Etiket: Sayı:84

“Toplumu düzenleme hakkı”nı eline geçiren devlet, meşruiyetini sürdürmek için kamu güvenliğini sağlamak durumunda kalmıştır. Tapınak ve saraydan mutlak monarşiye, seküler otoriteden modern despotizme uzanan tarih yolunda, uluslararası mafyanın kaçınılmaz yükselişinin analizi.

İnsanlar tarihte -yerli veya yersiz olarak- kendilerine hak gördükleri paylar, özgür­lükler veya davranışlar için so­nuna kadar çatışmış, bunun yı­kıcı sonuçları olmuştur. Bu aşi­kar durum, her toplumda farklı bileşimi olan kurallar silsilesini ortaya çıkarmış; ne var ki bunlar hak ve menfaat çatışmasını ön­lememiş; sadece yeni şekiller al­tında devamına yol açmıştır. Bu­nunla birlikte, kimi zaman, bazı sosyal organizasyonalar sosyal çatışmaları belli sürelerde nis­peten daha sınırlı tutmayı ba­şarmıştır. Bu iş en tipik şekliyle, “şiddet tekeli”ni elinde tutmaya çalışmış olan devlet tarafından yapılmış, ancak sadece kısmen başarılabilmiştir.

Bugün gezegenimizdeki in­san faaliyetlerinin en az dörtte biri, muhtemelen daha fazlası, örgütlü suç gruplarının elinde veya etkisi altında olup, devle­te ait hukuki denetim ve ada­let dağıtımının dışındadır. Çok daha yaygın olan basit suçları ve kanunsuzlukları görmezden gelmek koşuluyla, başta uyuştu­rucu ve silah olmak üzere, iha­lelerden kumara, sahte gıdalar­dan sendikacılığa, mali dolan­dırıcılıktan kaçakçılığa kadar kanundışı alanlarının genişliği saymakla bitmez. Kaldı ki, dev­let kurumlarından ve mahke­melerden çıkan kararların ne kadarının adil olduğu da çok su götürür.

Bütün devletler, özellikle So­ğuk Savaş’ın sona erdiği tarih­ten beri örgütlü suç karşısında­ki savaşı yitirmektedir. Ancak daha temeldeki sorun, büyük toplulukların nasıl yönetilece­ğiyle ilgilidir. Tarihî bağlamında ele alırsak, daha eski gelenek­lerden ve bunlara bağlı değer­lerden oluşan sistemleri bir ya­na koyarak, hukuk ve kuralların gelişmesinde üç büyük aşama­ya kısaca bir göz atmakta yarar vardır. Böylece, devletlerin ör­gütlü suçlarla mücadeleyi yitir­melerinin nedenlerini daha iyi anlayabiliriz.

1. Tapınak ve saray

Kurallar, onları uygulayan otori­tenin aldığı şekille belirginleşir. Hukuk ve kurallar illa egemen otorite tarafından uygulanır ki, onların ilk ve temel gayeleri de konumlarını korumaktır: Hu­kuku hakikat değil, otorite be­lirler. Ne var ki, bu da egemenli­ğin meşruiyeti sorununu ortaya çıkarmıştır. Birinci büyük aşa­ma olan kent devletleri orta­ya çıkarken, egemenler otorite­lerinin kaynağını ilahi güçlere dayandırdıkları iddiasını kabul ettirmişlerdir. İlk kentler tapı­naklar etrafında kurulmuş olup, ilahi otoritenin dünyevi otorite­ye dönüştürücüsü (transformer) olarak işlev görmüşlerdir. Böy­lece tapınak ile adalet dağıtıcısı­nın simgesi olan saray arasında binlerce yıl sürecek bir bağ oluş­muş, zaman içerisinde ikisi ara­sındaki çatışma artmıştır.

Devlet son derece yaygın olan şiddet karşısında arabulu­cu veya adalet dağıtıcısı rolünü üstlenirken, kendi içerisinde de güç çatışmaları ve komploların eksikliği hiç eksik olmamıştır. Bu arada sarayı şiddetten koru­mak üzere iç surların inşa edil­diğini görürüz ki, “medeniyet” denilen olgunun 10’da 9’undan fazlası iç ve dış surların etra­fında yaşanmıştır. Bu medeni­yet, her hafta arenada gladya­tör oyunları ve toplu katliamlar düzenlemezse, ahalinin isyan­larıyla karşılaşırdı. Ancak bu devletlerde bir hukuk anlayışı da gelişmiş olup, dönemin ku­ralları Roma hukukunda, hatta Jüstinyen kanunlarında en kap­samlı haline ulaşarak modern hukukun temelleri arasında yer bulmuştur.

Devlet “toplumu düzenleme hakkı”nı eline geçirirken, meş­ruiyetini sürdürmek için kamu güvenliğini sağlamak durumun­da kalmıştır. Aksi halde devle­te itaat edilmeme hakkının do­ğacağı birçok düşünür tarafın­dan gündeme getirilmiştir ama bu zaten fiilen gerçekleşir. Öte yandan özgürlüklerin kötüye kullanılması da onları ortadan kaldırmanın gerekçesi olamaz. İşbu koşullarda devlet yöneti­mi, çoğu zaman bıçak sırtında sürdürülmüş bir yüktür ama ta­liplisi hiç eksik olmamıştır. Dev­letler güvenlik sorunlarını her zaman açık veya gizli örgütlen­meler ve faaliyetler vasıtasıyla çözmeye çalışmış, krizler kar­şısında tiranlık ve dikta yöne­timleri son derece yaygın olarak görülmüştür. İlkeler de “bir yere kadar”dır.

2. Mutlak monarşi

Mutlak monarşilerin kurulma­sı veya merkezî devletlerin olu­şum süreçleri, günümüz adalet sistemlerinin gelişmesindeki ikinci büyük aşamadır ve süreç­lerin uzunluğuna rağmen, en be­lirgin haliyle Reformasyon dö­neminde, 16. yüzyıldan itibaren izlenebilir. Bu süreçte otoritenin kaynağı hâlâ Tanrı’ya dayandırı­lır ama, aynı zamanda hüküm­dar meşruiyetini yasaların ada­letinden almaya başlamış, Tanrı giderek sembolik hâle gelmiş­tir. Hükümdar artık yasanın hü­kümdarıdır ama bir süre sonra tüm egemenliğin yasaya ya da yasanın uygulayıcılarına geçme­si istenecektir. Elbette uygulayı­cılık, yasa koyuculuğu ve koru­yuculuğuyla birlikte gelir; ancak bu işlevler arasındaki münase­betler son derece karmaşıktır.

Ortaçağ’ın sonları olarak adlandırdığımız sözkonusu dö­nemde şiddetin son derece yay­gın olduğunu görürüz. Herkesin hançeriyle gezdiği çağda eşkı­yalara rastlamadan adım atmak kabil değildi. Tarihçi Durand, Avrupa’nın yarısının hırsız, tüc­carların dolandıcı, hakimlerin rüşvetçi olduğundan sözeder. Sözkonusu ortamda örgütlü güç, suçu önlemeye değil, cezalan­dırmaya yöneliktir. Yakma, iş­kence, kelle uçurma vs. infaz­ları izlemek, ahalinin önemli eğlenceleri arasındadır. Mahal­leler kendi bekçilerini, zengin­ler koruyucularını, cemaatler de silahlı adamlarını tutar. Asayiş büyük bir sorundur. Devletler zaman içerisinde kendi zabıta teşkilatlarını kurarak buna kıs­mi bir çözüm getirmeyi başardı­lar; ancak hukuk sistemlerinde de değişim kaçınılmazdı.

3. Yasanın gözü

Avrupa’da mutlak monarşiler uzun dönemde, şehirlerin ve ka­pitalizmin gelişmesine paralel bir süreçte kuruldu. Yeni kapi­talistler ile monarşilerin ittifakı kilise hakimiyetini yıkarak se­küler otoriteyi yükselişe geçir­di. Sonunda kilise arazileri pay­laşılarak sermayeye katıldı, bir kısmı da köylülerin oldu. Hukuk fakülteleri, efendileri olan kral­lar için mutlak güç ve kutsal hak teorisini geliştirdiler. Ne var ki bunlar aynı zamanda kötü kral­ların değiştirilebileceği fikrini de filizlendirdiler. Saray ve mer­kezileşme öne çıkarken, modern devlet kurumları da maliyesi, okulları, orduları ve istihbarat teşkilatlarıyla birlikte büyüdü, sonra devleşti.

Hükümdarlık mutlaktı; bö­lünemez ve devredilemezdi. Adalet de Hıristiyan şeriatı de­ğil, hukukçular ve seküler mah­kemeler eliyle dağıtılacaktı. İl­ginçtir; Reformasyon sonrasın­da Avrupa’nın adalet kurumları Judea-Hıristiyan ve eski Mısır simgelerini öne çıkardılar (Gre­ko-Romen de bunlardan ayrı düşünülemez çünkü Hıristiyan­lık bu gelenek içerisinde varlık bulmuştur). Eskiye rağbetin so­nucunda, piramitin üzerindeki güneş, herşeyi gören Tanrı’nın gözünü simgeleyerek Amerikan Doları’nın üzerine basıldı. Sayı­sız ressamın tablosunda ise gü­neş, gözü bağlı olarak adalet te­razisini tutan kadının arkasında parlar. Bu tür simgelerin burju­va devrimlerinin (1776 ve 1789) dünyayı değiştirdiği 18. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşması tesadüf değildir.

Böylece, Tanrı’dan hüküm­dara, oradan da yasaya geçen hükümdarlık, elbet yasayı tem­sil ettiğini iddia edenlerin elinde uygulanmaktadır. Onlar yurt­taşlarını uygun gördükleri yolda davranmaya zorlayan aygıtlara sahiptir. Modern anlamda ilk is­tihbarat örgütünün 16. yüzyılın son çeyreğinde Kraliçe Eliza­beth’e hizmet eden Sir Francis Walshingham tarafından kurul­duğunu ileri sürmek mümkün­dür. İngiltere tahtının iç bölün­meler, mezhep savaşları, komp­lolar ve dış tehditler karşısında bunaldığı bir dönemde elde et­tiği istihbarat ve örtülü operas­yonlar, sonraki örgütlere öncü­lük yapmıştır.

Ulusal birliğini ve merkezi­leşmesini tamamlama yolunda­ki her ülke benzer örgütler kur­muştur. Fransa ve özellikle de Viyana’daki Habsburg sarayına bağlı (Geheime Kabinets-Kanz­leri) istihbarat teşkilatları öne çıkmıştı. Bunlara bağlı “kara odalar”da (cabinet noir) çalışan istihbaratçılar, kıtanın dört­bir yanında dolaşan mektupları açıp okur, her dili bilen tercü­manları kadrolarında barındı­rırdı. Bunlar zamanla modern istihbarat örgütlerine dönüşe­cek ve başka ülkeleri istikrarsız­laştırmak için o ülkelerdeki ka­nundışı faaliyetleri destekleye­ceklerdi. Bu da konunun önemli unsurlarından birisidir.

Doğu dünyasında…

Doğu’nun merkezî ve despotik dünyasında şeriatın farklı uygu­lamaları ve son dönemde Batı hukukunun alınması süreçleri ayrı bir inceleme konusudur. El­bette Batı’nın hukuk anlayışı tek başına gelmemiş, devlet örgütle­ri ve yönetim anlayışlarıyla bir­likte Doğu toplumlarının üze­rine çok da uymayan bir elbise gibi giydirilmiştir. Sömürgecilik bu elbiseyi bazı ülkelere daha kolay giydirmiş, kadim devlet geleneğine sahip olan Osman­lı, İran ve Çin gibi ülkelerde ise farklı yollar izlenmiştir.

Ne var ki Avrupa kıtasının dışında kalan tüm ülkeler, so­nunda Batılı devlet şekillerini adapte etmiş, her ülkede bunlar doğal ve kaçınılmaz olarak farklı sentezlenmiş ve uygulanmıştır. Batılılar ise buna karşı ikiyüz­lü bir tutum sergilemiş; kendi­lerinde bile olmayan normları farklı toplumlardan beklemiş; hatta bunun eksikliğini baskı aracı olarak kullanmıştır. Öte yandan, devletin diğer aygıtla­rı her ülkede hayata geçirilmiş olup, bunların başında modern maliye ve istihbarat kurumla­rı gelir. Ne var ki, istihbarat ve operasyon anlamında etkili ku­rumlar oluşturamayan ülkeler­de; kimisi dış müdahalelerden, kimisi yerel suç örgütlenmeler­den kaynaklanan sıkıntılar çok daha büyür ki, bu alanda geç kalmış olan Osmanlı ve cumhu­riyet döneminde bunun sayısız acı sonucu yaşanmıştır. Bunla­rın başında, suç örgütleriyle içi­çe geçmiş terörle istikrarsızlaş­tırma operasyonları gelir.

Megapolis ve suç örgütleri

Uzun tarihî süreçlere baktığı­mızda, kentlerin kırlar üzerin­de hakimiyet kurmak üzere sürekli bir mücadele içerisin­de olduğu görülür. Günümüzde ise iki önemli ve vahim geliş­meyle karşı karşıya bulunuyo­ruz. Bunlardan birincisi büyü­yen kentlerde resmî otoriteye meydan okuyan ve çoğu zaman resmî otoritelerle içiçe geçen suç örgütleri; ikincisi ise dev­let otoritesinin çöktüğü veya çökertildiği ülkelerde terörle sindirme yoluna başvuran ör­gütlenmelerdir. Bunlar dünya­nın her metropolünde bulu­nan örgütlü suçların ötesinde, başaçıkılamayan uluslarara­sı organizasyonlardır. İtalya’da Camorra ve Mafia, Japonya’da Yakuza, Meksika’da uyuşturu­cu kartelleri, Nijerya’da Boko Haram, Karaçi ve Mexico City gibi susuzluk çeken büyük kent­lerde isale hatlarını ele geçirip su dağıtımından para kazanan çeteler…

ABD ise büyük devlet gücü­ne rağman suç dünyasının Bir­leşmiş Milletler’i gibidir. İtalyan mafyasından Meksika kartelle­rinin uzantısına, Ruslardan Çin­lilere, Japonlardan Nijeryalıla­ra kadar akla gelen her ülkenin suç örgütleri burada tezgah aç­mıştır. İnternet ortamında her ülkedeki organize suç örgütle­riyle ilgili geniş listeleri bulmak mümkündür. Bunlar para kaza­nabilecekleri ve kara parayı ak­layabilecekleri borsa, ulaştırma ve turizm başta olmak her alana sızmıştır. Uyuşturucular, sahte ilaç, kötü gıdalar, kimlik hırsızlı­ğı, mali suçlar ve belge sahtecili­ği, internet dolandırıcılığı, kaçak kitap baskıları, kara para akla­ma, siber suçlar, kamu ihalele­rine fesat karıştırılması, şantaj, fuhuş, rüşvet, mülteci kaçırma, belediye işlerinde yolsuzluk ye­raltı dünyasının elattığı alan­lardır. Sadece bunlar mı? Silah kaçakçılığı, arazi mafyası, kaçak avlanma, insan ticareti vs.

Uluslararası mafya işbirliği­nin çok tipik bir örneği, Kana­dalı maden şirketlerinin çevreyi mahvına karşı çıkan yerel lider­lerin, aylığa bağlanmış Meksika suç örgütleri tarafından öldürül­mesidir. Bu ülkede yılda 30-33 bin arasında cinayet işlenmekte olup, en yüksek ölüm oranı ga­zeteciler arasındadır. Venezuel­la’da ise asayişsizlik o raddeye varmıştır ki, kayıtlı 700 bin özel güvenlikçi, polisin çaresizliği­ne ve devlete güvenin eridiği­ne işaret etmektedir. Bu konuda Brezilya, kötü örnekler arasında önde gelir. Her yıl 1000’den fazla sivil, polis tarafından öldürül­mektedir. Buna karşın yılda or­talama 20 polisin hayatını yitir­mesi, bunların nadiren çatışma ortamına girdiğini gösterir.

Ortada o kadar büyük para­lar dönmektedir ki, bu örgütler ihtiyaç duydukları devlet görev­lisi, gazeteci ve politikacı satın alabilmektedir. Lübnan veya Bağdat gibi mezhep veya etnik çatışmaların doruğa çıktığı yer­lerde ise ahalinin korumasız kesimlerine güvenlik ve himaye sağlanır. Buralarda yaşayanlar da, gençlerini bu örgütlere ele­man olarak verir. Dünyada nü­fusu 10 veya 20 milyonun üze­rindeki mega kentlerin sayısı arttıkça ve bazı ülkelerde devlet kurumları yıkıma uğradıkça; toplumların önüne yeni asayiş sorunları çıkmakta, birçok alan­da adalet sistemi devre dışı kal­makta, örgütler kendi adaletle­rini uygulamaktadır. Bir görüşe göre, “kendisini hukukun yardı­mıyla felaketten korumaya çalı­şanlar korku içerisinde yaşayan güçsüz insanlardır ve şimdi hiç değilse asgari gereksinimlerini sağlayan örgütlere sığınmakta­dır”. Bu örgütlerin “ayakçı”ları­nın eline geçen para çok azdır ama bir örgüte yaslanmanın olanakları onlar için önem taşır.

Tüm bu durumlar karşısın­da bazıları adaletli bir hukuku idealize eder. Ne var ki, hayatta karşılığı olmayınca, giderek ar­tan umutsuz kitlelerin bir kısmı devletin erişemediği veya bazı devlet unsurlarıyla işbirliği içe­risindeki karanlık alana kay­maktadır. Hukukun korunması için hukuk anlayışının ötesinde koşullar gerektiği yakın tarihin önemli derslerindendir.

Gangsterlik, hem hayatta hem ekranlarda gerçekleşen bir “sanat dalı” artık. Roman, film, dizi, manga, şarkı ve medya/sosyal medya aracılığıyla gangster de bizim adımıza konuşur, içinde yaşadığımız rezaletleri dile getirir. Örgütlü suç, kendisini “namuslu” bir topluluk, bir alternatif devlet gibi sunar. Böylece cinayet ilahi adalete veya vatan-millet savunmasına dönüşür; şiddet, kutsal savaş sayılır; sadakat ise “suskunluk yasası” olur.

Suç örgütlerinin tarih­sel olarak “koruma” ve “adalet” ihtiyacı nedeniy­le ortaya çıktığına dair teori­yi, bugün bile sık sık duymak­tayız. Bu görüş, Sicilya maf­yasının 19. yüzyıl sonundan itibaren adayı ele geçirdiği, 20. yüzyıl başında New York’taki İtalyan-Amerikan ailelerinin emlak ve çöp toplama sektör­leri, balık pazarı, sendikalar ve limanda iktidar sahibi olduğu günlerde ortaya çıkmıştır. Bu­gün bile Japonya’da suç örgütü Yakuza’nın kavgaları engelledi­ği “mahallenin namusunu ko­ruduğu için” kötü ama gerekli olduğuna inananlar çoktur.

Kurama göre, mafya iki ge­leneksel devlet tekelini yani şiddet ve vergilendirme hak­kını ele geçirir; bunları halkı “korumak” adına kullanır. Suç örgütlerinin devletin zayıf ol­duğu yerlerde örneğin Sicil­ya’da 19. yüzyıl sonunda; SSC­B’nin yıkılışından sonraki kar­gaşa döneminde eski Sovyet cumhuriyetlerinde; iki dünya savaşı arasında savaş beyle­rinin ülkeyi paylaştığı Çin’de; yakın tarihi içsavaşlarla geçen Kolombiya‘da çok etkin olduğu doğrudur.

Ancak devletin güçlü olma­sı mafyanın olmadığı anlamı­na gelmez. Modern devletin şiddet tekeli kimileri için gü­venlik sağlarken, kimileri için güvensizlik ortamı oluşturabi­lir. Örneğin göçmenlere karşı ayrımcılık yapıldığında, bunlar kendilerini korumak adına ara­larında örgütlenebilirler. 20. yüzyılda ABD’de İtalyan, Fran­sa’da Ermeni mafyalarından, günümüzde Avrupa’da Kürt, Türk, Mağripli vb., ABD’de La­tin Amerika mafyalarından sö­zedilmesi tesadüf değildir.

İtalya – Mafia

Tarihte, gerçek koruma ör­neklerine rastlanır. Örneğin küçük bir Sicilya köyü olan Villalba üzerine derinlemesi­ne incelemeler yapan Filippo Sabetti, bu köyde doğan maf­ya reisi Calogero Vizzini’nin (1877-1954) köylüleri eşkiya ve polise karşı nasıl koruduğu­nu anlatır. Halk saldırılardan bıkmıştır. Köy rahibi, Don Ca­logero’dan ürünlerini değir­mene taşıyan köylülere eşlik etmesi için hiç değilse iki ki­şilik silahlı bir grup kurmasını ister. Böylece Calogero Vizzini bölgede zamanla saygı kaza­nır. Buna karşılık Sicilya’nın önemli tarihçilerden Salvato­re Lupo, mafyanın çoğu zaman insanları sadece hayali tehli­kelerden koruduğunu belir­tir. Örneğin Palermo’daki atlı araba sürücülerinin arabala­rı çalınır. Sonra ortaya birileri çıkar ve belli bir para karşılı­ğı arabaları geri alacağını vaa­deder. Topladığı parayı, araba hırsızlarıyla paylaşır.

Günümüzde herkes “koru­ma parası”nın aslında haraç olduğunu bilmektedir. Sicil­ya’nın başkenti Palermo’da 1991’de Libero Grassi adlı bir dükkan sahibi, yerel gazete Giornale di Sicilia’ya “Sevgi­li Haraççı” diye başlayan bir mektup gönderdi ve 6 ay son­ra öldürüldü. Ancak bu sade­ce başlangıçtı. 2000’li yıllarda genç esnaf kuşağı Addiopizzo (Haraca Veda) adlı bir hareket başlattı. Bugün Palermo’ya gi­denler birçok lokanta, kafe ve dükkanın camlarına Addiopiz­zo logosunun yapıştırıldığını görebilirler: “Mafia’ya hayır” diyen halkın, polis ve savcılar­dan daha başarılı olup olama­yacağını zaman gösterecek.

Her örgütün bir tarihi vardır veya kendisine bir ta­rih uydurur. Hatta abarttık­ça abartırlar. Mafya böyle bir kelimedir. İnternette şöy­le bir dolaştığınızda, kelime­nin “Morte Alla Francia, Italia Anela (veya Arda)” sloganı­nın başharflerinden oluştuğu­nu iddia eden birçok yazıyla karşılaşırsınız. Slogan “Fran­sa’ya Ölüm, İtalya Özlüyor (veya Haykırıyor)” anlamına gelir. Efsaneye göre, 1282’de Fransız kraliyet ailesinden Carlo’nun Napoli Kralı olduğu sırada Sicilyalıların başlattığı bir isyan sırasında bu slogan ortaya atılmış, milliyetçi İtal­yanların bu örgütü de zaman­la bildiğimiz Mafia’ya dönüş­müştür. Bu iddiayı ortaya atan ve ona inananların tarih bil­gisi-duygusu olmadığı ortada: Sicilyalıların 13. yüzyılda böy­le modern bir İtalyanca ko­nuşmaları mümkün değildir, kendi lehçeleri vardır. Ayrıca İtalyan birliğinin oluşması ve İtalyan milliyetçiliğinin ortaya çıkması için yaklaşık 600 yıl daha beklemek gerekecektir.

Kelime yazılı olarak ilk defa 1863’te Sicilya dilinde yazılmış bir tiyatro oyununda kullanıl­mıştır. I Mafiusi di la Vica­ria adlı oyunda bir çete vardır. Üyeler örgüte törenle girerler. Çete sessizliğe dayalı “umirtà” (modern İtalyancada omertà) denilen kuralları uygular. Halk­tan pizzu (modern İtalyancada pizzo, haraç) toplar. Yani tiyat­ro oyunundaki çete, Mafia’nın bütün özelliklerini taşır.

Sicilya’da köylüler toprak sahiplerine ve yozlaşmış devle­te karşı uzun tarihleri boyun­ca, Anadolu eşkiyaları gibi hep isyan etmiştir. Modern mafya etkili bir stratejiyle, kendisini bu eski mücadelelerin tarihine eklemlemeyi başarmıştır.

İtalyan çizmesinin ucun­da Calabria bölgesindeki suç örgütü ‘Ndrangheta ile Napo­li’deki suç örgütü Camorra da benzer bir taktiği benimsemiş­tir. Bu örgütler, yerel türküler­de sık sık sözü edilen Garduña (İspanya’da Ortaçağ’da kurul­duğu söylenen bir hapishane çetesi) ile aralarında bir bağ­lantı kurarlar. Cervantes bi­le kısa öykülerinden birinde Garduña’dan sözeder. Bugün İspanyol tarihçiler, hikayeler dışında böyle bir Ortaçağ çete­sinin varlığına dair hiçbir so­mut kanıt bulamamıştır. Ancak tarihçiler ne derse desin, 20. yüzyılda İtalyanlar komşu ül­keden gelen efsaneye gönülden inanmıştır. Hatta üç İtalyan suç örgütünü de Garduña’ya bağlayanlar vardır. Öyküye gö­re, İspanya’da Garduña üyesi üç kardeş, kızkardeşlerine te­cavüz eden bir asilzadeyi öldü­rür sonra kaçarak Akdeniz’de kendilerine sığınak ararlar. Biri Sicilya’ya giderek Mafia‘yı, di­ğeri Napoli’ye giderek Camor­ra’yı, öteki de Calabria’ya gide­rek ’Ndrangheta’yı kurar!

Napoli Krallığı’nda 1735 ta­rihli bir resmî belgede, hapis­hanelerdeki mahkum ve gardi­yanlardan haraç toplayan bir çetenin kendisine Camorra adını verdiği söylenir. 1860’da İtalyan milliyetçilerinin ülkeyi birleştirmek için verdiği müca­dele sırasında bu çeteler mil­liyetçilere destek vererek yeni kurulan düzende bir yer edin­miş, ama Mussolini döneminde bu suç örgütünün köküne kib­rit suyu ekilmiştir. Günümüz­de eski Camorristi’lerle hiçbir ilgisi olmayan Napoli organi­ze suç dünyası, kendini İtalyan milliyetçiliğinin şanlı tarihine bağlamak için epeyce çaba sar­fetmiştir.

Japonya – Yakuza

Kendi tarihini yazmakta usta bir başka suç örgütü de Japon­ya’daki Yakuza’dır. Kelime­nin kökeni, bir Japon iskam­bil oyununda en kötü el kabul edilen 8-9-3’ten (ya-ku-za) gelir. Çeteler, tarihlerini Edo döneminin (1603-1868) baş­larına kadar götürürler. Kö­kenlerini kabuki-mono’lar (deliler) olarak bilinen en alt rütbeli samuraylara, samuray­sız yani efendisiz kalmış Ro­nin’lere, kentlerde mahalle­leri Ronin’lere karşı savunan gençlerin kurduğu maçi-yakko çetelerine, eski Japon tulum­bacıları olan maçi-bikeşi’lere bağlarlar.

Aslında Yakuza fiilen 1868’de Meiji dönemiyle baş­layan Batılılaşma furyasında ortaya çıkmıştır. Samuraylar­la, Roninlerle bir ilgisi yoktur. Kumar işiyle uğraşan Boku­to’lardan ve “tekiya” deni­len seyyar satıcı gruplarından türemişlerdir. Yeni kurulan sanayi tesislerinde çalışmak üzere köyden gelen işçileri iş­veren adına zapturapta alırlar. En büyük Yakuza ailesi olan Yamaguçi-gumi, 1. Dünya Sa­vaşı öncesi Kobe’de işçileri egemenliği altına alarak faali­yete geçmiştir. Yakuza aileleri milliyetçi terör rejimiyle bir­likte paramiliter bir güç ha­line geldi. 1920 ve 30’larda 2 başbakan ve 2 maliye bakanı­nın öldürülmesi dahil, birçok suikasta karışıtı. 2. Dünya Sa­vaşı’ndan sonra Yakuza, hızla büyüyen ekonomide başka rol­ler üstlendi; eğlence sektörüne el attı; devletle bağlar kurdu.

Ancak 1992 tarihli organi­ze suç örgütlerine ilişkin ya­sayla bir ölçüde kontrol altına alınabilen Yakuza, her zaman kendisini has Japon gelenek­lerini, samurayların “buşi­do” ahlakını koruyan tek güç olarak sunmaya çalışsa da ye­ni dünyada kabuk değiştirdi; “ekonomik Yakuza” denilen bir kalıba geçti; banka ve bü­yük sermaye gruplarıyla bağ­lantı kurdu.

Çin – Triad

Çinli geleneksel suç örgütleri­ne “triad” (üçlü birlik) denil­mesinin nedeni, Hong Kong ve Kanton’daki İngiliz yetkilileri­nin üçlü sembolleri nedeniy­le çetelere bu adı vermesidir. Bu triadlar geçmişlerini, Çin tarihinde sık sık ayaklanmala­ra ilham veren Budist kökenli Beyaz Lotus hareketine, Kızıl Başlıklılar-Sarı Başlıklılar-Ta­iping isyanlarına veya haksız yere öldürülen Şaolin Manas­tırı keşişlerinin hikayesine da­yandırır. Kimisi gerçek, kimisi yarı-gerçek bu tarihî olayların Çin halkının imgelemindeki yeri genellikle olumlu oldu­ğundan, triadlar da tıpkı Sicil­ya mafyası gibi bu şöhretten yararlanmak istemiştir.

Aslında bugüne bağlaya­bileceğimiz asıl organize suç, Çin’de de modernleşmeyle başlamıştır. Cumhuriyet ilan edildikten sonra (1912) yeni devletin denetim kurmakta zorlandığı boşlukta kentler­de “kara örgütler” denilen tri­adlar palazlanır. Şanghay, 2. Dünya Savaşı öncesinde gan­gsterlerin altın çağlarını yaşa­dığı bir kenttir. Barları, gece kulüpleri, genelevleri, kumar­haneleri, afyon ve morfin ti­caretini tekelinde bulunduran Yeşil Çete adlı grubun ve Du Yuosheng (Yuoşeng) adlı lide­rinin New York mafyasından veya Al Capone gibi gangster­lerden farkı yoktur. Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasın­dan sonra triadlar, İngiliz yö­netimi altındaki Hong Kong’a geçerler. Aralarında 14K gi­bi çok güçlü olanları vardır. 1970’lerde Hong Kong polisi­nin yüzde 30’unun triad üyesi olduğu tahmin edilmektedir. Hong Kong sineması ise 1970- 90 arasında ünlü kung-fu film­leriyle triad’ları bir efsaneye dönüştürmüştür.

Rusya – Vor v zakone

Rus mafyasının böyle efsane­leri yoktur. Onların tek tarihi, eski Sovyetler Birliği’nde Gu­lag kamp zinciri sisteminde doğmuş “vor v zakone“ (« ka­nunu elinde tutan hırsız” diye çevirebiliriz) denilen hapis­hane çetelerinin üyeleriyle il­gili hikayelerdir. Ocak 2013’te Hasan Büyükbaba diye anılan 75 yaşındaki gangster Aslan Usoyan öldürüldüğünde, Rus medyası son “vor v zakone”nin de hayata gözlerini yumduğu­nu yazmıştır. Bugün yeni Rus­ya’da yetişmiş, hiçbir kurala, tarihe bağlı olmayan, uyuştu­rucu ticareti ve kara para ak­lama dışında hiçbir iddiası da bulunmayan örgütler piyasaya hâkimdir.

Yapı ve işleyiş

Geleneksel suç örgütleri, üye­lerinde aidiyet ve sadakat duy­gusunu uyandırmak için bir yandan aile bir yandan ordu tipi hiyerarşik bir yapı geliş­tirmiştir. Böyle bir örgüt için törenler ve simgeler kaçı­nılmazdır. Sicilya Mafia’sı­na giriş töreninde kullanılan sembol ve ritüeller, yeminler, davranış kuralları ve cezalar örgüte manevi bir otorite ka­zandırır. Sicilya’da 28 Şubat 1876 tarihli bir polis rapo­ru (Palermo Devlet Arşivleri, GP busta 35), Antonio Giam­mona’nın yönettiği örgüte gi­riş törenini şöyle tarif eder: “Patron, üye adayının işaret parmağında bir delik açar. Parmaktan akan kanı bir kut­sal resmin üzerine damlatır, bu resmi yakarak üye adayı­nın eline verir. Üye adayının bu yanan resmi elinde tutma­sı beklenir. Yanan resim, üye adayı klana ihanet ederse ba­şına gelecek olanı simgeler”.

İtalyan suç örgütü üyeleri­nin iyi birer Katolik olmaları da beklenir. Din, suçun üstüne atılan bir örtü olarak kulla­nılır. ’Ndrangheta için “cum­pari” (vaftiz babası), geniş ai­lenin lideridir. Efsanenin mi gerçeği, gerçeğin mi efsaneyi yarattığını bilemeyiz. Mario Puzo’nun Godfather (Vaftiz Babası, Türkçeye “Baba” ola­rak çevrildi) adlı romanı ve ro­mandan uyarlanan filmler, suç örgütlerini öyle etkilemiştir ki, bugün de ’Ndrangheta üye­leri, “cumpari” ile “filcioccio” (vaftiz oğlu) arasındaki iliş­kiyi, aile yapısının temel taşı olarak görür. İlginç bir paralel­lik de, Japon Yakuzasında pat­rona “oyabun” (evlat edinen baba), askerlerine “kobun” (evlatlık) denmesidir.

‘Kuyruk’ ve 10 emir

Cosa Nostra’da (“Bizim Şey”: Mafyanın öbür adı) giriş töre­ninin ne kadar önemli oldu­ğunu, ABD Senatosu altkomi­tesinde tanıklık yapan Joseph Valachi açıklamış, daha sonra itirafçı Tommaso Buscetta da İtalyan yetkililere aynı iddiayı doğrulayan bir ifade vermiştir. Parmaktan akıtılan kan, üye adayının yasalarına bağlılığını simgeler. Artık yeni bir ailesi vardır, ölünceye kadar devam edecektir. ’Ndrangheta’ya giriş törenine “kuyruk kesme” (tag­lio della coda) adı verilir, çün­kü yeni üye aileye katılmadan önce yürüdüğünde toz çıkaran kuyruklu bir hayvana benzer, bu organını kestikten sonra artık “kan ve namus” (sangue e onore) ile dolu yeni bir haya­ta adımını atacak, etrafı kirlet­meyecektir!

İtalyan polisinin bir mafya patronunun zulasında buldu­ğu “On Emir” başlıklı belgede şu kurallar yer alır:

1. Kimse dostlarımızdan her­hangi birine kendisini doğru­dan tanıtamaz. Tanıştırma işi­ni üçüncü bir kişi yapmalıdır.

2. Dostlarının karılarına asla bakma.

3. Polislerle birlikte asla gö­rünme.

4. Barlara ve sıradan kulüple­re gitme.

5. Karın doğum yapıyor olsa bile, Cosa Nostra için her za­man hazır olmak bir görevdir.

6. Randevulara her zaman uy.

7. Eşlere her zaman saygıyla davranılacaktır.

8. Bilgi istendiğinde cevap her zaman doğru olmalıdır.

9. Başkalarına veya başka aile­lere ait olmadığı sürece paraya el konulamaz.

10. Poliste yakın bir akrabası olanlar, ailesinde iki taraflı oy­nayan birisi olanlar, ahlak dışı hareket edenler Cosa Nostra üyesi olamazlar.

Yakuza’nın kuralları da hemen hemen bunlarla aynı­dır: Karına iyi davran, örgü­tün sırlarını açıklama, başka bir üyenin eş ve çocuklarına saldırma, polise veya kanuna başvurma, yabancı kelime kul­lanma… Yakuza şoven bir tu­tum benimsediğinden üyele­rinin İngilizceden Japoncaya geçmiş kelime kullanmalarını yasaklanmıştır.

Aslında malum olan tek bir kural vardır: Sessizlik yemini. Bu yemini çiğneyenlerin öl­dürülmesi gerekir; hatta yıllar sonra bile. Başka cezalar da vardır. Yakuza, ihanet etmedi­ği halde herhangi bir hata ya­pan üyelerini kendi serçe par­maklarının ucunu kesmekle cezalandırmıştır, buna “yubit­sume” denir.

Küresel uyuşturucu çağı

Suç örgütlerinin tarihinde 1960’larla birlikte uyuşturu­cu dönemi başladı. Daha önce çoğu örgüt, ahlaken doğru bul­madıkları bu işe girmekte te­reddüt etmişti. Ancak 12 Ekim 1957’de, Palermo’da Grand Hotel des Palmes adlı bir otel­de Sicilya mafyası ile Ameri­kan Cosa Nostra’sının reisleri biraraya geldi. Toplantıyı dü­zenleyen Lucky Luciano’ydu. Cosa Nostra’yı Joe Bonanno, Sicilyalıları Genco Russo tem­sil ediyordu. Toplantının gün­demi, uluslararası uyuşturucu ticaretine girmekti. O tarihten itibaren uyuşturucudan yana olanlarla olmayanlar arasın­da çok uzun süren bir savaş başladı. Zaman içinde müca­deleyi uyuşturucudan yana olanlar kazandı. 1981’de Totò Riina’nın önderliğinde yeni düzene karşı olan son klanlar da yokedildi.

Tam o sıralarda, 1980’ler­de başlayan yeni-liberal düzen de organize suç için fırsatlar doğurdu. Bu düzen teorik ola­rak yeryüzünde sermayenin, emeğin, mal ve hizmetlerin serbest dolaşımına dayanıyor­du. Ancak uygulamada emeğe, yani insanlara serbest dolaşım özgürlüğü tanınmadı; böylece yasadışı göçle ülke değiştiren­ler suç örgütlerinin kucağına düştü. Buna karşılık sermaye­ye yani paraya serbest dolaşım hakkı tanındı. Bu da yasadışı yollardan kazanılan paranın kolayca aktarılmasını müm­kün hale getirdi.

Böylece 1980’lerde suç dünyasının tarihinde deyim yerindeyse post-modern döne­me adım atıldı. Bütün ürün­ler arasında kâr marjı en yüksek olan uyuşturucu, diğer her türlü faaliyeti arka plana itti. Bu tarihlerde Meksika ve Ko­lombiya’da kenevir ve koka tarlaları, ABD’deki büyük pa­zara mal yetiştirmeye başla­dı. Daha da önemlisi, Kolom­biya’da “crack” (taş) kokain yapımı ortaya çıktı. Taşınma­sı, “mutfak” denilen küçük la­boratuvarlarda üretilmesi çok daha kolay olan bu yeni ürün, uyuşturucu kaçakçılığında patlama yarattı. Ünlü Medel­lín ve Cali kartelleri bu sırada ortaya çıktı. Bu karteller, daha 1978’de küçük uçaklarla Ka­rayip Denizi’ndeki adalardan ABD’ye kokain taşımaya baş­lamışlardı.

Karteller de en başta eski dünyadaki suç örgütleri gibi halk arasında ciddi bir sosyal destek ağı kurmak için çaba harcadı. Hatta “narcocancio­nes” (narko şarkılar) gibi yeni müzik türleri ortaya çıktı. Ko­kain kralı Pablo Escobar, Me­dellin’de yoksul ailelere 1000 ev bağışladı; buraya “Barrio Pablo Escobar” (Pablo Esco­bar Mahallesi) adı verildi. Ay­rıca kentte 50 futbol sahası in­şa etti. Medellín Karteli’nin iki önderi Pablo Escobar ile Car­los Lehder partiler kurarak, seçimlerde aday olarak siyase­te de atıldı. Buna karşılık Cali karteli politikacı “satın alma­yı”, kendisi ise geri planda kal­mayı tercih etti.

İç rekabet

Suç örgütleri, en az kolluk kuvvetlerinin mücadeleleri kadar, iç rekabetleri nedeniyle de çöker. 2 Aralık 1993’te Pab­lo Escobar’ın öldürülmesiyle sonuçlanan Medellín karteline karşı yürütülen büyük savaşta, Cali Karteli hükümetle işbirli­ği yaptı. Ancak onların da so­nu hemen geldi. Ernesto Sam­per’in (başkanlığı 1994-1998) seçim kampanyasını fonladık­ları ortaya çıkınca, Cali Kar­teli’ne karşı da savaş açıldı ; liderleri ya öldürüldü ya hapse atıldı.

Meksika’da güvenlik güç­leriyle uyuşturucu tüccarla­rı içiçedir. Büyük uyuşturucu beyleri arasında eski polis­ler göze çarpar: Guadalajara uyuşturucu örgütünün lide­ri Miguel Angel Félix Gallar­do eski bir polis memuruydu. Meksika Ordusu Özel Kuv­vetleri, ciddi bir mafya fab­rikasına dönüşmüştü. Hatta 1990’larda Meksika yönetimi­nin uyuşturucuyla mücade­lede gurur duyduğu General Jesús Gutiérrez-Rubillo gibi önemli bir komutan bile, bir suç örgütünü koruduğu için hapse atıldı.

Meksika’daki “Altın Üç­gen” ile Asya’daki “Altın Üç­gen” denilen bölgelerden dünyaya yayılan uyuşturu­cuların üretimi, nakliyesi ve dağıtımıyla uğraşanlar eski tip mafyaya benzemez. Bun­lar efsanelere, uydurma ta­rihlere, ahlak kodlarına, hal­kı koruma, vatanı kurtarma gibi gerekçelere ihtiyaç duy­mazlar.

Sonuçta dünya bir yanda vahşi uyuşturucu üretici ve tacirleri, öte yanda ise bilgisa­yarlı, cep telefonlu, beyaz ya­kalı kara para finansçılarının elele çalıştığı küresel bir piya­saya dönmüştür.

Bu gelişmenin tek bir iyi yanı vardır; mafyanın aldatıcı “koruma” ve “adalet” maskesi artık düşmüştür.

Türkiye yaklaşık 2 aydır sosyal medya üzerinden yayılan ve devlet kurumlarını, siyasetçileri, bürokratları, gazetecileri kuşatan yasadışı faaliyet iddiaları; kara para, rüşvet ve bunların hepsini “düzenleyen” mafya yapılanmaları ile çalkalanıyor. Dünyada ve Türkiye’de, Batı’da ve Doğu’da, tarihten günümüzün “ahbap-çavuş kapitalizmi”ne paranın ve adaletin-adaletsizliğin serüveni.

Rezilliğin tarihi üzerine çalışırken maddi teme­li üzerinde durmaktan ziyade karakter analizlerine girişilebilir. Lakin mülkiyetle ilgili herhangi bir konuda ko­nuşurken ilk akla gelen, işin ekonomi politiğidir. Korsanlık, ticari kapitalizm döneminde sermaye birikiminin vazgeçil­mez dayanaklarından biriydi. İnsanların aşırı çalıştırılması, kırsal kesimdeki küçük üreti­cinin çökmesi, sömürgelerin talan edilmesi “gasp” yoluyla sermaye birikiminin yollarıy­sa, korsanlık ve köle ticare­ti de buna eklenmelidir. Para varsa ve çoğalmak istiyorsa, feryat “Meşruiyet bizi boğu­yor”dur. Meşruiyet sanıldığı­nın aksine alt sınıflardan çok, az zamanda büyük servetler yapmanın peşinde olanların kabusudur.

Kumar, haraç, eğlence ve fuhuş gibi sektörlerin cürüm sanayiine ait olduğu genel ola­rak kabul görür. Ardından bir çeşit turizm ve kimi lüks otel işletmeleri gelir.

Para varsa “ak”ının yanı­sıra “kara”sı da vardır. Ancak kara para karanlıkta kalınca kendini sınırlamış olur; do­layısıyla “normalleşme” için yeni sahalara ihtiyaç duyulur. Bayındırlık, inşaat, taşıma, emlakçılık, ithalat-ihracat, araba galerisi, örneğin ABD’de ve birçok ülkede mafyanın at oynattığı alanlardır. Belle­ğimizi zorlamadan “yerli ve millî” örnekler de bulabiliriz.

Kara paranın kaynağının çeşitliliği, şişkinliği bütün ya­sal yaptırımlara rağmen gi­derek artıyor. Özellikle devlet kaynaklarının kayırmacılık ilişkileri içinde harcanma­sının öne çıktığı “ahbap-ça­vuş kapitalizmi” döneminde, “devlet, iş hayatı ve cürüm” arasındaki ilişkiler giderek gi­rift hâle gelmekte. Devlet ku­rumlarının şu veya bu şekilde yol vermediği bir uyuşturucu kaçakçılığının pek mümkün olmadığını, artık dünya-âlem biliyor. Ancak bu kanallardan elde edilen paraların aklan­masının da yine meşru kanal­ların açılması için gerektiği de eklenmeli. Aklanan paraların sisteme dahil edilmesine, biz­de görece yeni olsa da örne­ğin ABD’de 40 yıldır rastlan­makta.

Öte yandan devletlerin de aleni olmayan faaliyetleri için kullanacağı aygıtların kaynakla­rı da, bütçede açık açık gösteri­lecek değildir. Şili’de Allende’yi deviren darbenin arkasında, CIA ve Pentagon’un destekledi­ği ITT olduğu biliniyor.

ABD deyince, devletin “ör­gütlü suçla” yakın ilişkisine dair kimsenin şüphesi yok. Küba’da Domuzlar Körfezi çıkarması (1961) mafya ile birlikte yürü­tülmüştür. Uzakdoğu’dan Batı dünyasına eroin trafiğinin en azından bir kısmının CIA ara­cılığıyla yürütüldüğüne dair ra­porlar vardır.

Siyasette paramiliter yapı­lanmaların, durumdan vazi­fe çıkaranların belirdiği yerde, devletlerle suç örgütleri arasın­daki ortak yaşam kaçınılmaz. Latin Amerika’da uyuşturucu kaçakçılığının bir dizi ülkenin en önemli ihraç kalemi olduğu ve bunun da ancak devlet ricali ile bir tür işbirliği içinde ger­çekleşebileceği gerçeği hatır­lanırsa, devlet ile organize suç örgütleri arasındaki ortak ya­şamın zemini anlaşılır. ABD dı­şında da bu tür işlere bulaşacak her devletin örgütlü suç ile bir tür ortak yaşam kurması kaçı­nılmazdır.

Bu işte bir de emekliler me­selesi var! Cezayir Savaşı sı­rasında merkezin politikasına karşı çıkan OAS’a karşı De Ga­ulle’cüler SAC diye özel bir teş­kilat kurmuşlardı. Daha sonra bu teşkilat, bu “tür işleri” kendi çıkarı için yapmaya başladı. Bir dönem için “kahraman” adde­dilenler, şartlar değişince “adi suçlu” olabiliyor ya da kahra­manlar “organize suç örgütü lideri”ne dönüşebiliyor. Bu tab­loya, solculukla başlayıp kendi hesabına çalışanları da dahil etmek mümkün. Tabii eski as­kerlerin oluşturduğu güvenlik şirketlerinin özellikle ulusla­rarası operasyonlarda yeri ve finansmanı da bu kalemde ele alınabilir.

Suç örgütlerinin toplumda­ki yeri (tıpkı suç gibi), toplum­sal yapıyla da yakından alaka­lı. “Ahbap-çavuş kapitalizmi” önceki dönemlerden daha farklı ama daha kapsamlı bir biçimde “meşruiyetin” sınırlarını zorla­makta (Meşruiyet sınırları için­de hareket kabiliyeti tıkandıkça sınırın ötesine geçilir).

Paradoksal olan, son 40 yıl­da genel olarak devletlerin sos­yal harcamalarını kısıp güvenlik harcamalarını alabildiğine ar­tırmasına rağmen; “örgütlü suç” alanının genişlemesi ve bunla­rın devletle ilişkilerinin serpil­mesidir. Oligarkların hakim ol­duğu eski Sovyet ülkelerinde bu “ortak yaşam” çok daha net bir biçimde gözükürken, dünyanın kutuplarındaki çoğalmaya pa­ralel olarak belli ki yeni merkez adayları da peydahlanmakta. “Ahbap çavuş kapitalizmi”nin amiral gemisi özelleştirmelerin kütüğüne bakıldığında, bir an­da beliren ve bir başka anda da ortadan kaybolan yani siyasetle ilişkili olduğu kadar “organize” de olan hüdayi nabit (kendiğin­den yetişip büyüyen) işadamla­rına sıkça rastlıyoruz.

Küreselleşme yalnızca ser­mayenin yeniden yapılanması­na yol açmadı; cürüm de yeni­den yapılandı, buna uygun ay­gıtlar da.