Etiket: sayı:90

Savaşın psikolojik cephesinde üstünlük sağlamak isteyen ülkelerin, kafa karışıklığı ve şüphe tohumlarını ekmek için dezenformasyon metotlarına başvurması yeni bir durum değil. Ukrayna-Rusya krizi sırasında da, hem sosyal medyada teyit edilmeden yayılan bilgilerle hem de kasıtlı olarak yapılan yalan haberlerle bu cephenin hatları zorlandı. Türkiye kamuoyuna da yansıyan yanlış bilgiler ve kriz anlarında dezenformasyondan korunma kılavuzu.

SİMGE AKKAŞ

Önemli hadiseler kimi zaman gerçekleşme­den önce, yalnızca birer söylenti halindeyken bile dünya gündemi olmayı başarabiliyor. Rusya ile Ukrayna arasında ya­şanan kriz için de bu durum ge­çerliydi. 24 Şubat 2022’nin er­ken saatlerinde Rusya, Ukrayna topraklarına girmeden günler önce de çatışma; gelişmelerden bağımsız, tüm ihtimalleri, kor­kuları ve ondan beklenen fayda­ları yansıtabilen bir tonda, nere­deyse her dilde konuşulur hâle gelmişti. Taraf ülkelerin kon­vansiyonel, dijital veya sosyal medya üzerinden yürüttükle­ri enformasyon savaşları ise en azından birkaç haftadır açıkça seçilebiliyordu.

Rusya televizyonlarında ça­tışmalar başlamadan önce Uk­rayna Devlet Başkanı Zelens­kiy’nin bir neo-nazi olduğuna dair iddialar yayıldı. Çatışmala­rın başlamasının ardından, bu defa ülkesini terk ettiğine yöne­lik yanlış bilgiler yaygın olarak paylaşıldı. Zelenskiy, iddialara bakanlarının ve kendisinin ül­kesini terk etmediğini gösteren bir video ile cevap verirken Rus­ya’ya benzer bir şekilde Ukray­na’da hükümetin resmî hesapla­rından biri, çatışmalar sırasın­da çekildiğini öne sürerek eski tarihli bir video paylaştı. Sosyal medya kullanıcıları, haber site­leri ve televizyon kanalları hara­retli bir şekilde dolaşımda olan bilgileri sorgulamadan yaymaya devam ettiler. Neyse ki, bilgi­nin yayılımı ve propagandanın durmadan büyüyen üretim hı­zının yanında dezenformasyo­nun önüne geçme çabalarının da yerinde saydığı söylenemez. Bu süreçte ilk defa, dolaşımda olan yanlış bir video açık kay­nak yapay zeka kullanılarak tek­zip edilebildi. Doğruluk kontro­lü platformları, Rusya-Ukrayna çatışmasına dair dünyada en sık paylaşılan 60’dan fazla yanlış bilgi üzerine bir inceleme ya­yımladı.

Özellikle kriz anlarında, tüm medya platformları üzerimize bilgiden okyanuslar yağdırırken ister kasten, ister hesapta olma­yan nedenlerle yayılan yanlış veya eksik bilgileri ayırt edebil­mek kolay değil. Güncel krizde, Türkiye’de en sık paylaşılan, en çok konuşulan ve kendine bir­den fazla medya platformunda yer bulan yanlış bilgileri, dezen­formasyonun nasıl yayıldığı­na dair bir fikir oluşturabilmesi adına tarihe not düşüyoruz.

1. Ukrayna’daki hava saldırısını gösterdiği söylenen video

Çatışmaların ilk gününde Tür­kiye’de savaşa dair en çok payla­şılan görüntülerden biri, Ukray­na’nın Harkov kentindeki hava saldırısı sırasında çekildiği iddia edilen bir video oldu. Görüntü­ler, Rusya üzerine çalışmalarıyla da tanınan bazı Türk ve yabancı gazetecilerin yanısıra haber ku­ruluşlarının da paylaşmasıyla yayıldı. Oysa YouTube’a da yük­lenen video, Rusya’nın 22 Şu­bat’ta Ukrayna’ya karşı düzen­lediği hava saldırısının görüntü­lerini değil, 2020’de Rusya’nın Tushino kentinde bir hava gös­terisi sırasında yapılan alçak uçuşu gösteriyordu.

2. Harkov’da bir hükümet binasına Rusya bayrağının çekildiği bilgisiyle yayılan fotoğraf

Harekatın ilk gününde Harkov Belediye Meclisi binasına Rus bayrağı dikildiğine ve kentin ele geçirildiğine yönelik söylentiler eşliğinde paylaşılan bu fotoğra­fın da güncel kriz ile bir alaka­sı yoktu. Reuters haber ajansı­nı kaynakmış gibi gösteren bu fotoğraf, aslında 1 Mart 2014 tarihinde Ukrayna’da meydana gelen Doğu Ukrayna Protesto­ları sırasında Kharkiv’de çekil­mişti. Görsel arama motorların­da tersine tarama yapıldığında, fotoğrafın Reuters ve The New York Times gibi kuruluşlarda haberleştirildiğini, ayrıca ulusal basına da yansıdığını görebili­yorsunuz.

3. Rusya ordusunun Kharkiv’e paraşüt ile indiğini gösterdiği iddia edilen video

Çatışmaların ilk günlerinde özellikle Kharkiv kentine da­ir söylentiler yayılmaya devam etti. İçlerinde en sık paylaşılan­lardan biri, Rusya ordusunun paraşütle kente inişini gösterdi­ği öne sürülen görüntüler oldu. Oysa videodan alınan ekran gö­rüntüleriyle arama motorların­da tersine arama yapıldığında, bu paylaşımın internette en az 6 yıldır dolaşımda olduğu anlaşılı­yordu. 2016’da Rusya ile Ukray­na arasında sıcak bir çatışmanın olmadığı göz önüne alındığında paraşütçülerin bugün yaşanan sorunla ilgisi olmadığı sonucuna ulaşılıyor.

4. Tesadüfen patlamayan roketleri gösterdiği öne sürülen fotoğraflar

Ukrayna’ya yönelik Rusya hare­katının boyutları ortaya çıktık­tan sonra, Ukrayna sokaklarına patlamadan düşmeyi başarmış roketler olduğu öne sürülen fo­toğraflar sosyal medya üzerin­den yayılmaya başladı. Görsel, sosyal medyada geniş kitleler tarafından paylaşıldı, haber site­lerinde ve televizyonlarda ken­dine yer buldu. Aslında fotoğ­raflar, roketlerin ateşlemeden sonra ayrılan kuyruk ve motor kısımlarını gösteriyordu.

5. Televizyonda Rusya- Ukrayna çatışmasını gösterdiği iddiasıyla kullanılan 3D görseller

CNN Türk, Ukrayna-Rusya tar­tışmalarına yer verdiği yayının­da çatışmaları, Ekim 2021’de bir 3D sanatçısının internet üzerin­de paylaştığı ve 2. Dünya Sava­şı’nın tasvir edildiği görüntüler ile haberleştirdi. Güncel çatış­malara ait olduğu öne sürülerek yayınlanan görüntüler, kısa za­manda sosyal medya platform­larında eleştirilerin hedefi oldu.

6. SİHA TB2’lerin Rusya konvoyuna saldırdığı anları gösterdiği söylenen görüntüler ve SİHA’ların uçakları düşürebildiğine dair söylentiler

Türkiye’de Rusya-Ukrayna kri­zine dair en çok konuşulan ko­nulardan biri, Türkiye yapımı SİHA’lar oldu. Süreç boyunca en sık paylaşılan videolardan olan ve SİHA’ların bir Rusya konvo­yunu vurduğu anı yansıttığı söy­lenen görüntüler, aslında TB2 SİHA’larının 2020’de Suriye’de yaptığı manevraları gösteriyor­du. Görüntülerin yanında ayrıca havaya atış yapamadığı bilinen Bayraktar TB2’lerin Rus uçakla­rını düşürmüş olabileceğine da­ir yanlış söylemler de sık sık dile getirilmişti.

7. Rus ve Ukraynalı askerlerin birlikte dans ettiği iddiasıyla paylaşılan video

Çatışmaların başlamasının üze­rinden birkaç gün geçmişken, taraf ülke askerlerinin birlikte dans ettiği iddiasıyla bir video paylaşıldı. Yorumlar çeşitliy­di. Bazıları videoyu barışçı me­sajlarla paylaşırken, bazıları da aslında çatışmaların hiç var ol­madığını öne sürüyordu. Aslın­da video çatışmaların başlama­sından önce çekilmiş ve ilk defa Rusya’nın içinde bulunan un­surların askerî birliğini vurgu­layan bir metin ile paylaşılmıştı: “Rusya halkları böyle birara­da yaşayınca düşman korkunç değil. Podgornoe-Bakhchisarai bölgesi.” Dans eden askerler ara­sında Ukraynalıların da olduğu­na dair hiçbir kanıt yoktu.

Batı Ukrayna kolay teslim olmaz, çok açıktır. Burası sokakta Ukraynaca konuşulan bir memlekettir. İkincisi, Kiev direnir ama ne kadar direnir, ne olur belli değil. Sonuçta Ukrayna, Belarus gibi olmaz, kolay değil. Tabii Rusya’yla da bu açıdan iyi geçinmemiz lazım; yani biz her iki tarafla da geçinmek zorundayız. Macera aramamamız lazım.

Ukrayna ne kadar Rus? Bu öyle bizde tartışı­lıp bağlanacağı kadar basit bir soru değil. Rusya’nın yazısı, alfabesi 10. yüzyılda doğdu. Bizans’tan gelen Kyril ve Metodi uyarlaması Bulga­ristan ve Makedonya’da daha önce kullanılmaya başladı. Hı­ristiyanlığı da esas itibarıyla 10. yüzyıl sonudur. Bizans’la temastan ileri gelir. O dönem Ortadoğu’ya, Akdeniz’e, Kos­tantiniyye’ye en yakın mer­kez bölge Kiev’dir. Nehirler dolayısıyla coğrafi-ticari bir iletişim var. Peki bu devleti kim kurdu? Oradaki Slavlar mı kurdu yoksa İsveçliler mi?

Şimdi kimileri “İsveç ka­bileleri de var İsveç’te; birisi Rosi Ruotsi’dir. Bunlar, yani Varyaklar (Varegler) Rusya’yı kurdular” diyor. Kimileri de “hayır efendim bunlar kur­madı, Ruslar kurdu” diyor. Bu kavga o zamandan beri sürüp gidiyor. Ülkenin batısında otu­ranlar Norman teorisini sa­vunuyorlar; fakat istisnası var tabii. Ülkenin doğusundakiler de Rus teorisini savunuyor ve bunun da tabii istisnası var.

Yani bu eski bir kavga. Uk­rayna’nın batısı ve doğusunda oturanlar biribirinden tarihsel olarak farklıdır. İkinci harpte Molotov-Ribbentrop Antlaş­ması üzerine SSCB buraları ilhak etti. Şimdi böyle bir olayı bu milletin hazmetmesi müm­kün değil. Öncesinde, 30’lu yılların başında “Holodomor” adı verilen büyük bir kıtlık ve sonrasında ciddi katliamlar yaşanmıştır. Ukrayna’da suni bir açlık yaratıldı. Bu muhte­melen bilinçli değildi ama la­ubali ve bilgisiz bir idarenin ağır sorumluluğu vardır.

Milyonlarca insan haya­tını kaybetmiştir. Bunlar öy­le kolay unutulacak hadise­ler değildir. Batı Ukraynalı Doğu Ukraynalıya benzemez. Yani bu problem bir mıntıka­dır. Belarus gibi değildir. Bu coğrafyada çok sayıda Türk de yaşar. Biz hakikaten Ukrayna ve Rusya meselesinde taraf­sız olmaktan ziyade birleştiri­ci bir unsur rolü oynamak zo­rundayız. Yani, NATO üyeleri­nin, Avrupa Birliği üyelerinin sorumsuz politikaları burada geçmez. Putin ise “Ukrayna biziz” diyor; “Ukrayna bizim” demiyor; ikisi farklı şeyler. Şimdi Putin aslında Stali­nist ekolün bir temsilcisi ve bu anormal bir şey değil. Gizli komünistmiş gibi değerlendi­riliyor, öyle bir şey yok. Tabii Putin’in bunları dinleyeceğini, okuyacağını hiç zannetmiyo­rum. Anlatsalar da dinlemez, gereği de yoktur onun açısın­dan. Ancak şurası bir gerçek, okumuş bir Rus olarak hiç boş bir adam değil. En azından Bi­den’dan daha kültürlü olduğu kesin. KGB’li, gayet iyi Alman­ca biliyor. Doğu Almanya’da KGB reisiydi. Bütün Ruslar gibi Ukrayna tezi aynıdır: “Biz aynı milletiz” diyor. Aslında tabii yakındırlar ama ayrıdır­lar.

Şimdi normal bir Rus va­tandaşının gözünde Lenin de­mek yarı Yahudi demek. Yani “yabancı” bir unsur; bir kere adam entelektüel, enternas­yonalist. Hele Troçki, tövbe estağfurullah! Ancak Stalin dedin mi “bizden” diyor Rus vatandaşı. Bu bizim memle­kette pek yoktur. Mesela kim Atatürk’ü böyle tek yönlü mü­talaa eder? Eğitimin düşük ol­duğu, kasaba kültürlü yerlerde oturanlar daha ziyade.

Ukrayna’nın batısı, Sovyet Ukrayna’sıyla ikinci harbin gi­rişinden beri içiçe yaşıyor. Bu­gün Rusya’nın başlattığı sal­dırı sonucu Kiev ele geçecek mi? Geçerse geçer, geçmezse geçmez. Ancak doğu Ukrayna Rusya’da kalır, onu size söyle­yeyim. Aynı şekilde Kırım da kalır. Kruşçev Kırım’ı Ukray­na’ya verdi? Çok basit; çünkü Kırım’ın idaresi zor Mosko­va’dan. Kırım’ın suyu, elektriği Ukrayna’dan gelir. “Size bağlı olsun” demiş otonom cumhu­riyet olarak. Ancak otonom cumhuriyet devrinde Kırım maalesef bilhassa Kırım’ın Türkleri, Ukrayna idaresinden de fazla bir şey görmediler, onu da söyleyeyim size. Davu­lun sesi bugün uzaktan hoş ge­liyor. Şurası bir gerçek: Ukray­na zavallı duruma getirilen bir memleket.

Montrö meselesi

Şimdi gelelim Montrö Söz­leşmesi ve Boğazlar’ın kapa­tılması meselesine. Büyük devletler 1. Savaş’tan sonraki mütareke döneminde Türk­leri Boğaz idaresinden attılar, başında İngiltere’nin bulun­duğu milletlerarası bir ko­misyon kurdular. Zaferimi­zi kazandık, vatanı kurtardık; ancak ondan sonra Montrö’de belli haklar kazandık. Tabii bunun da şartları var. Bahri donanmanın geçişi için müca­vir ülkeler sadece haber verir. Ticaret yolları tabii, ama Ka­radeniz’e bahri kuvvetler gire­mez. Montrö’nün esası budur; Montrö Türkiye’ye veriyor hakimiyeti. Ancak Karadeniz devletlerinin askerî kuvvetle­ri geçiş için haber verirler, gi­rerler. Montrö bize bu anlam­da Boğazlar’ı kapatma hakkı vermez; bunu unutmamamız lazım. Biz bugün Montrö için bir izah edici açıklama bildi­risi yayımlayan eski amiral­leri mahkeme ediyoruz! Bu manzaranın hoş bir manzara olduğunu söyleyebilir miyiz? Doğruyu konuşan adamları durduk yerde soruşturmak, iş değil. İnşallah sonu hayra gi­der. Montrö’nün bu maddesini işletemeyiz; yani biz Ukray­na’nın her dediğini yapabilme durumunda değiliz. Gönlü­müz Ukrayna ile olabilir ama Ruslarla da beraberiz. Alman­ya’nın, Fransa’nın tutumu bi­zim için belirleyici olamaz.

Dolayısıyla Karadeniz’de bir Rus payı var ve olacak. Ne zaman Türklerin oldu? Fatih devrinde. Ne zamana kadar? 18. asır ortalarına kadar. Rus­ya Karadeniz’in sahibi olamaz, hayalle uğraşması mümkün değildir. Bir yerde onun da kendine dur demesi gerekir. Odesa Rusların şehridir. Rus­ya bölgesinden Lugansk’ın kuzeyinden bütün Mariupol’a girdiler. Odesa’ya kadar hat çekecek; “orası bizim, 18. asır­da kurduk” diyor. Peki daha batıda ne var? Transdinyes­ter dediğimiz cumhuriyet; onu da bir şekilde hâlletmeye uğ­raşabilirler. Ancak burası ar­tık Romanya ve Moldova gibi; Romanya biliyorsunuz NATO üyesidir ve Transdinyester’de çok sayıda Türk vardır. Fede­ratif Rusya’nın oraya kadar ce­saret edebileceğini zannetmi­yorum ama belli olmaz tabii.

Batı Ukrayna kolay teslim olmaz, çok açıktır. Burası so­kakta Ukraynaca konuşulan bir memlekettir. İkincisi, Kiev direnir ama ne kadar direnir belli değil. Sonuçta Ukrayna, Belarus gibi olmaz. Rahmet­li Demirel, Kırım’daki Türkle­ri kültürel azınlık olarak kabul ettirmiştir Ukrayna’ya; biz ona bakarız. Tabii Rusya’yla da bu açıdan iyi geçinmemiz lazım. İktisadi vaziyetimiz belli, ti­cari vaziyetimiz belli. Macera aramamamız lazım. Fışkıran mobilya sanayimiz Ukrayna’ya bağlıdır. Turizmimizi gelişti­ren kaynak budur. Pek yakın­da kültürel kaynağımız da bu olacak. Sayısız talebe okuyor ve sayısız insan geliyor ora­dan. Oradaki Türk çocuklarını korumak, tahsillerine devamı sağlamak mecburiyetindeyiz. Bu işler ciddi; böyle kalkıp da lafazan AB’liler ve Joe Biden gibi davranamayız.

Bu konuda biz tedbirliyiz; yani bizim AB gibi, NATO gibi kuruluşlarla pek rahat olmadı­ğımız belli. Rahatsız ediliyo­ruz onlar tarafından, kafaları da çalışmıyor zaten. İleriyi de görmüyorlar. Yunanistan tara­fında bu konuşlanmalar, Ege sorunu, Suriye bu tutarsızlığın göstergesi. NATO gibi askerî bir ittifakın içinde önde gelen bir ordu yok. Fransız ordusu­nun sayısı kalabalıkmış, neye yarar. Bizimki daha kalaba­lık; üstelik bizimki, hâlâ eği­tim verebilen bir ordu; Fransa böyle bir şey yapamaz.

Prof. Dr. İlber Ortaylı ile yapılan söyleşiden derlenmiştir.

Euromaydan devrimi, Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı, Donbas’taki içsavaş, Donetsk ve Luhansk Halk Cumhuriyetleri olarak adlandırılan “halklar”ın oluşumu, ardından “Turuncu Devrim” (2004) ve ülkeyi NATO’ya sokmaya yönelik ilk girişim (2008) derken mevcut Ukrayna krizinin ayak sesleri bir süredir duyuluyordu. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in “Ukrayna’yı Nazilerden arındıracağız” sözleriyle başlattığı işgalin arkasındaki tarih.

Rudyard Kipling, “Sava­şın ilk kurbanı her za­man gerçektir” demişti. Savaş söz konusuysa taraflar sorumluluğu hep karşı tarafa yükler. Daha dün Afganistan’ı, Irak’ı yerlebir edenler insan­lık değerlerinden söz edebilir ya da otoriterlik konusunda ta­rihte sarsılmaz bir yer edinen­ler demokrasi ihraç edebilir! Sonuçta iki taraf da silah tica­retinden büyük kâr elde eder. Ukrayna gibi arada kalan ül­keler ise sonuç ne olursa olsun bir süre daha belini kolay kolay doğrultamaz.

Ukrayna ile yılardır sü­ren gerginlikten sonra, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Pu­tin taarruza geçmek için 21 Şubat Pazartesi gününü seçti. Kremlin başkanı, Donbas böl­gesinin bir parçasını oluştu­ran iki ayrılıkçı bölgenin “Lu­hansk Halk Cumhuriyeti” ve “Donetsk Halk Cumhuriyeti”­nin tanınmasına ilişkin belgeyi imzalayarak diplomasi kapı­sını kapattığını ve askerlerini gönderdiğini duyurdu. Böylece Rusya Ukrayna’yı istila etmeye başladı.

“Bu operasyonun ama­cı, sekiz yıldır Kiev rejiminin yıldırma ve soykırım politika­larının mağduru olan insan­ları korumaktır. Bu nedenle Ukrayna’yı askerden ve Nazi­lerden arındırmak için çaba göstereceğiz” diyordu Putin iş­galin gerekçelerini sıralarken. Ancak Ukrayna için kullanılan bu ifadeler yeni bir durumdan bahsetmiyordu. 2008 Gürcis­tan müdahalesi sırasında ve 2014’te Kırım’ı işgal ederken de aynı gerekçeler kullanılmış­tı. Yani “soykırım” eski Çarlık Rusyası’nın yeniden kuruluşu­nun tek meşru gerekçesi ola­rak sunuluyor; Nazizme karşı zafer, bu vesileyle bir “siyasal din”e çevriliyordu. Putin dış politikada dayandığı bu siyasal dini kullanarak yarın Baltık ül­kelerine yönelmenin de kapısı­nı açıyor.

Genellikle savaşın iki ana aktörü Rusya ve ABD’nin po­zisyonlarına göre önceden şe­killenmiş tavırlarla hareket etme eğiliminde olanlar için her şey çok kolay. Birine göre NATO’nun oyuncağı, neo-Na­zi Ukrayna yönetimine karşı anti-emperyalist Rusya’nın kendini koruması meşru; diğe­rine göre Rusya’nın attığı her adımda bir şeytanlık var. Fakat önce neyin neyle savaştığını bilmekte yarar var. Ortada es­kiden iddia edildiği gibi bir ko­münizm-kapitalizm çatışma­sı yok. Hoş, geçmişte de sözde komünist SSCB ile ABD hiç savaşmadı. Nazizm Rusya’ya savaş açmadan önce de Hit­ler-Stalin paktı vardı.

Putin’in kapitalizmden şi­kayet edecek hâli yok. Otori­ter neoliberalizm ile oligarşik kapitalizmin süvarisi, buna uygun olarak Doğu Avrupa’nın zengin kültürel çeşitliliğini in­kar eden büyük Rus şoveniz­minin de en parlak siması. Üs­telik Putin, bugün en az ABD kadar komünizme düşman, “Komünizmi temizlemek mi istiyorsunuz? Bize uyar. Ama yarı yolda durmamalıyız. Uk­rayna’nın komünizmden ger­çekten arındırılmasının ne de­mek olduğunu göstermeye ha­zırız” diyor.

NATO’nun bir savunma paktı olduğu konusundaki hi­kayeler de Varşova Paktı’nın çöküşünden sonra karşısında bir düşman yokken eski Var­şova paktı üyelerini saflarına katmasından belli. Her ne ka­dar mümkün değildiyse de Uk­rayna’nın NATO üyeliğinden dem vurulması elbette ağır bir tahrikti. Silahsızlanma ile sağlanacak bir denge çok da­ha düşük maliyetli ve güven­li olacakken yeni yeni üsler ve giderek artan silah satışlarıyla NATO’nun neye hizmet etti­ğini anlamak için silah sanayi şirketlerinin listesine bakmak yeterli.

Tarihin terazisi mazlumla zalimi aynı kefeye koymaz.

Yakın tarih 1991 yılı sonunda Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin’in Ukraynalı ve Belaruslu mevkidaşları ile birlikte Sovyetler Birliği’nin dağılması için verdiği karar, Mihail Gorbaçov’un karşı çıkmak istememesiyle barışçıl bir şekilde hayata geçirildi. Ancak dağılış, potansiyel çatışmalara gebeydi: 1989’daki son nüfus sayımında 147 milyon, eski SSCB’de ise 286 milyon nüfusa sahip olan bu çokuluslu alanda 25 milyon Rus, Rusya sınırlarının dışında kaldı. Dahası, sınırların alelacele çizilmesi, halef devletler ve azınlıklar (Dağlık Karabağ, Transdinyester, Güney Osetya, Abhazya, Acara, vb.) arasındaki gerilimleri artırmıştı. Bu çoketnikli devletlerin birçoğu daha önce hiç var olmamıştı.

Özellikle Çarlık ordularının çöküşü sayesinde, tarihinde yalnızca 1917-1920 arasında üç yıl bağımsız kalan Ukrayna, hem çok geniş bir coğrafyada yer alması hem de jeopolitik konumu itibarıyla fena hâlde tarihin nasırına basıyordu.

Coğrafya Her Şeyden Önce Savaş Yapmaya Yarar kitabı­nın yazarı Yves Lacoste “Coğ­rafya, bölgeleri yalnızca şu ve­ya bu düşmana karşı yürütüle­cek muharebeleri düşünerek organize etmeye değil, devlet aygıtının üzerinde otoritesini ifa ettiği insanları daha iyi de­netlemek için organize etmeye de yarar” der.

Aslında tarih devletlerden ibaret olmadığı için tarihsel olarak var olan, ancak birçok ülke ve millet gibi nerede baş­layıp nerede bittiği tartışma­lı olan Ukrayna, Aralık 1991’de doğduğu andan itibaren karma bir devletti. Batı bölgeleri, iki dünya savaşı arasında Polon­ya’nın bir parçasıydı. Doğu bölgelerinde Rusça konuşanlar çoğunluktaydı. 1954’te Niki­ta Hruşçov tarafından istişa­re edilmeden alınan bağlanma kararından önce “Kırım hiçbir zaman Ukraynalı olmadı” den­diğinde Karadeniz kıyılarının bir zamanlar Osmanlı olduğu­nu ve asıl sakinlerinin Kırım Tatarları olduğu da unutulma­malıdır. Elbette kaderleri de…

Ukrayna devleti 30 yıllık geçmişiyle, kimilerinin pek sevdiği tabirle, devlet reflek­si bakımından zayıftı. Bunun bir diğer anlamı da kurumsal­laşma açısından durmuş otur­muş olmamasıydı. 1990’lar­daki özelleştirmeler, devlete hükmeden bir oligark sınıfının doğmasına yol açmıştı. SSC­B’nin diğer kısımlarında ol­duğu gibi, eski devlet memur­larından oluşan yeni yönetici sınıfı, yağmalama amacıyla bir yolsuzluk dağının altında kal­mış ekonomiyi ele geçirmişti. Yaşam standardı düşmüş, dev­letin yapıları dağılmış; en az 3 milyon genç Ukraynalı ülke­sini terk etmişti. “Rus yanlısı” ve “Ukrayna yanlısı” oligarklar iktidar için yarışırken ekono­mi feci duruma gelmiş; borç­lanmadaki yükseliş dikkati çekmeye başlamıştı.

2014’te Rusya, çoğunluk­la Rusların yaşadığı karayla çevrili bir bölge olan Kırım’ın kontrolünü yeniden ele geçir­di. Kırım 1954’ten önce Rus olmasına rağmen, sözde bir referandum kapsamında dahi olsa Rusya’ya ilhakının haksız ve orantısız bir tepki olduğu tartışılmaz. Karar, devletlerin toprak bütünlüğüne saygı gös­terilmesi konusunda özellikle Kosova’nın Yugoslavya’dan ay­rılması gibi durumlarda Rusya tarafından sürekli teyit edi­len ilkeye aykırıydı. Kırım’da ise Putin, Rusya’nın Karade­niz’deki stratejik çıkarlarını diğer tüm hususların üzerine koydu.

Donbas bölgesinde (Donet­sk), Rus ordusunun desteğiy­le milisler, şiddetli çatışmalara yolaçan bağımsız bir cumhuri­yet ilan ettiler. 13.000’den fazla can kaybı yaşandı, 2 milyon ki­şi yerinden edildi. Ukrayna’da­ki 2019 seçimlerinde, Volodı­mır Zelenskıy oyların dörtte üçünü alarak ezici bir çoğun­lukla başa geçti. Fakat özellik­le kömür madenlerine dayalı eski sanayi bölgesinin ve çelik endüstrisinin paslı bir çorak araziye dönüştürdüğü doğuda, zaten kötü durumda olan eko­nomi toparlanamadı. Doğuda egemen olan sanayi sektörü, SSCB’nin eski devrelerine bağ­lı olarak alabildiğine tahrip ol­muştu.

Ukrayna’nın derin yarık­larla malul olduğu açık. Mağ­dur SSCB’nin dağılmasından sonra ülkede gerçek olmayan sosyalizmden fiilî kapitalizme geçiş, bir dizi bölgesel oligark tarafından devlet varlıklarının yağmalanması, sanayisizleşme ve 2007-8’deki büyük durgun­luk ile Covid-19 krizinden son­ra Ukrayna’yı etkin bir şekilde “başarısız bir devlet” hâline getiren, 2. Dünya Savaşı döne­mine yakın seviyelerde seyre­den bir yoksullukla sonuçlan­dı. Bir devlet var ama toplum­sal meşruiyeti, “rıza” yetkisi alabildiğine sınırlı. Kırsal dün­ya, IMF ve Dünya Bankası ta­rafından desteklenen yaban­cı yatırımcı vaadiyle bir arazi özelleştirme programının teh­didi altında. Geriye dinamik bir faktör olan, ancak mev­cut istikrarsızlık ortamında, AB’den gelen yardıma ve ABD tarafından desteklenen milita­rizasyonun doğrudan etkileri­ne bağlı olan sermaye kalıyor. Üstelik hükümet, doğudaki “ayrılıkçılar” ile ikili kimlikle­ri adına talep ettikleri özerklik biçimlerini müzakere etmenin yolunu bulamadı. Bu şartlarda ekonomik olarak, Ukrayna’nın durumunu nasıl düzelteceğini tahmin etmek zor.

Sürekli kriz

Olguları hatırlamak, olayla­rı anlamak isteyen herkes için çok önemlidir. Mevcut Ukray­na krizi, “Turuncu Devrim”­den (2004) ve ülkeyi NATO’ya sokmaya yönelik ilk girişimden (2008) itibaren tahmin edile­bilirdi. Doğu ortaklığı (2009) başlatıldığı sırada AB’nin Uk­rayna ile bir ortaklık anlaşması müzakeresini Birlik’in amacı­na uygun hâle getirecek şekilde çerçevelemiş olması koşuluy­la bu kriz önlenebilirdi. 2003 yılındaki AB-Rusya stratejik ortaklığı “Lizbon’dan Vladivos­tok’a” bir serbest dolaşım alanı yaratma hedefini taşısaydı du­rum farklı olabilirdi.

Elbette Ukrayna ve Rusya ekonomilerinin içiçe geçmiş olmasını da hesaba katmak gerekirdi. Böylece AB, NA­TO’nun her zaman doğuya ya­yılmasından yana olanlar tara­fından sömürülmeye izin ver­memiş olacaktı. Bunun yerine Brüksel, Ukrayna’ya Avrupa ile Rusya arasında seçim yapmak zorunda kalacağı imkansız bir ikilem sundu. Ukrayna Devlet Başkanı Viktor Yanukoviç te­reddüt etti. Rusya’nın teklifi mali açıdan Avrupa’nın tekli­finden çok daha önemliydi.

Başkan Putin, Ocak 2014’te Avrupa makamları tarafından Ukrayna’nın egemenliği baha­nesiyle Kiev ile yapılan ortaklık anlaşmasının içeriğini görüş­me olasılığının reddedildiği­ni belirtti. Anlaşmanın Başkan Yanukoviç tarafından imzalan­masının ertelenmesi, 22 Şu­bat 2014’te görevden alınması­na yolaçacak olan Maydan’da­ki “Avrupa yanlısı” gösterilerin işaretiydi. AB’nin Ukrayna ka­muoyunda popülaritesi anlaşı­labilir bir durumdu.

Sonun başlangıcı

Putin Mayıs 2014’ün başında, çatışmayı sınırlamaya hazır ol­duğunu ilan etti. Rusça konu­şulan bölgeleri Ukrayna için­deki sorunlarına çözüm ara­maya teşvik etti. 10 Mayıs’ta François Hollande ve Angela Merkel, Berlin’de Ukrayna’nın adem-i merkezîyetçiliğinin Anayasa’ya dahil edilmesi hak­kında konuştular. 25 Mayıs’ta Başkan Petro Poroşenko se­çildi ve Moskova tarafından hemen tanındı. “Normandi­ya formatı” (Almanya, Fransa, Rusya, Ukrayna) 6 Haziran’da hazırlandı. Kriz barışçıl bir şe­kilde çözülebilecek gibi görü­nüyordu.

Ancak Kiev makamları, Donbas’ta onlara karşı koyan “kendi kendini ilan eden cum­huriyetler”e yönelik bir “te­rörle mücadele operasyonu” başlattı. Operasyon, Maydan yanlısı “gönüllü taburlar”ın desteğine rağmen Ukrayna or­dusunun dağılması nedeniyle yarıda kesildi. 5 Eylül’de imza­lanan Minsk I Antlaşmaları’y­la ateşkes ilan edildi. Altı gün sonra, 11 Eylül’de, ateşkesin uygulanmasını resmen garan­ti altına almak için ABD ve AB tarafından ciddi yaptırımlar uygulanmaya başlandı. Ameri­kan yaptırımlarıyla felce uğra­yan bankalar kanalıyla, Avru­pa-Rus ticareti felç olmadıysa da önemli bir darbe aldı. Rusya gıda sektöründe karşı yaptı­rımlar kararlaştırdı; dış ticare­ti ve endüstriyel işbirliğini çe­şitlendirmek için başta Çin ol­mak üzere “yükselen ülkeler”e yönelindi. Aynı zamanda ham petrol fiyatları da düştü. Ruble, 2014 sonunda dolar karşısında 35’ten 70’e çıktı.

Minsk’lerden sonra

2014-2015’ten beri Euromay­dan devrimi, ardından Kı­rım’ın Rusya tarafından ilhakı ve Donbas’taki içsavaş, Donet­sk ve Luhansk Halk Cumhu­riyetleri olarak adlandırılan “halklar”ın oluşumu ile Ukray­na’yı kökünden değiştirmişti.

Fransa ve Almanya’nın aracılık ettiği Minsk Ateşkes Antlaşması’nın (5 Eylül 2014) ve müteakip olarak Hollan­de’ın biraraya getirdiği devlet başkanlarının girişimi saye­sinde, 12 Şubat 2015 tarihinde “Minsk II” olarak bilinen yeni antlaşmalar imzalandı.

Minsk II Antlaşması’nın (11 Şubat 2015) başarısız ol­masına yolaçan müzakereler­den sonra mevcut jeopolitik krizin –NATO Genel Sekrete­ri, eski Norveç Başbakanı Jens Stoltenberg’e göre “olağandı­şı”, Ukrayna Devlet Başkanı Volodımır Zelenskıy’ye göre “olağan”– nedeni olarak ilan edilen, Rusya ve Belarus top­raklarında, Ukrayna sınırın­da 100.000 askerin konuşlan­dırılmasıydı. Vladimir Putin ve Sergey Lavrov’un defalarca aksini iddia eden açıklamalar yapmalarına ve güvence ver­melerine rağmen, işgalci bir güç hâline gelebilecek asker­lerin varlığı bile tek başına alarm zillerinin çalınması için yeterliydi.

Unutulmamalıdır ki Don­bas cephesinde, ateşkes sıra­sında, her iki taraf da bir siper savaşında 40.000’e kadar sa­vaşçı bulundurduğundan çok az hareket vardı. Bu Rus ko­nuşlandırması, üye devletlerin Putin’e yönelik “herhangi bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına kar­şı kuvvet kullanma tehdidine ya da güç kullanımına başvur­masını” yasaklayan Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’nin ihlal ettiği yönündeki suçlamaları­nın kaynağıdır.

Minsk II Antlaşmaları ol­dukça net bir güzergah çizmiş­ti: Rada (Ukrayna Parlamen­tosu) tarafından bir seçim ya­sasının oylanması, Donbas’ta yerel seçimler, anayasal re­formlar, adem-i merkezîyetçi­lik yasası, yeni seçimler ve ni­hayet Kiev’in Rusya ile olan sı­nırının kontrolünü geri alması. Ancak 17 Mart’ta Rada, “silahlı grupların geri çekilmesini” ön koşul haline getirerek bu sıra­yı bozan bir metni kabul etti. Minsk antlaşmalarının siyasi boyutunun Kiev hükümeti ta­rafından bloke edilmesi, aslın­da Ukrayna ihtilafını “donmuş bir çatışmaya” yönlendirdi.

Tarih kapıyı kaç kez çalar?

Büyük güçler tarafından em­peryalistler arası rekabet­te dışarıdan dayatılan kutup­laşmadan kurtulmanın, farklı kültürel toplulukları ve ulu­sal azınlıkları vatandaş ola­rak dikkate alan çoğulcu bir ulusal proje geliştirmenin tek yolu, uluslararası bir tarafsız­lık statüsü antlaşmasından geçiyordu. 2015’te Belarus­ya’da Almanya, Fransa ve ilgili üç devlet tarafından imzala­nan Minsk II Antlaşmaları’nın uygulanması, ülkenin aşama­lı olarak silahsızlandırılması­na, içsavaşın sona ermesine, dışlayıcı milliyetçilik karşı­sında vatandaşlık hakkını ve kapsayıcı ulusal bağımsızlığı garanti eden demokratik ana­yasal reformlara yolaçabilirdi. Bu, kemer sıkma ve eşitsizlik politikalarının eşlik ettiği dış borçla, yeniden silahlanma ve boyun eğme anlamına değil, ancak güvenlik ve savunma se­çeneklerine ilişkin bir referan­dum da dahil olmak üzere tüm nüfusunun demokratik katılı­mına izin veren asgari yaşam koşullarının restorasyonu an­lamına gelirdi.

Sonuç olarak bütün bu kı­rılmalarla birlikte olaylar zin­ciri, Ukrayna halkının kendi iradesi üzerine kabus gibi çö­ken iki emperyalist gücün kıs­kacında cereyan etmektedir. Daha Putin’in Rusyası topar­lanmadan önce 1997’de, Sat­ranç Tahtası kitabının yazarı Ukrayna asıll Zbigniew Kazi­mierz Brzezinski, Rusya’nın yeniden büyük bir güç olması­nı engellemenin tek yolunun Ukrayna’yı Rusya’nın nüfuz alanından çıkarmak olduğunu yazmıştı.

Putin yaptığı bir dizi ko­nuşmada, hatta Sovyetler Bir­liği’nin yıkılmasını 20. yüzyılın en trajik jeopolitik olayı olarak gösterirken bile, SSCB’nin de­ğil Çarlığın nüfuz alanlarını kendi sınırları olarak gördü­ğünü açıkça belirtmişti. 2000 yılında iktidara geçmesinden önce, Kremlin’in şefi SSC­B’nin mirasına sahip çıkarak, Rusya’nın eski Sovyet cum­huriyetlerine “hediye” olarak bu bölgeleri verdiğini iddia et­mişti. 1994’te Sankt Peterburg Belediye Başkanı Anatoli Sob­çak’ın yardımcısıyken özellikle Kırım’ı zikrederek bu “devasa toprakları” anmıştı. 20 yıl son­ra Rusya burayı ilhak edecek­ti. Putin koşullara göre planlı bir şekilde stratejisini uygulu­yordu.

Şu anda 70 yıllık iki taraf­sız ülke Finlandiya ve İsveç, NATO’ya çok sıcak bakmaya başladı. Düne kadar Şansölye Angela Merkel Rusya’ya hayır­hah bakarken bugünkü şansöl­ye 100 milyar dolarlık askerî harcamayı önüne koymuş du­rumda. NATO’nun beyin ölü­münden söz eden Macron ise Rusya ile dans edemeyeceğini anladı. Bütün bunları “satranç ustası” diye takdim edilen Pu­tin’den öğrendiler.

Rusya’nın 630 milyar dolar rezervini düşünerek ekono­mik yaptırımları hafife alanlar parayla nefes alınamayacağını unutuyorlar. Rusya’nın rezervi var ama millî geliri Güney Ko­re’den bile az, Amerika’nın ise on beşte biri!

Şimdilik iki önemli güç barbarlığa karşı koyabilir: Uk­rayna’da direniş ve başta Rus­ya’daki olmak üzere savaş kar­şıtı hareket. Halkın %60’ının savaşa karşı olduğu belirtili­yor. Putin Ukrayna’ya saldıra­rak kendi ülkesinde ilk kez cid­di bir meşruiyet kaybına uğru­yor. Yoksul bir süper güç olan Rusya emperyalizminin gücü, şefin sandığından daha sınırlı.

Üstelik inkar ettiği Uk­raynalılık bilinci ve iradesi de dünyanın gözü önünde serpil­mekte…

NE NEDİR, NE DEĞİLDİR?

Kilit terimleriyle kriz sözlüğü

Rusya-Ukrayna çatışması, hem tarihî hem güncel pek çok gelişmeyi anlamak için kritik önemdeki bir takım terimlere de hâkim olmayı gerektiriyor. Bu son derece teknik savaşta, enerji politikalarından uluslararası antlaşmalara, yaptırımlar arasında sıkça duyduğumuz ekonomi terimlerinden coğrafya bilgisine anlaşılması gereken çok şey var. Kafası karışıklar için krizin kilit terimleri.

•DONBAS: Ülkenin doğusunda, Rusya sınırında bulunan bir Uk­rayna bölgesidir. 60.000 kilomet­rekareden (kabaca Belçika’nın iki katı) geniş bir madencilik ve sanayi havzasıdır. İdari olarak Donbas; Donetsk ve Luhansk oblastlarından (idari bölgeler) oluşur. Ukrayna Devlet Başka­nı Viktor Yanukoviç’in Şubat 2014’te devrilmesinden bu yana bölge, Moskova tarafından des­teklenen Rus yanlısı ayrılıkçılar ile yeni Ukrayna rejimi arasındaki silahlı çatışmanın merkezinde yer alıyor.

Ayrılıkçılar, Donetsk ve Luhansk’ın bir kısmını “halk cumhuriyetleri” ilan ettiler ve aslında Donbas’ın bir kısmını kontrol altına aldılar. 21 Şubat Pazartesi günü Putin ayrılıkçı bölgelerin bağımsızlığını tanı­maya karar verdi ve derhal Rus ordusuna orada “barışı koruma­sını” emretti. Bu konuşlandırma için herhangi bir zaman çizelgesi veya ölçek açıklanmadı, ancak ABD’ye göre Rusya, Ukrayna sınırında 150.000’den fazla asker bulunduruyordu. Putin böyle­ce bu “halk cumhuriyetlerini” tanıyan ilk lider oldu. Bu karar, düzenli olarak ihlal edilmesine rağmen, savaşan taraflar ara­sındaki en şiddetli çatışmalara son vermeyi mümkün kılan, Fransız-Alman garantörlüğü altındaki Minsk antlaşmalarının sonuna işaret ediyor. Sekiz yılda, savaş 13.000’den fazla ölüme neden oldu.

•MINSK ANTLAŞMALARI: 2014’te Minsk I, ardından 2015’te Minsk II, Belarus’un başkentinde Ukrayna ile Rusya yanlısı ayrılıkçılar arasında ülkenin doğusunu 10 ay boyunca kasıp kavuran çatışmayı sona erdirmek; duruma barışçıl ve siyasi bir çözüm bulmak için imzalanmıştı. Bu antlaşmalar 13 maddeden oluşuyordu: Ateşkese ek olarak, ağır silahların geri çe­kilmesi, çatışmaya katılanlar için af, mahkum ve rehine değişimi.

Antlaşmalar ayrıca Ukray­na’nın anayasa reformunun yanısıra ayrılıkçıların elindeki bölgelerde seçimlerin düzenlen­mesini de gerektiriyordu. Ayrıca, Ukrayna’nın bağrında özerkliğini ilan eden Luhansk ve Donetsk bölgelerinin korunmasını da bir ilke olarak ortaya koyuyordu. Bu antlaşmalar genellikle Rusya’nın lehindeydi ve Ukrayna’yı sürekli baskı altında tutuyordu. Ancak antlaşmanın gerekleri hiçbir za­man yerine getirilmedi. Vladimir Putin de 21 Şubat Pazartesi günü yaptığı açıklamalarda bu ant­laşmayı “ölü ve gömülü” kabul ettiğini belirtti.

•NORMANDIYA FORMATI: Fransa ve Almanya tarafından desteklenen Ukraynalı ve Rus liderler arasında dört yönlü diplomatik toplantılar. Nor­mandiya’ya yapılan atıf, Petro Poroşenko (o zamanki Ukrayna cumhurbaşkanı), Putin, François Holland ve Angela Merkel arasın­da 6 Haziran 2014’te, Benouville kalesinde (Calvados) Normandiya çıkartmasının 70. yıldönümü kutlamaları vesilesiyle, Donbas savaşının patlak vermesinden birkaç ay sonra gerçekleşen top­lantıya dayanıyor.

•NATO (KUZEY ATLANTIK ANTLAŞMASI ÖRGÜTÜ): 1949’da Kanada, ABD, Fransa ve Birleşik Krallık’ın da dahil olduğu 12 ülke tarafından oluşturulan bir siyasi-askerî ittifaktır. NATO her ne kadar Soğuk Savaş döne­minde SSCB ve bağlı ülkelerin gücüne karşı kurulmuş olsa da SSCB’nin dağılmasından sonra da varlığını korudu. Atlantik İttifakı’nın (NATO’ya verilen bir diğer isim) şu anda 30 üyesi var. Tüm NATO kararları oybirliğiyle alınır. NATO üyeleri, İttifak’ın bir üyesine saldırı olması durumunda birbirlerini koruma sözü verirler. Buna, Washington Antlaşması’nın 5. maddesinde yer alan “toplu savunma ilkesi” denir. Bu madde ilk olarak 2001’de ABD’ye yönelik 11 Eylül saldırılarına yanıt olarak kullanılmıştır.

Bugün de NATO’nun doğrudan hedefi olan Rusya, son 30 yılda ge­nişlemeye devam eden NATO’nun bir tehdit oluşturduğunu düşünü­yor. Şu ana kadar NATO üyeleri arasında, 2008’de Kiev’de verilen sözlere rağmen, Moskova’yı gücendirmemek için Ukrayna’yı entegre etmemek konusunda bir fikir birliği vardı. Ancak Rusya için bunun artık yeterli olmadığı açık. Vladimir Putin haftalardır Batı’dan talep ettiklerini tekrar­lıyordu: NATO’nun genişleme politikasının sona erdirilmesi, Rusya’yı tehdit eden askerî ko­nuşlandırmadan vazgeçilmesi ve İttifak’ın askerî altyapısının Doğu Avrupa’dan çekilmesi. Bunlar reddedildi. Son olarak Rusya; Finlandiya ve İsveç’in NATO üyesi olması hâlinde bunun sonuçları olacağını belirterek açıkça tehdit­te (ikazda) bulundu.

• FINLANDIYALAŞMA: Nazi Almanyası’nın müttefiki Finlan­diya’nın Rusya ile savaştığı 2. Dünya Savaşı’nın sonunda, iki ülke 1947’de bir barış antlaşması imzalamadan önce Eylül 1944’te bir ateşkes imzalamıştır. Finlan­diya, sıkı bir tarafsızlığa tabidir. Soğuk Savaş süresince NATO’ya veya AB’ye katılma hakkına sahip değildi. Zamanla bu “Finlandi­yalaşma” tabiri “sınırlı taraf­sızlık” veya “sınırlı egemenlik” ile eşanlamlı hâle geldi. Soğuk Savaş, SSCB’nin sona ermesi ve Sovyet bloğunun dağılmasından sonra Finlandiya 1995’te AB’ye katıldı. Aynı zamanda Atlantik İttifakı üyesi olmaksızın bir NATO ortağı oldu. “Finlandiyalaşma” ise Ukrayna’nın geleceğinden bahsedilen son haftalarda birçok kez kullanıldı.

• EKONOMIK YAPTIRIMLAR: Ukrayna NATO’nun bir parçası olmadığı için, Atlantik İttifakı üyelerinin doğrudan müdahalesi, başından beri bir seçenek değildi. Somut olarak, birkaç ülke Kiev’e askerî teçhizat sağlıyor, ancak hiçbiri Ukrayna topraklarında savaşmak için asker göndermeye­cek. Vladimir Putin’in Rusya yan­lısı ayrılıkçı bölgelerin bağımsızlı­ğını tanıma kararından sonra, AB ve ABD bu nedenle Rusya’ya karşı ağır ekonomik yaptırımlar ilan etti veya vaat etti. Avrupa tarafında, bu yaptırımlar, Elysée’den daha çok “Rus kişi ve kuruluşları” ile “Donbas’ta bulunan ve kesinlikle Rus çıkarlarıyla bağlantılı” faali­yetleri etkilemelidir. Yaptırımlar daha sonra olaylara göre uyar­lanacaktır. Almanya Başbakanı Olaf Scholz 22 Şubat Salı günü yaptığı açıklamada, “büyük ve sağlam” Avrupa yaptırımları umduğunu söyledi. Rus iş dünyası için vazgeçilmez bir finans mer­kezi olan Birleşik Krallık, kendi adına, “birinci dizi” yaptırımlarla “Rusya’yı çok sert vurma” sözü verdi. İngiltere Başbakanı Boris Johnson, “İstila durumunda çok daha fazlasını yapacağız” diye uyardı. ABD Başkanı Joe Biden da Amerikalıların ayrılıkçı bölgele­rinden herhangi bir yeni yatırım, takas veya finansmanı yasaklayan bir kararname yayımladı. Ancak bu yaptırımların Vladimir Putin’i pes ettirmesi kesinlikle mümkün değil. Bundan Batı ile yakın ilişki içindeki oligarklar etkilenebilir. Paradoksal olan Rusya’da son 10 yılda yaşam standardı düşse de, yani halk yoksullaşsa da devletin kasasının dolması. 630 milyar dolarlık bir rezerv sanki Putin’in böyle bir savaşa hazırlandığını gösteriyor.

• KUZEY AKIM 2: Misilleme ola­rak Olaf Scholz, 22 Şubat’ta Nord Stream 2’nin ruhsatını askıya aldı­ğını duyurdu. Almanya, Moskova ile gerginlikler zirvedeyken bile projeyi her zaman desteklemişti. Polonya ise, Avrupalıların Rus gazına olan bağımlılığını daha da artıracağını –yılda 55 milyar met­reküp gaz taşıması gerektiğini– ve Ukrayna çıkarlarını feda ettiğini öne sürerek Nord Stream 2’ye olan düşmanlığını hiçbir zaman gizlemedi. Tıpkı Baltık Devletleri, Slovakya veya Danimarka gibi. Fransa ise ara bir konumda, Em­manuel Macron “çekincelerini” dile getirdi. Nord Stream 2, Alman ve Avrupa mevzuatının belirli hükümlerine uyulmaması nede­niyle şimdiye kadar Almanya’daki enerji düzenleyici tarafından onaylanmayı bekliyordu. Berlin bugün prosedürü askıya alarak ve Doğu Ukrayna’daki son gelişmeler ışığında davayı yeniden inceleye­rek bir adım daha atıyor.

• GÜNEY OSETYA VE ABHAZYA: Rusya, eski komünist blok ülkele­rindeki bağımsızlık hareketlerini desteklemek için müdahale etti. Güney Osetya ve Abhazya, Gür­cistan’ın kuzeyinde, Rusya sını­rında (Kuzey Osetya da Rusya’da­dır), sırasıyla 1992 ve 1993’te bağımsızlıklarını ilan eden ve o zamandan beri Rusya tarafından tanınan iki bölgedir. Güney Oset­ya, Berlin Duvarı’nın yıkılmasın­dan hemen sonra 1989’dan beri özerklik istiyordu. Ayrılıkçılar ile Gürcü devleti arasında ilk ateşkes 1992’de Rusya’nın Güney Osetyalılarla birlikte müdahalesi­nin ardından imzalandı. 2008’de Gürcistan ile ayrılıkçılar arasında yeni bir çatışma çıktı. Abhazya da işin içine karışıyor. Ruslar tarafın­dan desteklenen iki bölge, Gürcü kuvvetlerini geri püskürtüyor ve topraklarının kontrolünü yeniden ele geçiriyor. Ateşkesten sonra Moskova tarafından tanındılar, Gürcistan ise “Gürcistan’ın bir parçası olan bu bölgelerin açıkça ilhak edilmesini” kınadı. Gür­cistan daha sonra topraklarının yüzde 20’sini kaybetti. Rus ordusu o zamandan beri bu iki bölgede hep varlığını korudu.

• KIRIM: Karadeniz ile sınırı olan Kırım, Güney Ukrayna’da bulunan yaklaşık 27.000 kilometrekarelik bir yarımadadır. Donbas’ta olduğu gibi, Ukrayna Devlet Başkanı Viktor Yanukoviç’in Şubat 2014’te düşmesi, Kırım’da Rus yanlısı ayrılıkçı eğilimleri alevlendirdi. Yeni Ukrayna yönetimi tarafından Rus dilinin sorgulanması, zaten belirsiz olan bir dengenin kırılma­sını tamamladı. Kırım, yeni geçici makamları tanımayı reddettiğini duyurdu. 16 Mart 2014’te Kırım’da yapılan referandumda %96’nın üzerinde Rusya’ya katılma lehinde oy kullanıldı (oylama Ukrayna yanlısı destekçiler tarafından boykot edildi). Rus işgal ordusu tarafından iktidara getirilen böl­gesel otoriteler tarafından on gün içinde düzenlenen bu referandum, uluslararası toplum tarafından kabul edilmemiş ve doğrudan ilhak kınanmıştır. Kırım, 11 Mart 2014’te bağımsızlığını ilan etti. Bir hafta sonra, yeni Kırım cumhuriyetinin liderleri ve Vladimir Putin, Kırım’ın Rusya’ya bağlılığını teyit eden bir antlaşma imzaladılar.

Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, 1945’ten bu yana Avrupa’daki en büyük askerî harekat olarak tarihe geçmek üzere. Parçalanan aileler, göç ve sivil kayıpların iç parçalayıcı görüntülerinin yanında bu çatışma, risklerin yükseldiği yeni bir ekonomik savaş düzenine de işaret ediyor. Ekonomik yaptırımların nükleer tehditlere dönüştüğü savaşın tarihe geçen ilk haftası ve krize uzanan yolun köşetaşları.

Rusya Devlet Başka­nı Vladimir Putin, 21 Şubat’ta barış görüş­melerini fiilen sona erdire­rek, Ukrayna’nın doğusunda Rusya yanlılarının ağırlıkta olduğu Donbas bölgesindeki Donetsk ve Luhansk’ın “ba­ğımsız ülkeler olarak tanın­ma” talebini kabul ettikleri­ni açıkladı. Olağanüstü gü­venlik konseyi toplantısının ardından yaptığı konuşmada Putin, Ukrayna’nın gerçek bir ulus olmadığını savunur­ken “Modern Ukrayna’nın mimarı Lenin’dir” ifadele­rini kullanıyordu. Ayrıca 1991’de SSCB’nin çöküşüyle birlikte ülkesinin “soyuldu­ğunu” söylüyor ve “kukla bir hükümet” tarafından yöne­tildiğini vurguladığı Ukray­na’yı “Amerikan kolonosi” olmakla suçluyordu. Putin, Donbas bölgesinin tarihsel olarak Rusya top­rağı olduğunu, Ukrayna’nın Sovyet döneminden miras bilgiye dayanarak nükleer si­lah yapmayı planladığını öne sürmüş; bunu kendilerine karşı saldırı hazırlığı olarak değerlendirdiklerini ifade et­mişti. Ukrayna’nın NATO’ya kabul edilmesini de ken­dilerine karşı bir güvenlik tehdidi olarak görüyorlar­dı. Diplomatik görüşmelerde masaya koydukları üç kriter ise “NATO’nun genişlemesi­nin durması, Rusya sınırında silah konuşlandırılmaması, askerî altyapının 1997 sevi­yesine çekilmesi” idi.

Batı tarafından “ulus­lararası hukukun, Ukray­na’nın toprak bütünlüğünün ve Minsk antlaşmalarının açık bir ihlali” sözleriyle tep­ki çeken bu tarihî konuşma, Putin’in 24 Şubat’ta sabaha karşı Ukrayna’nın Donbas bölgesinde “özel bir askerî operasyon” başlattığını söy­leyerek resmen işgal hareka­tına start vermesinin ilk adı­mıydı. BM Güvenlik Konseyi toplantısının acil gündem­li buluşması henüz devam ederken yaptığı açıklamada halen ülkesinin Ukrayna’yı “işgal etme planının olma­dığını” tekrarlıyordu, ancak aynı anda Ukrayna’nın baş­kenti Kiev başta olmak üzere Ukrayna’nın farklı bölgele­rinden naklen yayınlara gi­ren ilk patlama sesleriyle dünya dikkat kesilmişti. Bu sayıyı hazırladığımız sıra­da savaşın ilk haftası geride kalmıştı. Başta saldırıların ağırlıklı olarak askerî alt­yapıyı ve Ukrayna’nın hava savunma sistemlerini hedef aldığı söylense de sivil ka­yıplar, yerinden edilen 1 mil­yon kişi ve yerle bir edilmiş şehir görüntüleriyle savaş tüm dehşetiyle halkın üzeri­ne çökmüştü.

Rusya’nın Ukrayna’yı iş­gali, 1945’ten bu yana Avru­pa’daki en büyük askerî ha­rekat olarak tarihe geçmek üzere. Bu çatışma, risklerin yükseldiği yeni bir ekono­mik savaş düzenine de işaret ediyor. Rusya’dan gelen arz kesintiye uğradığı için şu an­da dünya ekonomisinde bir enerji şoku yaşanıyor. Avru­pa, Rus enerjisine olan ba­ğımlılığını nasıl azaltacağı­nı değerlendiriyor. Bu arada Batı’nın Rusya’ya dayattığı yaptırımlar o kadar güçlü ki, ülkenin 1.6 trilyon dolarlık ekonomisinde ciddi bir kaos tetiklendi ve Rusya’yı başta pek de ciddiye almadığı bu yaptırımlar karşısında nük­leer tehditlere başvurmaya sevk etti.

SSCB’nin dağılmasından sonraki otuz yılda, Rusya ile Batı arasındaki uçurum hiç bu kadar derinleşmemişti. Oysa şimdi şaşırtıcı gözükse de 1990’ların başında, Rus­ya ve Batı dünyası Soğuk Sa­vaş’ı sona erdirmek ve yeni bir dünya inşa etmek konu­sunda anlaşmıştı. O sırada, Mihail Gorbaçov “ortak bir Avrupa vatanı”ndan söz edi­yordu. ABD, Avrupa ve Rus­ya’yı içeren betbox bir askerî ittifak bile tasavvur edilmişti.

Otuz yıl sonra ise, Rusya yüzünü Batı’ya karşı Avras­ya’ya döndü ve bir dönem “düşman kardeşi” olan Çin ile askerî ittifak ve ekono­mik anlaşmalar yapıyor. Ta­rih hem bu dönüşümleri an­lamak hem de dönüşmeyen desenleri fark etmek için yo­lumuzu aydınlatmaya devam ediyor.