Etiket: sayı:93

Cumhuriyet’in ilan edilmesiyle birlikte sağlık alanında da bir atılıma girişildi. Bu dönemde halkın sağlığının korunması; sağlıklı, güçlü bireyler yetiştirilmesi için eğitimli hekimlerin yetiştirilmesine büyük önem verildi. 1980’lerde başlatılan neoliberal politikaların 2003’te “Sağlıkta Dönüşüm Programı” ile hayata geçirilmesi ile sağlık, devletçe “sağlanan” temel bir haktan, devletin sadece “planladığı ve denetlediği” bir hizmete dönüştürüldü.

Ankara’da 23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi açıldığında Millî Mücadele’nin de dönüm nokta­sı oldu. Dr. Adnan (Adıvar) Bey, Ankara hükümetinin ilk Sağlık Bakanı oldu. Elde herhangi bir kayıtlı bilgi olmadığından önce çalışan hekimlerin isimleri tes­pit edilmeye çalışıldı ve ülke ge­nelinde 1323 çalışanla yeni bir yapılanmaya gidildi; koruyucu sağlık hizmetlerinin yürütülme­si için hükümet tabipliği ve sağ­lık müdürlüğü kuruldu. Teda­vi hizmetlerinin belediyeler ve özel idareler tarafından yerine getirilmesi, yoksul hastaların hükümet tabipleri ve diğer ku­ruluşlar tarafından ücretsiz te­davi edilmesi öngörülmüştü.

1 Mart 1922’de Meclis’in 3. yılı açılış konuşmasında Mus­tafa Kemal, 1920’de 260 olan hekim sayısının 312’ye yüksel­diğini belirtmişti. Hedef, halkın sağlığının korunması ve güçlen­dirilmesi, ölümlerin azaltılma­sı, nüfusun artırılması, bulaşıcı hastalıkların önlenmesi ve sağ­lıklı, güçlü bireyler yetiştirilme­siydi. Cumhuriyet ilan edildik­ten sonra ise Dr. Refik Saydam, Sağlık Bakanı oldu. Tüm yurtta yalnızca 554 hekim vardı. İstan­bul’da bulunan yegâne Tıbbi­ye’den yılda ancak 100 hekim yetişebiliyordu ve 1927’de 1059 hekim ile 13.000 kişiye bir he­kim düşüyordu.

Sağlık politikasının ilkeleri, sağlık hizmetlerinin tek elden yürütülmesi, koruyucu hekimlik ile tedavi edici hekimliğin birbi­rinden ayrışması, tıp fakültele­rinin kurulması ve sıtma, frengi, verem gibi bulaşıcı hastalıklar ile mücadele edilmesiydi. Sivas, Kayseri, Ankara, İstanbul, Erzu­rum ve Diyarbakır’da Sağlık Ba­kanlığı’na bağlı Numune Hasta­neleri kuruldu. 1925’te Trahom­la Savaş Kanunu çıkarılarak binlerce kişinin kör olmasına neden olan trahomla mücadele­ye başlandı; aynı yıl Sıtma Sava­şı Kanunu da çıkarıldı. 14 Nisan 1928’de 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarz-ı İc­rasına Dair Kanun ve 6 Mayıs 1930’da 1593 sayılı Umumi Hıf­zıssıhha Kanunu çıkarıldı.

1933 üniversite reformuy­la yeniden organize edilen İs­tanbul Tıp Fakültesi senede 150-250 hekim mezun etse de ihtiyacı karşılamaktan uzaktı ve 1935’e gelindiğinde hekim sayısı 1625 olmuştu. Tıbbiye, İstan­bul’da ilk kurulduğunda orduya hekim gerektiği gibi bu kez de Anadolu’ya, Anadolu’nun her köşesindeki halka hekim gere­kiyordu.

Yeni bir tıp fakültesi memle­ketin ihtiyacına çare olacaktı ve 9 Haziran 1937’de Sağlık Bakan­lığı tarafından 3228 sayılı An­kara Tıp Fakültesi’nin kuruluş kanunu çıktı. TBMM’nin 1 Ka­sım 1937’deki açılış konuşma­sında Atatürk, Ankara ve Van’da iki üniversite açılmasına dair hedefini açıklamıştı. Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de hayata vedası ve ardından gelen 2. Dünya Sa­vaşı’yla yeni üniversite planları uzun bir süreliğine ertelendi.

2. Dünya Savaşı’nın ardın­dan dünyada refah devletinin gelişmesi kamu hizmetlerinin kapsamını da genişletmiş; sağ­lık, eğitim, barınma ve sosyal güvenlik gibi hizmetler sosyal devletin temel hizmetleri olarak kabul edilmişti.

Bizde, 224 sayılı Sağlık hiz­metlerinin Sosyalleştirilmesi Kanunu’nun 1961’de kabul edil­mesiyle birlikte sağlık hizmet­lerinin, halkın ihtiyaçlarını kar­şılayacak şekilde sürekli, yaygın ve entegre olarak sunulması amaçlanırken sağlık evleri, sağ­lık ocakları, ilçe ve il hastaneleri açılarak sağlık hizmetlerinin su­numunda kademeli bir yapılan­maya gidildi. Nusret Fişek sos­yalleştirme kanunun hazırlayı­cısı ve öncüsüydü.

1980’lerle birlikte sosyal devlet anlayışı yerini neoliberal küreselleşme anlayışına bırakır­ken Dünya Bankası ve IMF sağ­lık yapılanmasını yeniden şekil­lendirecek programları günde­me getirdi. 1982 Anayasası ile devletin sağlık alanında üstlen­diği görevler yeniden tanım­landı, sosyal devlet anlayışı, dü­zenleyici devlet anlayışı ile yer değiştirdi. 1961 Anayasası’nda sağlık hizmetleri devletçe “sağ­lanan” temel bir hak iken, 1982 Anayasası’nda devletçe “planla­nan ve denetlenen” bir hizmete dönüşmüştü.

Dünya Bankası 1987’de çı­kardığı “Gelişmekte Olan Ülke­lerde Sağlık Hizmetlerinin Fi­nansmanı” ve 1990’de çıkardı­ğı “Gelişmekte Olan Ülkelerde Özel Sektör Aracılığıyla Sağlık Hizmetlerinin Güçlendirilme­si” raporları ile gelişmekte olan ülkelere “sağlık hizmetlerinin özelleştirilmesi” ve “genel sağlık sigortasına geçilmesi” önerisin­de bulundu. OECD’ye göre “Tür­kiye’nin diğer orta gelirli ülkele­re kıyasla geri kalmış olan sağlık sonuçları, sağlık hizmetlerine erişimdeki hakkaniyetsizlikler, sağlık hizmetlerinin finansmanı ve sunumunda verimsizliğe yo­laçan, mali sürdürülebilirliği za­yıf parçalı yapı ve düşük hizmet kalitesi sorunlarının çözümü” için “Sağlıkta Dönüşüm Progra­mı” tasarlanmıştı.

Sağlık alanında yapılması planlanan reformların 16 Kasım 2002 tarihinde açıklanan Acil Eylem Planı kapsamında “Her­kese Sağlık” adı altında temel prensipleri belirlenmiş ve Sağ­lık Bakanlığı, 2003’te “Sağlıkta Dönüşüm Programı”nı uygu­lamaya koymuştu. Sağlık ala­nındaki temel hedefler: “Sağlık Bakanlığı’nın yeniden yapılan­dırılması, genel sağlık sigorta­sı, sağlık kurumlarının tek çatı altında toplanması, hastanelerin özerkliği, aile hekimliği uygula­masına geçiş, özel sektörün sağ­lık alanına yatırım yapmasının özendirilmesi” idi. Sonuç olarak, 1980’lerde başlatılan neolibe­ral politikalar 2003’te açıklanan “Acil Eylem Planı” çerçevesinde “Sağlıkta Dönüşüm Programı” ile hayata geçirildi. Sağlığın ka­musal bir hak olmaktan çıkarı­larak sağlık hizmetinin piyasaya açılması bu hizmeti bireyin sa­tın alma gücüne bağlayacaktı.

Bu bağlamda, 2006’da sos­yal güvenlik kuruluşları “Sosyal Güvenlik Kurumu” adı altın­da birleştirildi. Aynı yıl “Genel Sağlık Sigortası” kuruldu. SSK hastaneleri Sağlık Bakanlığı’na devredildi. SGK sağlık hizmeti­ni kamu ve özel sektörden satın almaya başladı. “Ek ve Tamam­layıcı Özel Sigorta” uygulaması­na geçildi. Sağlık Bakanlığı’nın örgüt yapısı değiştirildi ve doğ­rudan hizmet sunumundan çe­kildi. Türkiye Kamu Hastaneleri Birliği kuruldu. Hastane Birlik­leri, CEO’lar tarafından yönetil­meye başlandı.

Sağlık ocakları kapatılarak yerine “Aile Sağlığı Merkezleri” kuruldu. Aile hekimine, kayıtlı kişi başına ödeme yapılıyor ve ASM giderleri aile hekimi tara­fından karşılanıyor.

Sağlık çalışanları devlet me­muru statüsünden sözleşmeli/ güvencesiz çalışmaya ve taşeron çalıştırmaya geçiş yaptı. Kamu sektöründe çalışan hekimler için ödeme yöntemi değişti; bi­rinci basamak için kişi başına ödeme, kamu hastanelerinde maaş + performans ödemesi ge­tirildi.

Sağlıkta Dönüşüm Programı ile birlikte Acil Servis başvuru­ları arttı ve Türkiye, dünyada nüfusundan fazla acil başvuru­su olan tek ülke oldu. Sağlık hiz­metlerinin kalitesinin düşmek­te olduğu da bir başka gerçek: Günümüzde Türkiye; doğumda beklenen yaşam ümidi, bebek ölüm hızı, sağlık hizmetlerine erişim, aşılama oranları, bulaşı­cı hastalıklar, tarama program­ları ve sağlık hizmetine özgü kalite göstergelerinde gelişmiş ülkelerin gerisindedir.

Neoliberal yaklaşım için sağ­lık alanı sadece “iktisadi” bir an­lam taşır. Oysa sağlık, bir toplu­mun sosyal, ekonomik ve kültü­rel tüm bileşenleriyle birlikte ele alınması gereken çok boyutlu bir kavramdır. Yürürlükteki sis­tem ise sağlık hizmetinin niteli­ğini ölçmemektedir. Bu sistem­de ekip çalışması gözardı edile­rek, hekim ne kadar çok hastaya bakarsa o oranda ödüllendirilir. Ancak bir hekimin çok sayıda hastaya bakması her bir hastaya ayrılan zamanın azalması anla­mına gelir; dolayısıyla yanlış, ge­reksiz tanı ve tedavileri artırma riski taşır.

Tıp eğitimi verilen sağlık ku­rumları da Sağlıkta Dönüşüm Programı’ndan etkilenmekte ve işleyişlerini eğitim ve araştır­madan ziyade kazanç sağlaya­cak hizmet faaliyetlerine kay­dırmaktadırlar. Sağlık hizmet­lerini piyasaya açmaya ve sağlık kurumlarını kâr amaçlı işletme­ler olmaya zorlayan Sağlıkta Dö­nüşüm Programı, aynı zaman­da emeğin değersizleştirilme süreci olmuştur. Sağlık çalışan­larına yönelen şiddet eylemleri “Sağlıkta Dönüşüm Programı” sonrasında dramatik bir artış göstermiştir. Piyasa eksenli ya­pılandırma, sağlık alanında ka­mu-özel ayrışmasını da berabe­rinde getirmiştir.

Sonuç olarak hekimlerin ve hastaların içinde yaşadığı or­tak toplumsal koşullar, karşılık­lı tahammülsüzlüğe ve gerilime neden olmaktadır; bu gerilim çözülmek yerine yönetilmek yo­luna gidildiğinde, sisteme olan öfkenin hekimlere karşı şiddete dönüşeceği tahmin edilebilir bir durumdur.

Fatma Özlen

Yeniçeri teşkilatının kaldırılıp, Sultan 2. Mahmut tarafından Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusunun kurulması, İstanbul’da 10.240 askeri bulunan ordunun sağlık sorunlarıyla ilgilenecek eğitimli doktor ihtiyacını da doğurdu. 14 Mart 1827 tarihinde açılan Tıbhane-i Amire’de yetişen doktorların önemi 1. Dünya Savaşı’nda yaralılarının tedavisi ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele etmek gerektiğinde daha da iyi anlaşılacaktı.

Osmanlı Devleti’nde za­man içinde disiplini bo­zulan Yeniçeri teşkilatı, 1826 Haziran’ında yeniçerilerin son isyanında Sultan 2. Mah­mud tarafından kaldırılarak Asakir-i Mansure-i Muhamme­diye ordusunun kurulduğu ilan edildi. Yeni ordunun İstanbul’da 10.240 askeri vardı ve birkaç ay içinde sağlık problemleri baş­göstermeye başlamıştı. Kanun­namede her tertibine bir hekim ve bir cerrah verileceği yazılma­sına karşın bu mümkün olama­mıştı, çünkü yeterli donanımda ve sayıda hekim yoktu; medre­selerde verilen tıp eğitimi za­manın gerisinde kalmıştı. Nite­likli bir tıp eğitimi olmadığı için yeterli sayıda hekim yetişmiyor; çağdaş tababet Avrupa’da eği­tim görmüş azınlık mensupla­rı ve yabancı hekimler tarafın­dan icra edilirken diğer yandan “mütetabbib” denen sahte he­kimler tehlike saçıyordu.

Hekimbaşı Mustafa Beh­çet Efendi, “hastalanan asker­lere iyi bakılabilmesi” için iyi hekimlere, bunun için de iyi eğitim verecek bir tıp okulu­na ihtiyaç olduğunu belirtmişti; padişah tarafından onaylanma­sından sonra, 14 Mart 1827 tari­hinde, Tıbhane-i Amire, Şehza­debaşı’nda bulunan Tulumbacı­başı konağında açıldı.

Ekim 1838’de öğrenci ve ho­calarıyla Galatasaray’daki yeni binasına taşınan Tıbbiye’yi 14 Mayıs 1839’da Sultan 2. Mah­mud ziyaret etmişti; okulun ye­ni adı Mekteb-i Adliye-i Şahane ve dersler Fransızca idi. 1848’de Galatasaray’daki bina yanınca Hasköy’e, 1865’ten itibaren de Demirkapı’daki binaya nakledil­di. Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye (Sivil Tıbbiye) açıldı ve 1870’te Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’deki dersler Türkçeleştirildi. Tıp eği­timi 4 sene idadi, 6 sene yüksek olmak üzere toplam 10 seneydi. Askerî Tıbbiye, 1903’te Hay­darpaşa’daki binasına taşındı; 1908’de Sivil Tıbbiye ile birleş­tirildi ve 1909’da Darülfünun Tıp Fakültesi olarak Haydarpa­şa’da eğitime devam etti.

1. Dünya Savaşı başladığın­da seferberlik ilan edilmiş, sivil hekimler de hizmete çağrılmış­tı. Osmanlı Devleti 1914 Ey­lül’ünde Boğazlar, Doğu (Kaf­kas), Suriye ve Irak cephesini kurdu; bütün bu cephelerdeki sağlık hizmetleri savaş yaralı­larının tedavileri ve özellikle bulaşıcı hastalıklarla mücade­le açısından hayati önem taşı­yordu.

Süleyman Numan Paşa sahra sıhhiye müfettişi, Tevfik Salim ise Doğu cephesi sıhhiye müfettişiydi. Erzurum’da kış ağır geçiyordu ve Doğu cephesi karargahında barınma koşul­ları elverişsiz, askerlerin giy­sileri yetersizdi. Kısa sürede askerler arasında tifo, tifüs ve dizanteri yayılmaya başladı. 21 Aralık 1914 – 9 Ocak 1915 arası dondurucu soğuklar zamanıydı ve yapılan harekat çok ağır ka­yıplara mâl olmuştu. Sonrasın­da tifüs bütün orduya yayılmış ve savaş boyunca Kafkas cep­hesinde tifüsten 125 hekim, 25 eczacı, 6 cerrah, 1 diş hekimi, 7 tıbbiye öğrencisi hayatını kay­betmişti.

Irak cephesinde Dr. Abdül­kadir Lütfi, hıfzıssıhha müşa­viriydi. Tifüs, dizanteri, sıtma ve kolera salgını vardı. Bu sal­gınlar savaştan daha fazla can alıyor ve hekimlerden de has­talığa yakalananlar oluyordu. Balkan Savaşları esnasında Gülhane Hastanesi’nde Reşat Rıza’nın geliştirdiği teknik­le, tifüs geçirenlerden alınan kanın işlenmesi suretiyle el­de edilen tifüs aşısı Kurmay Başkanı Kazım Karabekir’e, doktorlara ve hemşirelere ya­pıldı; aşı sonrası hastalık ora­nı %8’e düşmüş, aşı yaptırma­yan Goltz Paşa ve özel hekimi Oberndorfer tifüse yakalana­rak hayatlarını kaybetmişler­di.

Çanakkale cephesinde, ba­taklık ve durgun sular nede­niyle bölgede var olan sıtma hastalığı askerlerde de gö­rülmekteydi. Harp sahasının Anadolu yakasında yer alan bu bataklıkları kurutmak müm­kün olmuyordu ve askerlerin kaldıkları yerlerin sineklikler­le korunması, vücudun örtülü tutularak sivrisineklerin ısır­masının önüne geçilmesi ve ateşlenen hastaların ayrılması gibi tedbirlerle sıtmanın yayıl­ması önlenmeye çalışılıyordu. Bütün çabalara rağmen salgın önlenememiş ve Mayıs 1915’te Kumkale bölgesinde yayılan hastalık, birliklere haftada iki gün birer gram kinin verilerek önlenmeye çalışılmıştı. Ancak bu çabalar yeterli olmamıştı.

Çanakkale Cephesi’nin diğer bir salgını dizanteriydi. Bom­bardımandan korunmak için derin kazılan siperler çoğu za­man ıslaktı ve bu rutubet asker­ler arasında ishalin yayılmasına neden oluyordu. 26-28 Ağustos 1915 tarihleri arasında cephe­de yaklaşık 500 askerde kusma, kanlı ishal, baş ve karın ağrısı şikayetleri başgöstermişti. Kul­lanılan suyun temiz olmama­sı sebebiyle başlayan dizante­ri vakaları yeterli miktarda ilaç bulunmadığından bu hastalar, killi toprak yedirilerek tedavi ediliyordu.

C vitamini eksikliğiyle orta­ya çıkan ve diş etlerinde şişkin­lik ve kanamalar şeklinde ken­dini gösteren iskorbüt, özellikle kış mevsiminde beslenme ye­tersizliğiyle ortaya çıkmıştı. Kı­şın dağ eteklerinde bulunan ve askerin de tanıdığı kuzukulağı bitkisinin tüketilmesi sağlana­rak tedbir alınmaya çalışılmış, yaz aylarında sebze ve taze gı­dalar verilmesiyle de yaygınlaş­ması önlenebilmişti.

Askerler aylarca yıkanamı­yordu ve çamaşırlarını değiş­tirme imkanları da yoktu. Bit­lenmişlerdi; yoğun sıcaklarda o denli rahatsızlardı ki doğru dürüst uyuyamadan savaşmak zorunda kalıyorlardı. Bitlenme, savaşın en önemli sorunların­dan biriydi çünkü tifüs vakaları ortaya çıkmıştı. Salgının önüne geçmek için üç seyyar etüv ile bir menzil temizleme istasyonu açılarak orduya yeni gelen erler temizlenmeye başlanmıştı ama etüvle önü alınamayacak bir duruma varılmıştı.

3 Mart 1915’te Kandire amele taburları arasında çıkan tifüs salgınına karşı mücade­le için bölgede görevlendirilen Dr. Abdülkadir Lütfi, 3000’den fazla askerin perişanlığını ve bunun yanısıra askerler arasın­da ölüm oranının hayli yüksek olduğunu, tifüs hastalığına ya­kalanan 149 askerden 36’sının hayatını kaybettiğini görmüş, çarşıda gördüğü ekmek fırınla­rını bitle mücadele için kullan­maya karar vermişti. Kandi­re’de 3 fırın ve 6 hamam çadırı ile 10 gün yapılan mücadele so­nucunda amele taburlarının te­mizlenmesi sağlanmış ve böy­lece tifüs vakalarında kaydade­ğer bir azalma olmuştu.

Önce fırın içinde ateş ya­kılıyor, sıcaklığı tayin için bir beyaz kâğıt konup kâğıt kav­rulmaz sararırsa istenilen or­tam hazır kabul ediliyordu ve içeriden ateş çekilerek fırının zeminine yaş bir çuval serilip üzerine su püskürtülmüş elbi­seler konularak fırının kapısı kapatılıyor, 10-15 dk. içerisinde bitlerin tamamen telef olma­sı sağlanıyordu. 1916’da Sivas Menzil Mıntıka Sertabibi Dr. Ahmet Fikri, kazanda kayna­yan suyun buharıyla kazanın üzerine oturtulan sandık için­deki eşyanın dezenfekte olma­sını sağlayan “buğu sandığı”nı geliştirmiş; Almanya’dan getir­tilen seyyar etüv makinelerinin de kullanıldığı 1917’den itiba­ren ordu bitten kurtulmuştu.

Selçuklu ve Osmanlıların 19. yüzyıla kadar süren döneminde sağlık ve eğitim hizmetleri kamusal kurumlara bağlı olarak verilmiyordu. Bu dönemlerde adlarına bakılarak hastaneydi denilen kurumlar, vakıflara bağlı özel kuruluşlardı. Oysa Osmanlı Sarayı’nda 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar başta padişah, saray halkı için bir sağlık örgütü vardı. Bu durum “gavur padişah” olarak da anılan Sultan 2. Mahmud’un (salt. 1808-1839) halk için sağlık ve eğitim hizmetlerini kamu görevi olarak gündeme getirmesine kadar sürecekti.

Sağlık kültürümüzde, din/ inanç kültürümüze ko­şut, yüzlerce yıllık bir süreklilikten veya örgütlülük­ten söz edilemez. Söz gelişi 14- 19. yüzyıllar arasındaki 5 asır­da, Osmanlı taşralarında sağ­lıkla ilgili kamusal bir kurum, örgüt ve görevli yoktu. Aynı süreçte bir yokluk ve boş­luk da eğitim-öğretim alanın­daydı. Bu gerçeğe itiraz edip “Hastane de doktor da mek­tep-muallim de vardı” diyecek olanlar kaynak ve belgeler bul­malılar. İstanbul’da ve taşra­da Şeyhülislâmlık’a bağlı, İs­lâm dini ve kültürünü öğreten Arapça programlı vakıf med­reseleri çok; eğitim için mek­tep-muallim, sağlık için tabip, sağlık yurdu yoktu.

Bu “yoktu” savım, yarı yüz­yıldan beri eğitim tarihi, bir o kadar da –1228 tarihli Divriği Darüşşifası için– tıp/hekimlik tarihi, ayrıca Osmanlı tarihi üzerine yaptığım çalışmalara dayanıyor. Anadolu’da Selçuk­lu ve Beylikler dönemlerin­de yapılan, adlarına bakılarak hastaneydi denen kuruluşlar, vakıf sistemiyle işleyen özel kurumlardı. Bunlar, vakıf se­netlerindeki bakım, sağaltım, koruma, tecrit hizmetlerini kamu ödeneğiyle değil vakıf gelirleriyle karşılamaktaydı.

Sağlık ve eğitim alanla­rında bir yükümlülük üstlen­meyen devlet, topladığı türlü çeşitli vergilerle sarayın, mer­kezî yönetimin, ordu ve do­nanmanın giderlerini karşılar; kimi vergilerle timar, çiftlik gelirlerini, mukataa ve mali­kaneleri de yerel yöneticilere bırakırdı. Bu kalemlerden sağ­lığa ve eğitime bir pay/ödenek ayırmak sözkonusu değildi. İl ve sancak kadılarının sicil defterlerine yazdıkları “ava­rız” denen harcama kayıtla­rında sağlığa, tedaviye, gezgin hekimlere dönük bir harcama kaydına da acaba rastlanmış mıdır?

Doğal ki kentlerde ve kimi beldelerinde usta-çırak geleneğiyle deneyim kazanmış; kitap­lar okuyarak hekimlik, cer­rahlık muallimlik yapan­lar, bunlar arasında üne kavuşanlar veya vakıf ku­ruluşlarında hizmet ve­renler de vardı. Selçuklu ve Beylikler dönemi hanedan bireylerinden sağlık yurtları, medrese ve mektep yaptırıp hekim, tabip cerrah, müderris, muallim, hoca görevlendiren­ler olduğu gibi Osmanlı Hane­danı’ndan yönetici ailelerden de aynı geleneğe uyarak hasta­ne, mektep, medrese yaptıran, hekim hoca görevlendiren­ler de saptanıyor. Sultan veya yakınlarının, varlıklı kişilerin bir medrese, mektep, hastane kurduklarında, bu kurumların işlevini “kıyamete değin” sür­dürmesini sağlayacak güven­celi bir gelir kaynağı vakfet­meleri de gerekiyordu.

Hekim/tabip doktor, cer­rah/operatör okulu yoktu. Bu meslekler, –sanat ve zenaat gibi– ustadan çırağa, babadan oğula aktarımlar, yeni dene­yimlerle sürdürülürdü. Bunla­rın günümüzdeki alt temsil­cileri sünnetçiler, yerli ebeler, kırıkçı-çıkıkçılardır.

“Hekim”lerin farkı veya ayrıcalığı, tıp-ilaç bilgi ve de­neyimi dışında sosyoloji, psi­koloji, insan bilimi (deontolo­ji) bilmeleri, medresede oku­muş, kitabî donanımlı bilgeler olmalarıydı. Bunlar, çağdaşları din ulemasının önde gelenle­ri olarak, saraylara kadar her çevreden ve inanç topluluğundan saygın gören seçkinlerdi.

Örneğin, 15. yüz­yıl şairlerinden Kü­tahyalı Şeyhî böy­le bir hekimdi. Bir sefer dönü­şü Ankara’da rahatsızla­nan Çele­bi Meh­med (salt. 1413-1421), tedavisi için Germiya­noğlu Yakub Bey’den onu istemiş; o da Mevlâna Si­nan’ı, yani şair Şey­hî’yi, hekim kimliğiyle Osmanlı hü­kümdarını tedavi etmesi için göndermişti. Görevini yapan “Hekim Sinan”, Kütahya’ya dönüşünde eşkıya tuzağına düşerek soyulmuş. Bu serüve­nini de Şair Şeyhî kimliğiyle Harnâme adlı uzun manzume­sinde anlatmıştır ki bu mes­nevi Divan edebiyatımızın kla­siklerindendir.

Çelebi Mehmed’in torunu, İstanbul’da medreseler ve bir de darüşşifa yaptıran Fatih, vakfiyesinde, bu kurumların­da her bilimin öğretilmesini, Darüşşifa’da da din-toplum ayrımı yapılmadan herkesin tedavi edilmesini öngörmüş­tü. Belirtelim ki bu darüşşifa bir devlet kuruluşu değil, va­kıftı. Fatih, Amasyalı Sabun­cuzâde Şerefeddin’in Cerrahi­yetü’l-İlhaniye adlı tıp kitabı­nı –darüşşifada yararlanılmak üzere– Türkçeye çevirttiği gibi İslâm dünyasından ki­mi tabipleri de İstanbul’a ge­tirtmişti. Tarihçiler, Fatih’in Gebze’de Tekür Çayırı’ndaki hastalığını ve ölümünü anla­tırlarken, tabip Lacopo’nun (Yakup), hekim Lâri ve Acem Hamideddin’in yanlış tedavi­lerinden, suikast amaçlı bir zehirlemeden de söz ederler.

Eski devlet yapısında hal­kın sağlığı için bir örgüt ve görevliler yoktu ama hüküm­darların kendi sağlıkları, saray halkının da sağlığı ve eğitimi için önlemler aldıkları sapta­nıyor. Örneğin Osmanlı Sara­yı’nda ulemadan bir hekim­başı, müderrislerden de bir muallim-i Şehriyâri görevlen­dirirlerdi. Saray haremağala­rının başkanı olan Darüssaade ağası, harem dairesindeki şeh­zadegân mektebine dışarıdan muallimler getirterek hane­dan çocuklarının okuma-yaz­ma, din-ibadet öğrenmeleri­ni sağlardı. Sarayın Enderun koğuşlarındaki iç oğlanları da oda ustalarından, dışarıdan gelen sanatçı ve üstatlardan bilim, beceri, spor, saz ve söz öğrenirlerdi.

Osmanlı Sarayı’nda (Top­kapı) 15. yüzyıldan 19. yüzyı­la kadar başta padişah, saray halkı için Darüssade Ağası’nın yardımcısı Başlala’nın yönetti­ği bir sağlık örgütü vardı. Ma­kamı, saraydaki Başlala Kule­si’ydi. Burada, Hekimbaşı’na buyruklar verir, o da ilaç bilgi­si olan Kiler Koğuşu iç oğlan­larına, kule ve kiler dolapla­rındaki şurup, losyon, macun, merhem, şarap, hap vs.den padişah, harem kadınları ve saray halkı için deva/ilaç, gar­gara, mai, tiryak, müsekkinler hazırlatır, bu çalışmalarda tıp kitaplarına da başvurulurdu. Önemli bir hastalık sözkonu­su olduğunda ise İstanbul’da­ki Rum, Ermeni, Yahudi Türk hekimler çağrılırdı.

Alay Meydanı’nda da Tı­marhane de denen bir hasta­lar odası (revir) vardı. Hasta­lanan iç oğlanları başlarına mendil sararak o günün am­bulansı denebilir, kırmızı ör­tülü hasta arabası ile buraya getirilip tedavi için tımarhane sorumlusu harem ağasına tes­lim edilirlerdi. Hünernâme’de bu sahneyi gösteren minyatür önemli bir görseldir.

19. yüzyılın ilk yılları, Os­manlı Devleti’nde ordudan başlayarak sağlığı ve eğitimi kamusal hizmet öngören yeni bir dönemin başlangıcı; Sul­tan 2. Mahmud (salt. 1808-1839) da bu evrenin, yani Batı uygarlığına yönelişin öncüsü padişahtır. Bu nedenle yenilik karşıtları ona “Gâvur Padişah” demişlerdi. Sonraki aşamalar­da –Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde medreselere do­kunulmadan önce–, öğretim di­li Fransızca askerî; daha sonra Fransızca ve Osmanlı Türkçesi öğretimli askerî ve mülki (si­vil) tıp mektepleri de açıldı.

Demek oluyor ki Türki­ye’de ordudan başlanarak halk için sağlık ve eğitim hizmetle­rinin kamu görevi olarak gün­deme gelişi, 1820’lerdedir. Bu açıdan 1826’da İstanbul’da Ta­bhâne-i Âmire ve Cerrahhâ­ne-i Ma’mure adlı tıp mekte­binin açılışı bir ilk sayılabilir. Türkiye’de tıp öğretimi ve he­kimliği açısından, 1820-1920 arası ve devamı olan Cumhu­riyet dönemi, çağdaş tıp tari­himizin aşamalarını kapsar.

Bu gelişmelerle ilgili pek çok bilimsel çalışma ve ya­yınlar yapılmıştır. Bunlardan, Cumhuriyet öncesi Türk he­kimliği için başvurulacak bir kaynak, Dr. Adnan Adıvar’ın (ö.1955) Osmanlı Türklerinde İlim adlı eseridir.

Eğitim ve sağlığa, bu iki yaşamsal alana olumsuz ba­kanlara gelince bunlar günü­müzde de vardır: Doktor ye­rine “nefesi keskin üfürükçü ararlar. Çocuklarına da okulda değil, gizli-saklı ortamlarda salt dinî öğretiler verilmesi­ni sevap sayarlar. Sonuçta 21. yüzyılda bile okula ve hastane­ye ulusal/toplumsal yöneliş ve değer veriş henüz sağlanabil­miş değildir. Hastasını iyi ede­meyen doktoru döven, hatta öldüren varken; okuyup üfle­yerek iyi edemediği hatta ya­şamını söndürdüğü bireylerin yakınlarından üfürükçü döven acaba görülmüş müdür?

Şifacılığın kutsiyetten ayrılarak seküler hekimliğe evrilmesi MÖ 5. yüzyılda Hipokrat ile başladı. Hipokrat geleneğinin hekimleri, tanrılara aracılık etmek yerine doğrudan hastayla temas kurmayı, bilgiye dayalı hastalık teorilerini tercih etmişlerdi. 19. yüzyılda tıp teknolojisindeki gelişmelerle “bilimsel tıp” yükselmiş, ancak hasta-hekim ilişkisinin kutsal bir bağ olduğunu düşünenler Hipokrat tıbbında ısrar etmişti. Bugün ise yüksek teknolojili tetkik ve tedavi yöntemlerine rağmen tıp mesleğine olan güven sarsılmakta…

Toplumların erken dö­nemlerinde şifacılık, büyücü ve kahinlerin mesleğiydi; çünkü hastalıkla­rın gökten inercesine bilinmez­liklerden geldiğine inanılırdı. Toplumların evrimiyle birlikte, kahinlerin ve büyücülerin yeri­ni ebeler, otacılar, çıkıkçılar ve şifacı rahipler aldı. Şamanlar­da şifacı, aynı zamanda büyücü, kâhin, öğretmen ve rahipti; do­ğaüstü güçlere sahip oldukları­na, böylelikle büyüleri bozduk­larına ve kötü ruhları kovdukla­rına inanılırdı.

Yerleşik uygarlıklarla bir­likte şifacılık daha sofistike hâle gelmiş ve yazılı metinle­re de girmeye başlamıştı. MÖ 3. binyıldan itibaren Mısır’da hekimler, rahipler ve kahin­ler; toplumun şifacıları olarak rol alıyordu. Bugüne ulaşan papirüslerden edinilen bilgile­re göre Mısır’da ilaç tedavileri ve cerrahi girişimlerin olduğu rasyonel tıp uygulamaları dinî inançlara bağlı büyü bozma gibi yöntemlerle birlikte hayata ge­çiriliyordu.

Klasik Yunan çağında ise tanrıların içinde hastalıkla, şi­fayla ve sağlıkla anılanlar vardı. Apollon’un oğlu olarak bilinen ve Homeros’un destanlarında şifacı olarak adı geçen Sağlık Tanrısı Asklepios, bir yılanın sarıldığı asasıyla ve çoğu kez de iki kızı Hygieia ve Panacea ile tasvir edilirdi. Oğulları da birer Asklepiad olarak hekimlik ge­leneğini sürdürmüşlerdi. Şehir devletlerde Asklepios adına in­şa edilmiş tapınaklar vardı ve şifa aramak üzere gelen hasta­lar bu tapınaklarda uykuya yat­tıktan sonra gördükleri rüya­lar yorumlanırdı. Şifa vermek kutsaldı ve kutsal kabul edilen bu tapınakların en ünlüleri Ati­na yakınlarındaki Epidarius ve Kos adasındaydı.

Şifacılığın kut­siyetten ayrılarak seküler hekimli­ğe evrilmesi MÖ 5. yüzyılda Hipokrat ile başladı ve bu geleneğin temsilcileri olan hekimler tarafından sürdürüle­rek bir meslek kimliği geliştiril­di. Hipokrat ve onun okulundan yetişen hekimler tarafsız göz­lemleri önemsiyor, bilgiye da­yalı hastalık teorilerini ve doğal tedavi yöntemlerini destekli­yorlardı. Gerçek hekimler ola­rak tanrılara aracılık etmek ye­rine doğrudan hastayla temas kurmayı tercih etmişlerdi. Hi­pokrat geleneğinin hekimleri, vücut sıvılarındaki dengesizli­ğin neden olduğunu düşündük­leri hastalıkları yine bu sıvıla­rın dengesini sağlamak üzere diyet ve kimi zaman da kan al­dırma gibi yöntemlerle tedavi etmeye çalışıyorlar ama hiçbir zaman sihirli yöntemlere baş­vurmuyorlardı ve daha önem­lisi “her şeyden önce zarar ver­memeyi” (primum non nocere) vadediyorlardı.

Roma İmparatorluğu döne­minde gladyatörlerin ve impa­ratorun hekimi olan Galen, tıb­bın 16. yüzyıla kadar teorileri hüküm sürecek yegane otorite­si oldu. Aynı zamanda bir düşü­nürdü ve tıbbın teorik teme­linin felsefeyle kurulması ge­rektiğini savunuyordu; hekim yalnızca bir hekim olmamalı, doğa bilimlerine ve felsefeye de vakıf olmalıydı. Hastanın heki­me olan güveni bilgi ve dene­yim gerektiren mesleki beceri­sinin yanında hastaya iyi dav­ranmasıyla kazanılabilirdi.

Ortaçağ’da kan alma, ha­camat, sülük gibi uygulamalar görülmeye başlanmıştı. Çoğu insan, yerel şifacıyı arar ya da sülük için berbere giderken do­ğum ve çocukluk hastalıklarıyla ebeler ilgilenirdi. Hıristiyanlığı takiben Roma’da pagan tıbbı­na karşı çıkışlar başladı. Ubi tre physici, duo athei (Üç hekimin olduğu yerde iki ateist vardır) sözü yaygın bir bakış açısını ve Hıristiyan sağlık mabetlerinin hızla çoğalmasını izah ediyor­du. Şifa için azizlerden medet umulur olmuş ve her bir hasta­lığın bir azizi olmuştu. Herhan­gi bir şifacı için en önemli ör­nek, İsa’nın kendisiydi. Körleri iyileştirdiği, felçlileri yürüttüğü ve hatta ölüleri dirilttiği anla­tılırdı. Bu iyileştirici dokunuş, İngiliz ve Fransız kralları tara­fından sahiplenilmiş ve muci­zevi tedaviler kraliyet elinin te­masına atfedilmişti.

Batı’da “karanlık çağ” diye adlandırılan Ortaçağ’da, İslâm coğrafyasında ise “aydınlanma” yaşanıyordu. 750 yılında Abba­si hanedanının ilk dönemlerin­de klasik çağın önemli eserleri Yunancadan Arapçaya çevrildi. Bağdat’ta kurulan Beytü’l-Hik­me, 1258’de Moğollar tarafın­dan yakılana kadar hem bir kü­tüphane ve tercüme merkezi hem de bir araştırma merkeziy­di. Hipokrat, Galen, Aristo’nun tüm eserleri, Platon’un diya­logları, Dioscorides, Ptolomy, Euclides, Porfirios ve daha çok sayıda eser tercüme edilmiş ve yorumları yapılmıştı.

12. yüzyıldan itibaren, kla­sik dönem tıp eserlerinin İslâm kaynaklarından Latinceye ye­niden çevrilmesi, İbn-i Sina’nın İyileşme Kitabı (Kitabü’ş-Şifa) ile El-Kanun fi’t-Tıb / Tıbbın Kanunu (El Canon de Medi­cina) eserlerinin tercümesi ve üniversitelerin kurulmasıyla birlikte tıp eğitimi önce İtal­ya’nın güneyindeki Salerno’da canlandı. Salerno rahiplerin kontrolünden bağımsızdı ve ka­dınların eğitim görmesi fikrine açıktı. Yedi yıl süren skolas­tik bir eğitimin sonunda hekim olarak mezun olunuyordu fakat böyle ideal örnekler çok azdı ve çoğu Ortaçağ hekimi yalnızca çıraklık yaparak yetişiyordu. Hekim sayısı arttıkça hekim­lik ilk olarak İtalya’da örgütlü hâle geldi; kurulan loncalarda çıraklık eğitimi verilmeye, he­kim adayları için sınavlar yapıl­maya ve ilaçlar denetlenmeye başlanmıştı. Cerrahlık ise aka­demik bir iş değildi ve çoğu kez berberlikle bağlantılıydı.

19. yüzyıl başlarında stetos­kop, oftalmoskop, laringoskop gibi aletlerin icadı; 20. yüzyıla girerken X ışınlarının (Rönt­gen) keşfi hastalıkların teşhis imkanlarını artırmıştı. Hücre­leri mikroskop altında incele­mek ve laboratuvarlarda vücut sıvılarını analiz etmek müm­kün olmuştu; “bilimsel tıp” yükseliyordu… Buna karşın hasta ile hekim arasındaki in­sani temasın kutsal bir bağ kur­duğunu düşünenler, Hipokrat tıbbının geleneksel yöntemle­rinde ısrar ediyordu. Bu bağ­lamda, 1900’den sonra hekimin hastayı bir birey olarak görmesi gerektiğini vurgulayan “hasta­ya öncelikle bir kişi olarak yak­laşma” hareketi ortaya çıktı: İyi hekimin hastalıkla, usta heki­min ise hastayla ilgilendiği vur­gulanıyordu.

Akut enfeksiyon hastalık­ları 1940’larda antibiyotiklerle tedavi edilebiliyordu. Antibi­yotiklerin keşfi yaşam süresini uzatırken başka kronik rahat­sızlıklar ortaya çıkmaya baş­ladı. İstatistiklere göre hasta­lıkların oranı 1930’dan 1980’e kadar %150 artmıştı. Halkın beklentisi ve hekimin rolü 20. yüzyılda değişmiş, hastalar he­kimlerden çok fazla talepte bu­lunmaya başlamıştı. “İyiyim ama kötü hissediyorum” send­romu kaçınılmaz hayal kırık­lıklarına yolaçıyordu. Teşhis ve tedavide bilim ve teknolojinin sunduğu imkanlar bir taraftan hekimliği çok daha etkili hâle getirirken diğer taraftan da he­kimliğin “sanat” kısmının geri planda kalmasına neden ol­muştu.

21. yüzyılda medya ve sosyal medyanın da etkisiyle, sağlıkla ilgili artan farkındalık ve buna eşlik eden endişeler nedeniy­le artık insanların beklentileri çok daha yüksek. Kesin teda­vi beklentisi, ümitsiz hastala­ra bitkisel tedavi yöntemleri pazarlamaya hazır çok sayıda “girişimci” yarattı. 19. yüzyıl­dan itibaren çoğunlukla dinî tarikatların desteklediği “alter­natif şifacılar” kurumsal tıbbın dışarıya kapalı bir sistem ola­rak bilgiyi tekelinde tutan, ya­yılmasını engelleyen ve kendini yücelten bir sömürgecilik sis­temi olduğunu ileri sürmeye ve alternatif tedavi yöntemlerini savunmaya başladılar.

Buna karşın tıp dünyası gi­derek çok daha fazla teknolo­jinin yönetimi altına girmiş durumda ve bunun sonucunda geleneksel Hipokrat tarzı he­kimin, hastayla yakından ilgi­lenme şansı pek az. Sonuçta, günümüzün yüksek teknolojili ve çok daha hassas tetkik yön­temlerine ve sofistike tedavi seçeneklerine paradoks olarak tıp mesleğine olan güven sarsıl­makta…