emperyalist güçler nezdinde itibar kaybı yaşanırken, Müslüman dünya da bu işgali hiç iyi karşılamadı.

Silahlanma yarışı, Rusya’nın millî geliri içinde askerî harcama payının ABD’nin iki katı olmasını zorunlu kıldığında durum sürdürülemez bir hâl aldı. Gıda sorunu Rusya’nın en kritik dertlerinden biriydi. Tahıl hasadı nüfus artışının çok gerisindeydi. 1960’dan 1980’e, 20 yılda nüfusun üçte biri, yani 100 milyon insan kırdan kente göç etti. Bu “kentleşme”, Batı’daki kentleşmeden farklıydı. Belli bir eğitim, okuryazarlığa sahip gruplar toplumun kimyasını değiştirdi, insanlar resmî görüşlerinin yanısıra örtük veya açık çok farklı görüşleri (liberal, ilerici, geleneksel, dinsel) daha ziyade kültür alanında edinmeye başladı.

SSCB’nin çöküşü, dünya ölçeğinde sosyalist hareketin gerilemesine bir gerekçe olarak gösterilir. Oysa 60’lı yıllardan itibaren Moskova’ya körü körüne bağlı Sol hareketlerin yerini Çin gibi onu düşman belleyen merkezlerin alması; en yakın kitlesel partilerin bile kendi gerçeklerini önde tutarak Moskova’nın dümen suyundan uzaklaşması da SSCB’nin dünya ölçeğindeki konumunu zayıflatan bir unsur olmuştu.

1989’da Gorbaçov, Küba devriminin lideri Fidel Castro tarafından Havana’da karşılandı. Ancak, sadece iki yıl sonra SSCB’nin çöküşü, Özgürlük Adası’nı ana müttefiksiz bıraktı.

Gorbaçov’a atfedilen “mezar kazıcısı” ibaresi, o iktidara geldiğinde zaten kapitalistler gibi yaşayan bir bürokrat katmanının “devrim” ya da “sosyalizm” davasının önderleri sanılmasındandır.

Gorbaçov başa geçirildiğinde, tarihin sunduğu iki ihtimal vardı: Ya Ekim 1917’nin Sovyet demokrasisine dönüş yapılacak ya da bürokratların kapitalistlere dönüşümünü tamamlayacak olan uluslararası sermaye ile bütünleşilecekti. Rusya’da ilk ihtimal için gerekli sosyal ve siyasal güçler on yıllarca süren rejim sırasında varolma imkanı bulamamıştı.

Paradoksal olarak Gorbaçov’un derslerini, Rusya ile neredeyse düşmanca sayılabilecek bir ilişki içinde olan Çin Komünist Partisi de çok iyi öğrenmiş ve perestroyka’ya, yani kapitalizmle bütünleşmeye doğru tam gaz ilerlenirken; glasnost’a yani saydamlık denen siyasal reformlara kapılar sıkı sıkıya kapatılmıştı. Belki de 1989 Tiananmen Meydanı olayları bunun en iyi ve sembolik örneği oldu.

Aynı dersi Putin de öğrenmiş ve bürokrasinin devlet mülkiyetine el koyabilmesi için oligarkların sultasını sürdürmesini mümkün kılan siyasi ortamı katı bir diktatörlükle sağlamıştı.

Sonuç olarak Gorbaçov’u halk değil, sistemi çöküşten kurtarmak isteyen “yaşlı adamlar kliki” iktidara getirmişti. Ancak çöküşün kaçınılmaz olduğunu da görüyorlardı. Gorbaçov’un tasarısı, planlı ekonomiyi (perestroyka) harekete geçirmek için piyasa reformlarını ve bürokrasinin gücünü meşrulaştıracak demokratik reformları (glasnost) gerçekleştirmekti; SSCB’yi parçalamak ya da kapitalizmi yeniden kurmak değil…

Ekim 2022
Mudanya Bırakışması: Zaferden sonra ilk adım

Büyük Taarruz’dan sonra Türkiye ile Yunanistan arasındaki savaşı resmen bitiren Mudanya Bırakışması, Doğu Trakya’yı da Ankara Hükümeti’ne savaşsız olarak kazandırmış oluyordu. Ancak “Misâk-ı Millî Türkiyesi”nin elde edilmesi ve Boğazlar meselesinin çözülmesi barış konferansına kalacaktı. 1922 Eylül sonlarından 11 Ekim’e uzanan sancılı süreç…

Büyük Taarruz’un Anadolu’daki Yunan Ordusu’nun kesin yenilgisiyle sonuçlanmış olması, döneme ilişkin ayrıntıları bilmeyenlere Mudanya Bırakışması’na giden yolun kolay olduğunu düşündürtebilir. Halbuki bu ay 100. yıldönümünü kutladığımız Mudanya Bırakışması öncesinde çok ciddi iki kriz yaşanmış, TBMM Hükümeti’nin Büyük Britanya Hükümeti’yle savaşa tutuşması olasılığı belirmişti. Krizin ne kadar ciddî olduğunu en basit biçimde vurgulayabilmek için, Bırakışma’nın TBMM ordularının Ege ve Güney Marmara kıyılarına ulaşmasından ancak 1 ay sonra, 11 Ekim’de imzalanabilmiş olduğunu hatırlatmak yeterli olur sanırız.

Sözkonusu ettiğimiz krizlerin birincisi, TBMM ordularının Anadolu’nun tamamına hakim olmak üzere Boğazlar bölgesine ilerlemeyi sürdürmesiyle başladı. Yunan işgalinde olmadığı için bu bölge İtilaf Devletleri’nce “tarafsız bölge” olarak adlandırılıyordu. Bu nedenle İtilaf, Ankara Hükümeti’nden askerlerini bu bölgeye sokmamasını istedi. Ankara ise herhangi bir tarafsız bölge tanımadığını, Boğazlar bölgesiyle Doğu Trakya’nın da Misâk-ı Millî sınırları içinde olduğunu ve ordunun ilerleyeceğini duyurdu. Bunun üzerine Fransa ve İtalya, bölgede bulunan askerlerini çektiler. Büyük Britanya ise savunma önlemleri alarak bölgedeki askerlerine Türklerin sınırı geçmeye çalışmaları halinde silah kullanma emri verdi.

İsviçre gazetesi Schweizer
Illustrierte Zeitung, 14
Ekim 1922 tarihli sayısının
kapağına İsmet Paşa
ve Mustafa Kemal’in bu
karesini “İsmet Paşa,
Mudanya Konferansı’nda
Kemalistlerin çıkarlarını
temsil etmiştir” notuyla
taşımıştı.

Dünya Savaşı sırasında Britanyalılar, Çanakkale, Filistin ve Irak cephelerinde Osmanlı kuvvetleri tarafından çok hırpalanmışlardı. Bu nedenle Mondros Bırakışması’ndan sonra Türklere çok sert davranmışlar ve Yunanistan’ı desteklemişlerdi. Yunan Ordusu’nun yenilgisi, bu nedenle biraz da Britanya politikasının yenilgiye uğraması anlamına geliyordu. Öte yandan, Türk ordularının Musul-Kerkük yöresine karşı da bir harekata girişmesi olasılığından büyük tedirginlik duyuyorlardı. Asıl önemlisi ise, işgali sonlandırıp Boğazlar bölgesiyle Doğu Trakya’yı Türklere bırakmış olurlarsa, Dünya Savaşı’nda yendikleri Türklerin cezalandırılmamış olacağını varsaymalarıydı. Dolayısıyla Londra Hükümeti, Türklerle savaşmaya kararlıydı.

Tabii Büyük Britanya ile TBMM Hükümeti arasında çıkacak bir savaş, Fransa ile İtalya’yı da savaşa sürükleyecekti. Bu iki ülke ise artık savaşmak istemedikleri gibi Ankara Hükümeti ile iyi ilişkiler içindeydi. Eylül ayının sonlarına doğru İtilâf Devletleri arasında hummalı bir diplomasi faaliyeti başladı. 20- 23 Eylül tarihlerinde Paris’te yapılan görüşmelerde Fransız ve İtalyanlar, Britanyalıları Doğu Trakya’nın Yunanlılarca boşaltılması konusunda ikna ettiler. Boğazlar bölgesinin geleceği ise barış görüşmelerine bırakılacaktı. Bu kararlar üzerine TBMM Hükümeti’nin Fransa’yla 20 Ekim 1921’de imzaladığı Ankara Antlaşması’nın baş mimarı, Fransız diplomat Henry Franklin-Bouillon İzmir’e geldi ve 28 Eylül’de Mustafa Kemal Paşa’yla görüştü. Franklin-Bouillon, Doğu Trakya’nın Türkiye’ye bırakılacağını ve Batı Anadolu’yla Doğu Trakya’ya sahip bir Türkiye’nin er veya geç Boğazlar’a da hakim olacağını söyleyerek Mustafa Kemal Paşa’nın ileri harekatı durdurmasını sağladı. Ertesi gün ise bırakışma görüşmelerinin 3 Ekim’de Mudanya’da başlayacağı ilân edildi.

Bırakışma görüşmeleri en azından “garip” diyebileceğimiz bir biçimde başladı; zira savaşan tarafların biri, yani Yunanistan, görüşmelerde yer almıyordu. 1 general ve 2 albaydan oluşan Yunan heyeti 5 Ekim’de bir savaş gemisiyle Mudanya’ya gelecek, ama toplantılara hiç katılmayacaktı. Ayrıca heyetin talimat almak için Atina’yla temas kurmak zorunda olması, görüşmelerin uzamasına neden olacaktı. Ancak, diğer heyetlerin de birkaç defa kendi hükümetleriyle görüşmek zorunda kaldıklarını, bunun da görüşmeleri çok uzattığını eklememiz gerekir. Bu durumu açıklayan en önemli etmen, Yunan Ordusu’nun boşaltacağı Doğu Trakya’nın hemen Ankara’nın yönetimine geçip geçmeyeceği meselesiydi. Özellikle Britanyalılar, Doğu Trakya’nın Türkiye’ye bırakılmasına ilişkin pazarlıkların barış konferansına ertelenmesini, o zamana kadar bölgenin yönetiminin İtilâf Devletleri’nde kalmasını istiyorlardı.

Konferansın üçüncü gününde Türk tarafını temsil eden İsmet (İnönü) Paşa, Doğu Trakya’nın Ankara Hükümeti’ne ne zaman teslim edileceğine ilişkin somut bir adımın hâlâ atılamamış olması nedeniyle askerî harekâtın sürebileceğini bildirdi. Ankara’nın Misâk-ı Millî sınırlarından herhangi bir ödün vermeyeceği ve ancak bu sınırların sağlanması hâlinde barış görüşmelerine oturabileceği bir defa daha açıkça dile getirilmiş oluyordu. Bu da sözünü ettiğimiz ikinci krizi başlatmış oldu. İtilâf Devletleri’ni temsil eden generaller bu konuda hükümetlerine danışmaları gerektiğini ileri sürerek, görüşmelerin 6 Ekim akşamına kadar durdurulmasını istediler ve o gün öğleden sonra İstanbul’a hareket ettiler. 5 Ekim akşamı ve 6 Ekim sabahında hem İstanbul’daki İtilâf Devletleri Yüksek Komiserleri arasında hem de bunlarla hükümetleri arasında çok yoğun görüşmeler yapıldı. Bu görüşmelere ilişkin olarak elimizde bulunan belgeler, Fransa ve İtalya’nın Büyük Britanya’yı yeniden yalnız bırakma eğiliminde olduklarını gösteriyor.

Bırakışmanın altındaki imzalar Soldan itibaren Fransız generali Charles Antoine Charpy, Büyük Britanya generali Charles Harington, İsmet Paşa ve İtalyan generali Ernesto Mombelli. 6 Ekim akşamı önce Mombelli, sonra da Charpy, iki gün sonra 8 Ekim sabahında da Harington, Doğu Trakya’nın Ankara Hükümeti’ne bırakılmasını ve Yunan işgal kuvvetlerinin en kısa zamanda bu bölgeyi boşaltmasını kabul ettiklerini açıkladı

Aynı süre boyunca Mustafa Kemal Paşa da Batı Cephesi Komutanlığı’na üç telgraf göndererek İsmet Paşa’nın tepkisini doğru bulduğunu ve 6 Ekim’de yapılacak toplantıda Doğu Trakya’yla ilgili Türk isteklerinin kabul edilmemesi halinde Batı Cephesi’ndeki kuvvetlerin İstanbul ve Çanakkale Boğazı yönlerinde ileri harekata geçmesi gerektiğini bildirdi. Mustafa Kemal Paşa ayrıca Meriç’in sınır olmaması, Edirne’nin mahallesi niteliğindeki Karaağaç’ın da Doğu Trakya’ya dahil olması gerektiğini bildiriyor ve bölgenin 30 gün içinde tahliye edilmesini şart koşuyordu. Son olarak da savaş esirlerinin, hemen bırakışmanın imzalanmasından sonra iade edilmesini istiyordu.

1879 Kararnâme
Mudanya Konferansı mukarrerâtı vechile Şarkî Trakya’yı Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti nâmına tesellüm etmek üzere Başkumandanlık tarafından ordu kumandanlarından Mirlivâ Refet Paşa Hazretleri memûr edilmişdir.
Her mahalde hükûmet-i mülkiyye tamamen tessüs eder etmez memûrîn-i hükûmet İdâre-i Umûmiyye-i Vilâyât Kanûnu mûcibince merci-i resmîlerine mürâcaât ederler. Devr ü teslîm muâmelâtına aid husûsâtda asâyiş ve inzibâtın sürat-i tesîsi içün ittihâz-ı tedâbirde muâmelât-ı mezkûrenin hitâmına kadar vâlî-i vilâyet Refet Paşa Hazretleri’nin taht-ı emrinde bulunacaktır.
9/10/338

6 Ekim akşamı saat 20.30’da görüşmeler yeniden başladı. Önce İtalya delegesi General Ernesto Mombelli, sonra da Fransız delegesi General Charles Antoine Charpy, Ankara Hükümeti’nin şartlarını genel hatlarıyla kabul ettiklerini açıkladılar. Ancak Büyük Britanya delegesi General Charles Harington, Londra’dan talimat alamamış olduğu için bir şey söyleyemedi ve toplantı sona erdi. Harington ertesi gün de bir talimat alamadı; zira Büyük Britanya Dışişleri Bakanı Lord Curzon, Paris’te Fransa Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Raymond Poincaré ile pazarlık halindeydi. Sonuç olarak Büyük Britanya, 8 Ekim sabahı Doğu Trakya’nın Ankara Hükümeti’ne bırakılmasını ve Yunan işgal kuvvetlerinin en kısa zamanda bu bölgeyi boşaltmasını kabul etti. Ancak o gün, iki pürüz daha çıktı: Karaağaç konusu barış görüşmelerine bırakılıyor ve Türk askerlerinin girmiş oldukları tarafsız bölgedeki yerlerden çıkması isteniyordu. Bu nedenle o gün imzalanması beklenen bırakışma gene tehir edilmiş oluyordu.

Ankara’nın, pazarlıkları sürdürmekle birlikte, bu şartları 9 Ekim’de kabul ettiği anlaşılıyor. Bunu hem Mustafa Kemal Paşa’nın İsmet Paşa’ya yazdığı bir telgraftan hem de o gün alınan bir Bakanlar Kurulu kararıyla Refet Paşa’nın Doğu Trakya’yı teslim almakla görevlendirilmiş olmasından anlıyoruz. Aynı günün akşamında yapılan bazı değişiklerle birlikte mütarekenin son metni ertesi günü TBMM’nde görüşülerek kabul edilecek; 1 gün sonra 11 Ekim’de Mudanya Bırakışması imzalanacaktı. Türkiye ile Yunanistan arasındaki savaş resmen bitmişti.

Mudanya Bırakışması savaşa son verdiği gibi, Doğu Trakya’yı da Ankara Hükümeti’ne savaşsız olarak kazandırmış oluyordu. Bölgede bulunan Yunan yöneticiler yetkilerini en kısa zamanda İtilâf Devletleri temsilcilerine bırakacaklar, bunlar da yönetimi hemen Türk yetkililerine teslim edeceklerdi. Ankara Hükümeti, Doğu Trakya’da 8.000 kişilik bir jandarma gücü bulunduracak, barış yapılana kadar bölgeye başka askerî güç yerleştirmeyecekti. Meriç nehrinin Karaağaç’ı da içeren sağ sahili barış antlaşmasının imzalanmasına kadar İtilâf Devletleri’nin yönetiminde kalacaktı. Bu uygulama, İstanbul da dahil olmak üzere, Boğazlar yöresi için de geçerliydi.

Sonuç olarak Mudanya Bırakışması’nın Anadolu Savaşı’na son verdiğini ve Yunan işgalindeki toprakların Türk yönetimine geçtiğini, ama “Misâk-ı Millî Türkiyesi”nin elde edilmesini barış konferansına bıraktığını söyleyebiliriz. Bu da dönemin siyasal bağlamına bakıldığında gayet mantıklıdır; zira Türkiye’nin önünde hâlâ 1. Dünya Savaşı’ndan galip çıkan devletlerle yapması gereken bir barış duruyordu.

11 Ekim 1922’de Mudanya Bırakışması’nın imzalandığı konak.

VAKİT GAZETESİ – 1922

‘Edirne Valiliği’ne Refet Paşa tayin edildi’

Vakit gazetesinin 12 Ekim 1922 tarihli sayısında başsayfanın sol sütununda çıkan “Refet Paşa Edirne Vâlîsi olmuş, sâbık mebus Şâkir Bey de müşâvir-i mülkî tayîn edilmişdir” başlıklı haberde şöyle deniyordu: “İdâremize avdeti hâdise-i mesûdesi yaklaşmış olan Edirne’mizin vâlî-i askerîliği İzmir Mebûsu sâbık Dâhiliyye Vekili Refet Paşa’ya tevdî olunmuşdur.

Bâzı gazetelerin Edirne Vâlîliğine tayîn olunduğunu yâhûd tayîni mutasavver bulunduğunu yazdıkları sâbık Gelibolu Mebûsu Şakir Bey de müşâvir sıfatıyla îfâ-yı vazife edecekdir.

İki intihâbdaki isâbeti mâa’l-memnûniyye kaydederek şimdiden muvaffakiyetlerini temenni ederiz”.

Ekim 2022
‘Gazi Paşa Hazretleri’nin Manisa’yı teşrifleri hâtırası’

Mustafa Kemal’in cumhuriyetin ilanından sonra Manisa’ya ilk gelişi. Gazi ilk olarak 26 Ocak 1923’te Manisa’ya gelmiş ve büyük bir ilgi ve tazahüratla karşılanmıştı. Cumhuriyetin ilanından iki sene sonra ise şehre trenle gelen Mustafa Kemal’in yanında Ali Said, Fahreddin ve Ali Hikmet paşalarla milletvekilleri hazır bulunmuştu. Mustafa Kemal Manisa’ya geldiğinde şapka takıyordu ve yanında yine şapkalı Belediye Başkanı Bahri Sarıtepe vardı. Yaptığı konuşmada “… Felaketler insanları, akılları başında olan milletleri daima azimkar hamlelere sevkeder ve işte siz de o hamleleri yapmaktasınız… Azminizin çok az zamanda çok feyizli neticeler vereceğine emin olarak sizi tekrar hürmetle selamlarım…” demişti.

AHMED HAMDİ

Ekim 2022
Ölüm kamplarını kurdu intihar ederek kurtuldu

Yakın tarihteki en büyük insanlık suçu Holokost’un mimar ve uygulayıcılarından Hermann Göring, Nazi yükselişinin 2 adamı olarak ünlendi. Savaş sırasında gözden düşmeye başlayan, unvanı bol ama işlevi az bir konuma inen Göring; savaş sonrası Nürnberg Mahkemeleri’nde yargılanacak, ölüme mahkum olacak ve idamından önce siyanür içerek intihar edecekti.

Almanya’da 30’lardan itibaren Nazi yükselişinin başlıca karakterlerinden Hermann Göring, partinin tepe yönetiminde sosyo-ekonomik olarak iyi bir aileden gelen ender isimlerdendi. Henüz Münih Teknik Üniversitesi’nde bir öğrenci iken NSDAP (Nazi Partisi) ile tanışmış; Hitler’in başarısızlığa uğrayan “Birahane Darbesi”(8-9 Kasım 1923) girişimine katılmış; o tarihten itibaren Hitler’in en güvendiği kişilerden olmuştu. Öncesinde, 1. Dünya Savaşı’nda hava kuvvetleri henüz emekleme aşamasındayken savaş pilotu olarak Prusya Liyakat Nişanı almıştı. Madalya, unvan, mücevher ve sanat eserlerine düşkün Göring ile bu nedenle çokça alay edilmiş, kendisine “Lametta-Heini” (kabaca: yaldızlı herif ) ve “altın sülün” lakabı takılmıştı. 2. Dünya Savaşı’nın sonlarında Hitler’in gözünden düşen Göring görevden alındı, ancak Hitler’in intiharı sonrası bu karar yürürlüğe giremedi; yakalandı ve ardından Nürnberg Mahkemeleri’nde yargılandı; ölüme mahkum oldu; idamından önce siyanür içerek intihar etti.

1. “Yahudi sorununun nihai çözümü” emrini veren Göring’in vaftiz babası Yahudi kökenliydi

Göring’in babası Heinrich Göring, hukukçu ve Almanya’nın güneybatı Afrika’daki kolonilerinde valilik yapmış bir diplomattı. Göring ailesi de Heinrich’in konumu dolayısıyla dönemin önemli şahsiyetleriyle içli dışlıydı; bunlardan biri de askerî doktor ve daha sonra iş insanı olan Hermann Epenstein idi. Aileyle öylesine yakındı ki Göring’in hem isim hem de vaftiz babası olmuştu.

Hermann Göring 30 yaşındayken Münih’teki “Birahane Darbesi”ne katıldı ve uyluk kemiğine isabet eden bir kurşunla ağır şekilde yaralandı. Göring’e ilk müdaheleyi orada bulunan Yahudi kökenli Alman Robert Ballin yapmıştı. Göring, başarısız darbe girişiminin ardından çocukluğunda yazlarını geçirdiği vaftiz babası Epenstein’ın Mauterndorf Kalesi’ne sığınmıştı (2. Dünya Savaşı sonunda da yine buraya kaçmayı planlamıştı). Hermann Epenstein, 1934’te ölümünden sonra kaleyi Göringlere devretti.

Ballin ise ailesiyle birlikte, Kasım Pogromu’nun ardından Dachau Çalışma Kampı’na gönderildi. Ancak Göring’le olan yakınlığı nedeniyle kamptan geri çağrıldı ve ailesiyle birlikte Britanya’ya göçederek Holokost’tan kurtulabildi.

Göring ise tanıdığı ve hatta hayatını kurtaran Yahudi kökenli Alman bir aileyi kurtarırken, milyonlarca tanımadığı insanı ölüme yollayacaktı.

1942’ye gelindiğinde, Göring artık ultra lüks bir hayat sürmekteydi. Bir zamanların incecik savaş pilotu artık iyice kilolanmıştı. Göring hakkında şöyle bir şarkı türetilmişti: “Sağ yaldızlı, sol yaldızlı / Ve göbek sürekli daha yağlı…”.

2. Kardeşi ünlü bir Nazi karşıtıydı

Hermann Göring’in kendisinden iki yaş küçük kardeşi Albert ile ağabeyinin politik görüşlerini taban tabana zıttı. Nazi rejiminden rahatsız olduğu için 1933’ten sonra Avusturya vatandaşlığına geçmişti (Avusturya’nın ilhakından sonra mecburen tekrar bu rejim altında yaşadı). Birçok Yahudi kökenli veya rejime muhalif tanıdığına 3. Reich’dan kaçabilmesi için yardım etmişti. Ardından Çekoslovakya’daki araba/askerî araç fabrikasında (Skoda) çalışırken rejim karşıtı eylemlerini artırmış, küçük sabotajları teşvik etmiş ve Çek direniş hareketiyle temasa geçmişti. Ayrıca Yahudi kökenlilerin ve muhaliflerin Nazi soykırım ve katliamlarından kaçabilmesi için birçok defa ağabeyinin imzasını taklit ederek onlara pasaport düzenlemişti. Fabrikaya işçi temini için toplama kamplarından kamyonla insan topluyor; sonra onları kaçabilecekleri uygun alanlara bıraktırıyordu. Bazı eylemleri Gestapo tarafından tespit edildi, ama Hermann Göring’in nüfuzunu kullanarak bu suçlamalardan kurtuldu. Nürnberg Mahkemeleri’nde Müttefikler tarafından Nazi destekçisi olduğu zannedilse de sanıkların kendi lehine verdikleri ifadeler sayesinde yargılanmadı.

3. Rakipleri Himmler ve Goebbels’e karşı zayıflamıştı

Hermann Göring her ne kadar Nazi rejimindeki etkinliğiyle bilinse de savaşın hemen öncesinde ve savaş sırasında ön planda değildi. Birahane Darbesi girişiminden beri Hitler’in ardından Göring’in Nazi rejimindeki ikinci adam görüntüsü, Himmler ve Goebbels’in daha etkin rol oynamaya başladığı savaşın hemen öncesine kadar sürdü. 2. Dünya Savaşı’nın başladıktan sonra Fransa’nın kısa sürede işgal edilmesi Göring’e ordudaki en üst rütbe olan Reichsmarschall (imparatorluk mareşali) titrini getirdiyse de bunun emir-komuta zincirinde bir geçerliliği yoktu. Britanya Hava Muharebesi ve Stalingrad Kuşatması’ndaki büyük başarısızlıklar, bir zamanların ikinci adamını iyice gözden düşürdü. 1942-43’den itibaren biraz parti baskısıyla biraz da kendi tercihiyle sanat eserlerini çalarak, yağmalayarak ve bazen de satın alarak gösteriş yaptı ve iyiden iyiye lükse düşkün bir hayat sürmeye başladı.

Adolf Hitler’i çıldırtan mesaj Göring, 1945 Nisan sonunda sığınağına gizlenen Hitler’e bir telgraf yolladı ve yakalanma ihtimali olduğu için tüm görevleri devralabileceğini belirtti. Bu telgraf Führer’i kızdırmamak için özenle yazılmış olsa da Hitler’i çıldırtacaktı.

4. Savaş bitmeden tüm görevlerinden alınmıştı

Her ne kadar Göring’in etkinliği giderek azalmış olsa da Hitler, Haziran 1941’de (Barbarossa Harekatı’ndan hemen önce) eğer kendisinin başına bir şey gelirse yerine geçecek kişinin Göring olduğunu belirten gizli bir kararname çıkarmıştı. 1939’da Polonya işgalinden önce de bir konuşmasında yine aynı şeyi belirtmişti. 21 Nisan 1945’e gelindiğinde ise Sovyet Ordusu, Berlin’e kadar ilerlemişti; tüm büyük yenilgilerine rağmen Nazilerin mağlup olduğunu kabul etmeyen Hitler bile generallerine açıkça savaşın kaybedildiğini söylüyordu. Hitler, Martin Bormann ve Goebbels ile birlikte Führer Sığınağı’nda (Führerbunker) bulunurken, Göring kaçarak Bavyera Alpleri’ndeki mülküne sığınmıştı.

Göring, 1. Dünya Savaşı yıllarında pilot üniformasıyla, 1916.

Göring tüm bu şartları değerlendirerek, 1941’teki gizli kararnameye gönderme yaparak ve Hitler’i kızdırmamak için (!) dikkatli bir şekilde kelimeleri seçerek 23 Nisan 1945’te Führer Sığınağı’na bir telgraf yolladı. Eğer saat 22.00’ye kadar cevap gelmezse Führer’in hareket özgürlüğünün kısıtlandığını varsayarak, onun vekili olduğu için makamı devralacağını belirtti. Hitler bunun üzerine psikolojik bir çöküntüye girdi; Göring’in darbe yaptığını, bunun en ağır ihanet olduğunu söyledi. 25 Nisan’da Göring’e bir cevap yazarak ağır bir ihanet içerisinde bulunduğunu belirtti. Hitler’in yanında bulunan Bormann ise SS’lere Göring’in tutuklanmasını emretti. 29 Nisan’da Hitler’in son dileği ve vasiyetine göre Göring, Nazi Partisi’nden atıldı; Hitler’in varisi olma konumu iptal edildi ve tüm görevlerinden alındı. Hitler intiharından önce siyasi verasetini Joseph Goebbels ve Karl Dönitz arasında paylaştırdı.

Ekim 2022
Yüksek ve yürekli insanlarla…

Her yılın sonbaharında “bu kış çok zor geçecek” lafları sıklıkla duyulur ama, bu defa hiç geçmeyecek bir “kış” kapıda. İnsani, iktisadi ve siyasi anlamda yeni “Küçük Buz Çağı”, dünyanın neredeyse bütün ülkelerindeki normal-işinde gücünde insanları tehdit ediyor. Açlık ve soğukla iyice beslenen, korku ve şiddetle katmerlenen, adaletsizlik hatta kaosla iğreti dengesini de yitiren kötülük; bilimkurgu senaryolarını gerçeğe doğru itekliyor.

Kendi geçmişinde olumlu-gurur verici ve olumsuz-utanç verici hadiseleri birlikte hatırlamayan milletlerin; kalıcı bir kültür oluşturması ve kaliteli insanlar yetiştirmesi mümkün değildir. Zira bu toplumlar, hem kendi insanına hem de insanlığa evrensel katkı sağlayacak bir “mal” ortaya koyamazlar. Geçici-dönemsel iktidarların tarihte iz bırakmayacak sahipleri, ancak ve ancak reaksiyonla, “ona-buna-şuna karşı olmak”la beslenen obez şahsiyetlerdir. Türkiye’de yükselen tehdit, bu yapının, daha doğrusu bu yapısızlığın artık sadece iktidar sahipleriyle sınırlı kalmaması; sınıf-seviye-para-pul tanımadan toplumun bütün kesimlerine yayılmaya başlamasındadır. Bu durumu sadece aktüel siyasetin kodları ve kişileri ile açıklamaya çalışmak da akut problemleri daha ağır ve çözülemez bir hâle sürüklemektedir.

Tarih-coğrafya ikilisinin bize sunduğu veriler, ancak ve ancak alanında uzmanlaşmış insan evlatlarının bilgi ve üretimiyle hakiki bir refah-zenginlik-mutluluk ekseni oluşturabileceğini gösterir. Bu da ancak ilgili topluluğun-milletin temel bir konuda, yani kendi varlığı ve geleceği konusunda bir ülkü birliği içine girmesiyle; eğitimin yüksek kalitesiyle ve hukukun üstünlüğü ilkesiyle mümkün olabilir.

Bu kısa yurttaşlık bilgisi dersini, hâlâ okullarımızda veriyoruz diye umuyorum. Ancak yaşanan günlük, gülünç ve trajik hadiseler, ahlaki normlarını neredeyse tamamen yitirmiş insanımsılar ve sosyal medya düzensizliğinden yayılan kepazelikler… Hayır, umudumuzu asla kıramıyor ama, kötümserliğimizi kronik hâle getiriyor. Yine de bu sayımızda ele aldığımız Moğolistan’da tekrar ortaya çıkan kadim Türklere dair izler; erken cumhuriyet devrinde ve sonrasında gördüğü onca zulme rağmen pes etmeyen Sabiha Sertel’ler; rüşvet ve yolsuzluğun yol olduğu Osmanlı döneminde buna karşı mücadele eden sultanlar-bürokratlar; arkalarında bıraktıkları eserlerle yolumuzu gösteren ve onu aydınlatan sanatçılar-hocalar; tüm bunları takdir eden, “sıradan” denilen ama yüksek ve yürekli insanlar, hepimizin enerjisini-umudunu canlı tutuyor.

Ekim 2022

Etiket: sayı:95

ARDINDAN NELER DEDİLER?

Büyük yönetmenlerin vedası: ‘Onun gidişiyle yoksullaştık’

VAKİT GAZETESİ – 1922

‘Edirne Valiliği’ne Refet Paşa tayin edildi’