Etiket: Sayı:69

Batı ve Doğu edebiyatında, sanatında, “düş” temalı ürünler çok büyük bir kalem oluşturur. Rüya ve gerçek arasında-ortasında ortaya çıkan unutulmaz eserler hem uykunun hem uyanıklığın en seçkin tariflerini, tasvirlerini bugüne ulaştırır.

“Düş, düşün, düşünce. İmgelem ürününde düşün konu edinilmesi içiçe geçen halkalar oluşturur. Coleridge’in Kubilay Han’a ilişkin düşünde gördüğü mısraları uyanınca da anımsamış olması ürpertici bir örnektir. fiiir mi düşün içindeydi, düş mü şiirin içinde — Borges bile sorar ve durur. Yazı ve sanat tarihleri bir uçtan ötekine bu kılpayında çıkmış metinlerle, yapıtlarla doludur: Jean Paul ve Novalis, Dante ve Cervantes, Joyce ve Butor birkaç kilometre taşı. Düşünce, bu ilişkileri didiklerken kurallar ve kesinlikler değil, yorumlar ve belkiler getirmiştir. Freud, Jung, Groddeck, Bachelard, hattâ Lacan için bilinçaltı/ifade ikilisi arasındaki ilişki kadar, o ilişkinin içindeki boşluk da belirleyicidir. (…)

Borges, kendi yapıtının analizlerine de ışık tutacak ölçüde önem taşıyan, “Coleridge’in Düşü” başlıklı denemesinde, şairin ünlü “Kubilay Han” şiirinin dizelerini bir öğle uykusu sonrası nasıl kâğıda düştüğünü aktarırken, ilk elde öncü örneklere değinir: Giuseppe Tartini, “Trillo del Diavolo”yu düşünde duyduğu ezgiyi uyanır uyanmaz notalayarak bestelemiş, Stevenson “Dr. Jekyll ve Mr. Hyde”ın konusunu bir düşünden çıkarmıştır.

İki örneği de ben eklemek istiyorum burada: Berlioz, “Anılar”ında dile getirir: “İki yıl önce karımın hastalığı sırasında, bir gece yeni bir senfoninin sesleri rüyama girdi. Ertesi sabah uyandığım zaman senfoninin birinci bölümü aşağı yukarı aklımdaydı…” Rastladığım ikinci örnek, İbnülemin Mahmut Kemal İnal’ın “Hoş Sadâ”sında yeralıyor: “Boğaz’da, Vaniköy’ündeki Beşiktaş muhafızı Hasan Paşazade Said Paşa yalısında Lemi Bey ile bir gece ziyafetindeler. O gece Lemi Bey rüyasında Nâmık Kemal’i görür. Büyük şair kendisine iltifat eder ve ‘Zevkin ne ise söyle hicab eyleme benden’ mısraiyle başlayan güftesini Manyasîzade bestelemiş ise de hoşlanmadığından bu şiirin bir de Lemi Bey tarafından bestelenmesini arzu ettiğini söyler. Vatan şairinin bu isteğinden sevinç ve gurur duyan üstad o ânda güfteyi nihâvend makamından besteler. Heyecanla uyanan Lemi Bey bu bestenin rüyada yapıldığını, diğer bir yatakta uyumakta olan Leon Efendi’yi uyandırarak anlatır”.

Uyku beldesinden uyanıklık haline dönebilen başka ürünler de olsa gerektir. Borges, bir adım daha ötesine geçmeyi dener: Gazneli Mahmud’dan kaynaklanan bir bilgiye göre Kubilay Han, ünlü sarayının plânını düşünde görmüştür — “bir düş zinciri” der Borges, belki de “sonsuz bir konu”yu devreye sokmuştur: İki düşün de varlığını bilmeyen bir “Kubilay Han” okuru, yüzyıllar sonra, düşünden hareketle mermere ya da ezgiye ulaşacaktır: “Son düşte saklı duracak anahtar”a dek.

Butor, Baudelaire’in tek bir düşünü kurcalayarak iki ‘dünya’ arasındaki ilişkiyi gözledikten sonra, oturup kendi düşlerini yazmıştır: Belki de, düşlerinden birini çözümlemeye girişecek bir gelecek yazar için. Zincirin gerisinde, Baudelaire’in düşlerini çevirdiği Poe durur: Buluta dönüşen atlarıyla. Onun için mi, kimbilir, aynı denemenin bir yerinde “her iki düş öyküsünün tıpkı bazan gökyüzünde bulutlar oluşturan at ya da aslan figürü gibi raslantı sonucu ortaya çıktığı”na değinir Borges?

Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi, ne yazık ki hâlâ gölgede duran ilginç yapıtı “A’mâk-ı Hayâl”in kahramanı Racî’yi, Aynalı Baba’nın iki ney üflemesi arasından uyku-ya gönderir her hikâyesinde: “Birşey görmüyor, işitmiyordum. Bir müddet uykuya yakın bir halde kaldım. Bu durum çok sürmedi. Zihnî faaliyetim başladı. Zahiren birşey hisset-mezken kendimi acayip bir âlemde görmeye başladım. Hayâl derinliklerine dalmıştım. Gözlerim kapalı olduğu halde görüyordum…” Ne görür Filibeli’nin kahramanı? Coleridge’den bir yüzyıl sonra, herhalde onun varlığından bütün bütüne habersiz: “Rüyasız, hayâlsiz derin bir uykuya dalmıştım. Ertesi günü sabah erkenden yolumuza devam ettik. Öğle vakti karşımızda bir saray göründü. Bu saray ancak hayâl safhasında görülebilen binalardan biri, yani hayâl kurmanın en son örneğiydi.”

Uyku edebiyatının önde gelen yapıtlarından biri, Gustav Meyrink’in ünlü Der Golem’idir. Anlatıcının ‘bir tür uyku’ durumuna geçişiyle başlayan bu fantastik roman, uyku içinde uyku, uyku içinde düş temposuyla halka halka olağandışının uçlarına yolculuk halinde gelişir ve kitap, anlatıcısının uyandığında kendisini topu topu yarım saattır uyuduğunu gördüğü otel odasında biter. Bir başka çizgidışı örnek, ressam Alfred Kubin’in neredeyse bir çırpıda yazdığı tek romanı Öteki Yaka’dı (Burada, De Chirico’nun tek kitabı olan Hebdomederos’u da anmak, yaşamöyküsel kesitlerin düşsel dönüşümden geçişinin bu biricik uygulamasını selamlamak istiyorum). Kubin’in romanı tekinsiz bir düşülkeyi getirir önümüze: Düşler İmparatorluğu’nun Asya’daki başkenti Perle’de oturan Patera’nın çetrefil dünyasında geçerli kurallara bakarken kendi dünyamıza sorular yağdırırız. Fantastik edebiyat, özellikle Hoffmann ve Poe’nun açtığı damarlarda, son dönemde sinemanın ve çizgi romanın görsel efektleriyle de zenginleşerek ‘uyku beldesi’ne her zaman sokulmuştur.

Plâstik açıdan değeri üzerine ne düşünülürse düşünülsün, Füssli’nin “Karabasan”ının anlam katları, karmaşık yapılarıyla resme bağlar bakıp yorumlayan kişiyi. Bir tek karabasan yakasına girdiği için mi, değil: Aynı ânda uykuyu da içinde taşıdığı için.

Özellikle modern resimde, düşler ve düş evreni geniş pay tutar olmuşsa, bunda gerçeküstücülerin ve Papa Breton’un manifestolarında gerçekçiliği sorgulayışının katkısı herşeyden önce gelmiştir. Max Ernst’in resmini bir dönem neredeyse bütününde kaplamıştır düşler ve düşsellik. İlk kuşak gerçeküstücü ressamlarından başlayarak, son döneme dek: Brauner, Labisse, Magritte, Dali, Balthus, Delvaux… fırtınalı, dingin, hafif, koyu bir düşselliğin haritası oluşur. Ustalardan Matisse ve Gümrükçü Rousseau’da da keşif alanına girer Düş. Türk resminde, öncelikle Bilge Alkor’da egemen bir izlektir; zihinsel uçarılığın aşınmamış bölgelerine yolalır Alkor.

Bir kez daha söylemeliyim, burada: Uyku başka bir “yerdir, Düş bambaşka bir “yer”. Gerçeküstücüler, farklı gerçeklik bölgeleriyle bire bir ilişki arayışı içindeydiler bir yandan, bir yandan da Freud’un öğretisinden sıcağı sıcağına etkilenmişlerdi. Uyku’yu, Düş’e varmak adına önemsediler — bu da, uyuma edimine içeriden bakmaya sürükledi onları. Serüvenin görsel karşılığı önümüzdedir: Düş, düşlem gücünün ağır basmasına yol açmıştır. (…)

(Enis Batur’un, Bi-Linç : Edebiyat ve Sanatta Uyku adlı kitabından derlenmiştir, 1991, YKY).

Rüyaları kötüye kullanarak etki ve iktidar alanları yaratmak, dünden bugüne geçerli bir teknik. Meşhur Hasan Sabbah’ın kullandığı yöntemler ve 1000 sene sona Fetullahçı Terör Örgütü’nce görevlendirilen “rüyacılar”…

Bir rüyanın, özellikle konusu Peygamber ya da veliler olan veya bu kişiler tarafından malum olunan bir rüyanın gerçekliğinden şüphe etmeye cesaret eden pek çıkmayacaktır. Bu sayede saf insanları kandırabilmek ya da kullanabilmek de kolaylaşır. Örneğin tarihçi İbn Hallikân (öl. 1282), Berberî önder İbn Tûmert’in (öl. 1131) insanları nasıl olup da İslâm davasının taraftarı haline getirdiğini anlatır. İbn Tûmert, bir bilgin olan dostlarından birine Berberiler arasındayken yarım yamalak Arapça konuşan cahil biriymiş gibi davranmasını söyler. Dine çağrı yapma zamanı geldiğinde de aynı arkadaşına sabah namazından sonra kalabalığın huzurunda kusursuz bir Arapçayla konuşarak bir rüyasını anlatması talimatını verir. Bu adam, rüyasında iki melek gördüğünü, onların kalbini açıp kendisini ilim, irfan ve Kur’an’la doldurduğunu iddia edecektir. Tabii bu “mucize” etkisini göstermekte gecikmez ve İbn Tûmert bu şekilde tecdit hareketini Kuzey Afrika ve Güney İspanya’da yaymayı başarır.

Bir rüyayı propaganda amacıyla kullanmış tek kişi İbn Tûmert değildir. Kuzey İran’daki meşhur Alamut’ta, kurnaz Hasan-ı Sabbah’ın (öl. 1095) yaptığı anlatılan hileler de rüya hileleri arasında sayılabilir Doğruluğu kesin olarak teyit edilemese de söylendiğine göre, Hasan-ı Sabbah’ın müritleri haşhaşla uyuşturulup, upuzun taş bir yolda yürütülür. Gözlerini açtıklarında kendilerini güzel kızların, rengarenk çiçeklerin, dünyanın dörtbir yanından getirilmiş egzotik hayvanların olduğu bir bahçede bulurlar ve burayı cennet zannederler. Daha sonra odalarına götürülürler ve tekrar o cennete gidebilmek için Hasan-ı Sabbah ne derse yapmaya hazır hale gelirler. Uyuşmuş zihinleriyle cennet zannettikleri, aslında Alamut Kalesi’nin arka bahçesidir.

Hasan-ı Sabbah’ın müritlerini afyonla uyuşturup cennet olduğunu iddia ettiği Kuzey İran’daki Alamut Kalesi’ni gösteren minyatür.

FETÖ örneği

Bu hadiseden yaklaşık 1000 sene sonra, Fetullahçı terör örgütü tarafından hayata geçirilen bir yapı da benzer tekniklerin hâlâ geçerli olduğunu gösteriyor. 2020 Ocak ayında Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan FETÖ/PDY Sözlüğü’nde rüyalarla ilgili ilginç bilgiler yer alıyor. 326 sayfalık sözlük, şüpheli, tanık/müşteki-mağdur veya bilgisi alınan kişilere ait ifadeler, raporlar, tahkikat evrakı, müfettiş raporları ile açık kaynaklardan faydalanılarak hazırlanmış. Sözlükte, cezaevinde tutuklu/hükümlü örgüt mensupları arasından seçilen ve “Rüyacılar” olarak adlandırılan kişilerin cezaevinde bulunan örgüt mensuplarını diri tutmak, itirafçılığı önlemek, dağılmaların önüne geçebilmek için rüyasında peygamber ve evliya gördüğünü, peygamberin onlara “sabırlı olun hepinizi kurtaracağım, hepiniz cennete gideceksiniz, günahlarınız af oluyor, aileniz de cennete gidecek” diye haber getirdiğini söylemekle görevlendirildikleri anlatılıyor. “Rüya sorumluları”, “Rüyacılar”, “Yakaza sorumluları” diye adlandırılan örgüt üyelerinin kullandığı şifreli kelimeler arasında “Ballı Şeker” de var. Ballı şeker, örgüt mensubunun rüyasında örgüt elebaşı veya peygamberlerle alakalı rüya görmesi demek.

Diğer peygamberlerin aksine Hıristiyanlıkta Tanrı’nın vücut bulmuş hali olduğu kabul edilen Hz. İsa’nın bu konumu rüya görmesine müsaade etmez. Müşrikler, rüyasında gördüğü gibi Mekke’yi fethedemediği için alay eder ama, Hz. Muhammed 630’da ikinci denemesinde başarılı olur ve doğduğu şehre girer. Fetih Suresi’nin 27. ayeti bu olayı kastederek “And olsun, Allah, elçisinin rüyasını doğru çıkardı” der.

Hz. Yusuf’a rüyaların yorumunun öğretilmesi, Hz. İbrahim, Yakub ve Yusuf’un gördükleri rüyaların yorumları ışığında hareket etmeleri, tarihte bilinen ilk örneklerden. Kur’an-ı Kerim’de Hz. İbrahim’den rüyasında oğlunu kurban etmesinin istendiği (es-Sâffât 37/100-113); Hz. Yusuf ’un rüyasında 11 yıldızın, ay ve güneşin kendisine secde ettiğini gördüğü ve bu rüya ile onun ileride peygamber olarak seçileceğine işaret edildiği (Yûsuf 12/4-5); yine Hz. Yusuf’un Mısır’da hapisteki iki gencin ve Mısır kralının gördüğü rüyaları yorumladığı (Yûsuf 12/99-100) anlatılır.

Dinler tarihi araştırmacısı Kürşat Demirci’nin aktardığına göre, Hıristiyanlığın erken dönemlerinde din adamları, rüyaları sıklıkla apokaliptik bir işaret olarak yorumlar. Hz. İsa’nın gelişini bekledikleri için, beklediklerinin alameti saydıkları rüyalar onları çok heyecanlandırır. Hıristiyanlığın 6. yüzyılda devletin resmî dini olmasından sonra ise artık Hz. İsa’nın gelişi, eskisi gibi bir heyecan yaratmamaya, dolayısıyla rüya kavramı da ötelenmeye başlanır. “Vahiy statüsü” düşürülen rüyalar, yine de azizler tarafından görülmeye ve kaydedilmeye devam edilir.

Diğer peygamberlerin aksine Hıristiyanlıkta Tanrı’nın vücut bulmuş hali olduğu kabul edilen Hz. İsa’nın bu konumu rüya görmesine müsaade etmez. Dolayısıyla Hz. Muhammed ve diğer peygamberlerin gördüğü rüyalar kaydedilmişken, Hz. İsa’nın gördüğü bir rüyanın olmayışı onun Tanrısallığına atfedilir. Buna rağmen Hıristiyanlık tarihinin kritik dönemeçlerinde yine de rüyalar vardır. İncil’de de geçen bir hikayeye göre, Hz. Meryem’in karnındaki İsa’nın Kutsal Ruh’un eseri olduğu, üvey babası Yusuf ’a rüyasında bildirilir; Hz. İsa’yı zalim kral Hirodes’in katlinden kurtarmak için derhal Mısır’a kaçmaları gerektiği yine bir rüya aracılığıyla Yusuf’a aktarılır.

Yusuf’un ilk rüyası

Yusuf’un rüyaları, Rembrandt, Crespi gibi 17.-18. yüzyıl ressamlarının tablolarına sıklıkla konu olmuş. Büyük ihtimalle ilk rüyayı tasvir eden bu resim (1773) Anton Raphael Mengs’e ait.

Hz. Muhammed’e ise ilk vahiy sâlih rüya şeklinde gelir. Altı ay boyunca vahiy bu şekilde devam eder. Bir hadiste 23 yıllık vahiy süresi içerisindeki bu altı aylık zaman dilimi kastedilerek, “Müminin sâdık rüyası nübüvvetin kırk altıda biridir” denilir. 624’teki Bedir Savaşı öncesi onu Mekkelilere karşı cesaretlendiren bir rüya olur. Bu olay el-Enfâl suresinde “Allah sana onları uykunda az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi çekinirdin” (8:43) diye aktarılır. Belki bundan da fazla bilinen bir başka rüyasında, Hz. Muhammed’e Mekke’deki Mescid-i Haram’a yeniden ayak basabileceği müjdelenir. Bu rüyayı 628’de o zamanlar evinin bulunduğu ve yönetim merkezi olan Medine’den Mekke’ye göç etmek istediği, ancak Hudeybiye’de Mekkeli karşıtlarıyla bir anlaşma yapmak zorunda kaldığı zaman görmüştür. Gerçi müşrikler, rüyasında gördüğü gibi Mekke’yi fethedemediği için onunla alay etmişlerdir ama 630’da ikinci denemesi başarılı olunca Peygamber doğduğu şehre girmiştir.

Uhud Savaşı’ndan (626) önce Hz. Muhammed rüyasında bir deveye bindiğini, deveyi bir koçun izlediğini ve kılıcının kırık olduğunu görür. Bu onun düşman ordusunun komutanlarından birini öldüreceği, ama kendi akrabalarından birini de kaybedeceği şeklinde yorumlanır. Gerçekten de amcası Hamza’yı bu savaşta şehit verir. Son olarak ezan geleneğinin de bir rüyadan yola çıkarak başlatılmış olduğunu hatırlatalım!

Müslümanlar için gerçekleşen rüyalar görmek, Allah’ın bir lütfuna işaret sayılır. Allah’ın armağanı olarak görülen rüyalara inanmamak, neredeyse dindarlık konusunda bir eksikliğe işaret eder.

Talmut’ta geçen “Yorumlanmayan düş, okunmayan mektup gibidir” cümlesi, rüya tabirinin günümüzde bile pek sarsılmayan tahtını anlatır. 2. yüzyıl rüya yorumcusu Efesli Artemidorus, şüphe bulutlarını dağıtmak için bir antropologun alan araştırması yapması gibi kasaba kasaba dolaşarak pazaryeri kahinlerinden rüya da toplar.

Erken dönem Hıristiyan teolog Tertullian’a (öl. 220’den sonra) göre, insanların büyük bir çoğunluğu Tanrı bilgisini düşlerden edinir. Ona göre ruhun uyku esnasındaki etkinliği, ölümden sonraki kurtuluşun bir imgesi iken uyku sonrasında bedenin yeniden canlanması da dirilişin bir simgesidir. Rüyaların dinî gelenek içindeki bir diğer fonksiyonu da bir inancı, olayı ya da kahramanı ilahî bir kaynakla meşrulaştırmak için kullanılmalarıdır. Yarı vahiy kabul edilen rüyanın ilahi bir işaret olduğu düşüncesi hem kutsal metinlerde Tanrı’yla rüya yoluyla iletişim kuran peygamberler ve kutsal kişilerde hem de kritik kararlarını rüyalar yoluyla alan insanlarda kendini gösterir. Ancak bu ilahi mesajın ne olduğunun anlaşılması için bir yorum bilgisi ihtiyacı ortaya çıkar. Talmut’ta geçen “Yorumlanmayan düş, okunmayan mektup gibidir” cümlesi, rüya tabirinin günümüzde bile pek sarsılmayan tahtını anlatır. Rüya tabiri konusunda ilk metinler MÖ 5000’lerde Asurlular tarafından yazılmış. Bu konuda günümüze ulaşan en eski eserse, MÖ 2000’lere ait olduğu tahmin edilen ve 200 kadar rüya tabirine yer veren bir Mısır papirüsü… MÖ 1500- 1000 yıllarında Hindistan’da yazılan Vedalar’da da rüyalara ait listeler yer alır. Fakat rüya ve rüyaların tabir edilmesi ihtiyacı evrensel bir olgu olsa da rüyaların içeriğindeki simgelerin anlamı evrensel olmaktan çok uzaktır. Rüyalarımızın ne anlama geldiğini söyleme iddiasındaki tabir kitaplarının içeriği zamana, mekana ve dinî geleneklere göre büyük değişkenlik gösterir. Hatta aynı kültürel dünya içinde dahi farklılıklar görülür. Örneğin hahamlara dair yaygın bir anlatı, Kudüs’te 24 düş yorumcusu olduğundan bahseder. Düş gören bir adam hepsine gider ve hepsinden yorumlar alır. Hepsi de gerçekleşir. Ancak tek bir düşten 24 doğru yorum üretilebiliyorsa, düşün imgeleri akıl almaz bir esnekliğe sahiptir. Bu esneklik de tabircilerin güvenilirliğine yönelik şüphe bulutları yaratır.

Hıristiyan teolog Tertullian (155- 240)

2. yüzyıl rüya yorumcusu Efesli Artemidorus bu şüphe bulutlarını dağıtmak için bir antropologun alan araştırması yapması gibi hem düş yazınını inceler hem de kasaba kasaba dolaşarak pazaryeri kahinlerinden rüya toplar. Arapçaya da çevrilerek İslâm geleneğinde rüya tabirciliğini etkileyen Oneirocritica adlı eserinde, görülen düşleri daha sonra gerçekleşen olaylarla bağlantılandırmak için kendi sınıflandırma sistemini kurar. Bu alfabeyi tercüme edebilmek için rüyaları türlerine göre ayırmaya girişir. İlk grup, anlamı apaçık kestirilebilen rüyalardır. Örneğin rüyasında bir gemi kazası gören kişinin bindiği geminin bir gün sonra gerçekten batması gibi, görülür görülmez aynen gerçekleşen rüyalar… Bu tür rüyalar tabire ihtiyaç duymazken, simgesel anlatımlı rüyalar, birbiriyle alakasız iki durumu bağdaştırarak daha gizemli bir şekilde işler. Örneğin bir adamın düzensiz bir melodiyle şarkı söylemesi, işsizliği ve fakirliği simgeler.

Artemidorus, bir yandan da düş görenin kişiliği ile rüyanın anlamı arasında ilişki kurmanın zorunlu olduğunu söyler. Örneğin düşünde yılan gören yedi hamile kadının her birinin yaşına ve yaşamdaki konumuna bağlı olarak rüyaları farklı şeyler ifade edebilir. Ona göre ruh, doğuştan sezgi sahibidir, ama sezdiği şeyleri başka bir alfabeyle sunar.

Aristo, düşlerin ilahi varlıklardan gelen mesajlar olduğuna dair Homerik görüşü reddeder ve düşleri, fizyolojik ve ruhsal süreçlerin bağlantılı olarak ürettiği imgeler, bir phantasma olarak tanımlar. Çiçero ise “Tanrıların işi gücü yok da ölümlülerin yatakları etrafında uçuşup horlayan birilerini bulduklarında, onun başucunda eğri büğrü, bulanık bir görüntü şeklinde mi duracak?” demeye getirir.

Homeros’un Odysseia’sının 24. kitabı, Penelope’nin katledilen taliplerinin öldükten sonra fantastik bir coğrafyaya, Okeanos’a doğru yaptıkları seyahatin tasviriyle açılır:

Götürüyordu onları Sağlık Tanrısı Hermesias nemli yollardan. Okenaos’un akışını izleyip vardılar Ak Kaya’ya,
Güneş’in Kapılarını geçtiler ve Düşler Ülkesi’ni
ve Asfodel Çayırı’na ulaştılar az sonra, orda kalır ruhlar, geçmiş göçmüşlerin görüntüleri.

Okeanos, gerçekliğin bittiği ve herşeyin inanılmaz olduğu bir yer olarak tanımlanır. Düşler de ölülerin ikamet ettikleri yerin çok yakınındaki bir coğrafyadadır. Antik metinlerde “düşler ülkesi”, çoğunlukla, açıkça sorgulanamaz olan yaşam ve ölüm gibi gerçekliklerin karşılaştıkları, birbirlerini niteledikleri, hatta yer değiştirdikleri bir yerdir. Homeros gibi Ovidius da düşleri, ölüler ülkesinin çok yakınına, bir Kimmerya dağının altındaki mağaraya konumlandırır. Burası zeminin pus ve sisle karardığı “loş ve karanlık gölgeler”in yeridir. Uyku getirici haşhaş çiçekleriyle süslenmiş mağaranın girişinde mecalsiz biçimde Tanrı Somnus, yani Uyku yatar.

Çoğunlukla kehaneti tereddüde tercih eden insanoğlu, en büyük bilinmez olan ölümün sınırına yerleştirdiği düşlerin i dilini, hayatın diğer bilinmezlerini de tahmin etmek için kullanır. İskenderiye’de Hıristiyan bir rahip olan Athanasius (öl. 373), beden uykudayken insanın kendi dışında olanları sezmesi, yabancı ülkelerden geçmesi, zaman zaman “gaipten aldığı haberler”le günlük eylemlerini önceden öğrenmesinin, ussal bir ruha sahip olmamızın kanıtı olduğu sonucuna varır. Ruh ve rüya ilişkisine dair bu bağlantı, tarihte başka pek çok toplulukta da karşımıza çıkar. Bir Brezilya ya da Guayana yerlisi, bedeni hamakta uzanmış derin bir uykudayken ruhunun avlanmaya ya da balık tutmaya gittiğinden şüphe duymaz. İçlerinden biri rüyasında düşmanın yaklaşmakta olduğunu gördüğünde, bütün bir Bororo köyü dehşete kapılıp göçetmeye kalkabilir. Gran Chaco yerlileri, yabancıların “külliyen yalan” kabul ettiği hikayelerini anlatırken, rüyalarında gördükleri bu olağanüstü maceraları uyanıkken olup bitenlerden ayırdetmezler.

Antik Çağ’daki düş kuramcıları, ruhun düş görüntülerinin alıcısı mı üreticisi mi olduğu konusunda ayrılığa düşerler. İlk görüş, düş gören ruhu, melekler, şeytanlar gibi tinsel varlıkların dünyasından haber alan bir varlık olarak tanımlayan dinsel yoldur. Aristoteles tarafından ortaya atılıp, Çiçero tarafından devam ettirilen diğer görüş ise günümüzün rüya anlayışına çok daha yakın olan psiko-biyolojik düş görüşüdür. Aristoteles, düşlerin ilahi varlıklardan gelen mesajlar olduğuna dair Homerik görüşü reddeder ve bunun yerine düşleri, fizyolojik ve ruhsal süreçlerin birbiriyle bağlantılı olarak ürettiği imgeler, bir phantasma olarak tanımlar. Ona göre beden ve ruh, uykudayken, uyanık algılamaların izlerini taklit etmeye çalışır. Gerçekleşmiş düşler ise ancak rastlantının ve isabetli tahminlerin eseridir.

Çiçero da Aristoteles gibi uykunun bir anlam kaynağı olarak güvenilmez- liğini göstermek için
sarhoşlardan ve delilerden örnek gösterir. Ayrıca “Ölümsüz Tanrıların gerçekten de zamanlarını ölümlülerin şilteleri ve yatakları etrafında uçuşarak geçirdiklerini ve horlayan birilerini bulduklarında onun başucunda eğri büğrü, bulanık bir görüntü şeklinde durduklarını ve kehanet konusunda danışmak zorunda bırakmak için onu korku için- de uykusundan uyandırdıklarını düşleyebilir miyiz?” diye so- rar. Çoğu insanın düşlerini hatırlamadığını hatırlatarak, “Tanrılar insanlara faydasız paketlerde hayati bilgiler göndererek mi şefkat gösteriyor? Madem bizimle gerçekten iletişim kurmak istiyorlar, neden bulanık ve anlaşılmaz görüntüler yerine basit ve günlük konuşma diliyle mesaj göndermiyorlar” diye devam eder.

Buna rağmen, ilahi olanla insan arasındaki merdivende mesaj taşıyan tinsel arabulucular, çoktanrılı inanç geleneklerinden tektanrılı dinlere, günümüzde dahi karşımıza çıkmaya devam eder. Bu bağlamda vicdanla yüzleşme, niyetleri yeniden yönetme amacıyla gözden geçirme ve böylelikle içsel karmaşayı en aza indirme teknikleri olarak post-modern dünyada da etkisini sürdürür.

Prof. Dr. Cemal Kafadar Kim Var İmiş Biz Burada Yoğ İken adlı kitabında, Üsküplü Asiye Hatun’un rüya defterine bir bölüm ayırır. Kafadar şöyle der: “Kimse rüyasını ‘olduğu gibi’ bir başkasına gösteremez, ancak anlatır. Dolayısıyla elimizde rüyaların kendileri değil, görülmüş ya da uydurulmuş rüyaların sözlü ya da yazılı anlatıları, yani çatılmış- kurgulanmış metinler olabilir ancak. Bu nedenle tarihî rüyalar edebiyat tarihinin de ilgi alanına girerler…”

“… Açık olan şu ki, rüya anlatıları bağlamında siyasal bir söylem geliştirilir ve güç ilişkileri şebekesinde kimin nereye oturacağı konusunda taraflar arasında bir tart(ış)ma, bir gözden geçirme, bir ‘pazarlık’ sürdürülür. Bu yüzden rüyanın hakikati konusunda şüpheciliğe fazla prim vermeyen toplumlarda bile düşler ve yorumları siyasal açıdan her zaman tekin olmamıştır. Tabir ve tefaül gibi yollarla edinilen “bilgiler”, siyasal rejimleri ve sosyal yapıların içerdiği baskı unsurlarını tehdit edebilir. Buradan, görüldüğü anlatılan rüyaların başka amaçlarla uydurulduğu sonucu çıkmaz: İnsanlar gerçekten fetih, zafer, kargaşalık, isyan ya da kurtuluş rüyaları görebilir elbette. Hatta rüyaların, hiç olmazsa bir yanlarıyla, kişilerin kaygılarını ve üzerlerinde hissettikleri baskı unsurlarını ‘gözden geçirmeye’ yaradıklarını söylemek için, Freudcu olmaya gerek yoktur sanırım. Hükümdarın zaferi rüyası görülebileceği gibi, zulümden kurtuluşun rüyası da görülebilir. Bu yüzden kimi zaman, görülmüş de uydurulmuş da olsalar, düşler ve yorumlar kovuşturmaya uğrayabilir. Bizans imparatoru Justinyanus (521-565) çeşitli fal yöntemleri ile aynı kalemde tabirciliği de yasaklar mesela. Ama modernizm öncesi Müslüman geleneğinde olduğu gibi, Hıristiyan geleneğinde de rüyaların uzun vadede sarsılmayan saltanatı şuradan bellidir ki, imparator II. Konstans (641- 668) kendine özel bir düş yorumcusu tutar ve birkaç yüzyıl sonra Porfirogenitus’un (VII. Konstantin, 913-957) Bizans teşrifatını ele alan eserinde imparatorun sefere götürdüğü kitaplar arasında bir de tabirnameye rastlanır.

… Görülen rüyaların ya da görüldüğü iddia edilen rüyalar ekseninde geliştirilen söylemin, insanların dünya kaygılarını dile getirmekte ve çözmeye yönelmekte bir rol oynamasını mümkün kılan sosyal protokol, İslâmi gelenekte ‘istihare’ kavramında daha da billurlaşır. Yani insanların, kafalarını kurcalayan bir konuda cevap almak ümidiyle daldıkları uykularda o konuyu aydınlatacak bir şeyler görmeyi isteyebilecekleri, bir çeşit bilinçli düş çağırma tekniğinin geçerliği kabul edilmiştir…

… Kimse rüyasını ‘olduğu gibi’ bir başkasına gösteremez, ancak anlatır. Dolayısıyla elimizde rüyaların kendileri değil, görülmüş ya da uydurulmuş rüyaların, sözlü ya da yazılı anlatıları, yani çatılmış

kurgulanmış metinler olabilir ancak. Bu nedenle tarihî rüyalar edebiyat tarihinin de ilgi alanına girerler…

Rüyaların ya da rüya anlatılarının içeriğine gelince… Bu konu bile psikologların tekelinde değildir. Çeşitli tarihçilerin savunduğu üzere, rüyaların içerikleri tarih içinde oluşan kültürel yapılar çerçevesinde biçimlenir. Melik Danişmend Gazi fethedeceği şehirleri görür, 3. Murad, Avusturya imparatoruyla güreşe tutuşup sırtının yere geldiğini…

Kısacası rüya anlatıları, görenin kimliğine, görülenin bağlamına ve yorumlanışına göre değerlendirildiğinde, tarihçilerin ilgilendiği birçok sosyal ve kültürel meseleye ışık tutabilir…”

(Cemal Kafadar’ın Kim var imiş biz burada yoğ iken/Dört Osmanlı: Yeniçeri, Tüccar, Derviş ve Hatun adlı kitabından derlenmiştir. Metis Yayınları, 2009.)

Antik metinlerden kutsal kitaplara, fetih ve savaşlardan gündelik işlere, rüya ve rüya tabiri, tüm çağlar ve tüm coğrafyalarda insanları etkilemiş; iktidar sahiplerinin kararlarına ilahi bir meşruiyet kazandırmış. Çivi yazılı tabletlerden günümüz tabirnamelerine, sanat yapıtlarından felsefe metinlerine rüya ve gerçeğin iç içe geçen hikayesi.

Rüyalar ve onların oluşturduğu literatür, yazının icadı kadar eski. Haberleşme ve iletişimin dünyayı değiştirmesinden çok önce, özellikle iktidar sahipleri tarafından görülen rüyalar dünya tarihini önemli ölçüde etkiledi. Bu etkileme, görülen rüyaların ne kadar isabetli olduğunu dilden dile yayarak, baştaki krala, padişaha, “büyük adam”a daha büyük bir kutsallık, bir keramet kattı. Günümüzde özellikle medya ve sosyal medya üzerinden yürütülen ve “algı operasyonu” deyimiyle teknik ve somut bir yöntem halini alan kimi politikalar; daha eski devirlerde dilden dile yayılan ve baştaki iktidar sahibine “malum olan” rüya hikayeleriyle rasyonellik kazanıyor, insanları etkiliyor ve harekete geçiriyordu. Bu kimi akıldışı hikayelerin rasyonel tarafı ise hiç şüphesiz iktidardakilerin “tamamen duygusal” nedenlerle bir bölgeyi istila etmek istemesi (veya istememesi); bir düşmanı bertaraf etmek niyeti veya önemli bir siyasi aksiyona bu şekilde bir meşruiyet kazandırma gayreti idi. “Koskoca bir kral”ın gördüğü rüya, sıradan bir insanın düşleriyle elbet kıyaslanamazdı. Bunları düzenleyen yardımcılar, vezirler, büyücüler, müneccimler, astrologlar ve danışmanlar, onlardan daha önce oluşturulmuş, kayda geçmiş ve “işe yaramış” rüyaları kendi zamanlarına uydurarak, onları aktüel kılarak gerçeğin üstüne taşıdılar. Bu meşhur rüyaların çoğu zaman birbirine benzemesi; fantastik unsurların zenginleştirilmesine rağmen çıkarılan “hisse”nin yine çoğu zaman dünyevi ihtiyaçlarla örtüştüğünü ve bunların yönetenlerin varlığını da imajını da daha yukarıya taşıdığını gösteriyor.

Dil, din, mezhep, ırk, sınıf, ideoloji farklarının bu anlamda ortadan kalktığı rüyalar dünyasında da “büyük birader bizi izliyor” ve bu öte dünyadaki hakimiyetini de bize empoze ediyor. “Halk tabakası”na ise “otur oturduğun yerde” diyerek şu tarihî ve değişmez mesajı veriyor: “Sen ancak rüyanda görürsün”.