Etiket: sayı:25

Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş günlerinde bile hukuk sisteminin kadına karşı şiddete bugünkünden çok daha tavizsiz yaklaştığı anlaşılıyor. Arşivdeki bir belge grubuna göre, henüz 15 yaşındaki hamile karısını işkencelerle öldüren adam idama mahkum ediliyor. Üstelik, katil kocanın savaş gazisi bir ‘kahraman’ olması dahi hafifletici sebep kabul edilmiyor.

Başbakanlık Osmanlı Ar­şivi’ndeki (BOA) bel­gelerin daha çok devlet erkanıyla ya da kurumlarıyla ilgili olduğu düşünülür. Oysa burada, kimileri olağan gün­lük hayat hallerine ışık tutan, kimileri büyük trajediler ba­rındıran birçok insan hikaye­si de saklanır. Karşımda duran belgeler belki de bunların en yürek sızlatıcı olanlarından­dı. O zamana kadar, arşivde günümüze intikal eden belge­ler arasında bir kadın cinaye­ti davasının tüm safhalarını içeren, hukuk tarihimiz açı­sından önem taşıyan, yaklaşık 400 sayfadan ibaret, böylesine zengin bir başka belge grubu­na rastlamamıştım. Okudukça nüfuz ettiğim hadiselerle top­lumsal bir nevrozun girdâbı­na çekiliyordum. 1910’dan iti­baren savaşlarla mahvolan bir ülkenin, perişan edilen fertle­rinden bazılarının kayda geç­miş dramı tüm ayrıntılarıyla önümdeydi.

4 Mart 1920’de Çanakka­le’nin Ayvacık kasabasında, henüz on beş yaşında, beş ay­dır evli, dört aylık hamile Suad Hanım, iki oda bir sofa evde ölmüştür. Ayvalık Askerlik Şu­besi İkinci Bölük Kumandanı Mülazım-ı Evvel (Üsteğmen) Ahmed Tevfik Efendi, eşinin vefatını önce komşularına, sonra hükümet tabibine bil­dirir. Aslında bütün mahalle, hatta tüm Ayvacık, böylesine acı bir ölümü beklemektedir. Onlara göre eceliyle bir ölüm değildir gerçekleşen. Kocası­nın işkence, darp ve şiddeti­ne her gün maruz kalan şans­sız bir kadının vahşi cinayete kurban gitmesi söz konusudur. Ahmed Tevfik Efendi bağlı ol­duğu Binbaşı İbrahim Edhem tarafından gözaltına alınır. Savcılık ve adli tabip hemen olaya el koyar ve Tevfik Efendi tutuklanır. Bundan sonrası her satırı okunurken insana eziyet veren bir sürecin ayrıntılı dos­yasında saklıdır.

… Bu kadın hem güzel hem de terbiyesi
mükemmel olmağla beraber hane dahilinde
pek mahzun, pek kederli bulunurdu. Haneye
hariçten kimse gelmez ve gelemezdi.
Kocasından çok korkardı. Ben iç yüzünü
bilemem.

Ahmed Tevfik Efendi pa­şa çocuğu bir askerdir. Uzun yıllar Irak bölgesinde görev yapan İsmail Hakkı Paşa’nın 1304’de (1888-1889) Bağdat’ta doğan oğludur. Beş erkek kar­deşten Tevfik’in büyüğü Celal de yüzbaşıdır. Elli beş yıl as­kerlik hizmeti olan paşa baba­ları vefat edince yerleştikleri İstanbul’da annesi Eşref Ha­nım ile Başıbüyük’teki köşk­lerinde ailece oturmaktadır­lar. Tevfik, Çanakkale gazisi olmuş, zaferden sonra birliği ile birlikte sevk edildiği Bitlis cephesinde çeşitli muharebe­lerde on iki yerinden yaralan­mıştır. Şişli Hastanesi’nde 3,5 yıl tedavi görür. Bir mektu­bunda “Yemen’in o ateşli sah­rasıyla, Irak’ın kumlu ovala­rında, Çanakkale’nin kanlı ateş püsküren savaşlarında, Kafkas ve İran cephesi harp­leriyle o karlı buzlu yüce dağ­larında göğsümü hedef ederek defetmeye uğraştığımız düş­manın süngü, bomba, şarap­nel ve kurşunlarından aldığım yaralardan delik deşik olan vücudumu, kol ve bacaklarımı bu uğurda bıraktım. Üç buçuk sene hastane köşelerinde ope­ratörlerin bıçaklarıyla kesi­len et ve çıkarılan kemikleri, o ameliyat masaları üzerinde inleyerek geçirdiğim o kanlı ve feci günleri kendime bir saadet telakki etmiştim” diyerek vatan uğrunda çektiği acılarını dile getirir. Yaraların tesiri uzun tedavi sürecinde tamamen giderilememiş, el ve göz seğirmelerine maruz kal­mıştır. Ne var ki bu seğirmeler hayatının geri kalanını etkile­yen en önemli unsur olmuş­tur. Eli veya gözü seğirdiğinde yapacağı işi bırakır, berabe­rindeki kişileri uğursuz sayar, aklına biri gelirse mutlaka ba­şına kötü bir şey gelmiştir his­sine kapılır.

… İzinli olarak İstanbul’a
gideceği sırada daireye
gelerek “zevcemden emniyetim
yoktur. Hatta Edremitli Rıza’yı
seviyormuş. Bana söyledi ve el
yazısıyla buna dair kağıt da yazdı.
Bu sebepten karıma iki yüz tekme
ve yüz elli sopa vurdum” dedi.

Daha önce iki evlilik yap­mış, eşlerinin görev yerlerine gitmek istememesi yüzünden boşanmıştır. Küçük bir kız ço­cuk babası olan Tevfik Efen­di hastaneden çıktıktan son­ra, üçüncü evliliğini 9 Ekim 1919’da Tekirdağı Vilayet Mu­hasebecisi Kazım Bey ve Fat­ma Hanım’ın kızı Şam doğum­lu Suad Hanım ile yapar. Fat­ma Hanım sonradan İslam’a girmiş bir mühtediyedir. Kızı­na yazdığı mektupların yazısı çok kötü olsa da üslup itiba­rıyla Türkçeye hâkimdir. Aşırı düşkün olduğu kızıyla bir ar­kadaş gibi yaşadığı anlaşılıyor. Kızının mektuplaştığı Tevfik ile evlilik kararı almasına kar­şı çıkar ama baba Kazım Bey rıza gösterince evlilik gerçek­leşir. İlk şoku da bu sırada ya­şarlar. Ayvacık’a tayini çıkan damatları kızlarını da berabe­rinde götürmek isteyince pek canları sıkılır. Suad Hanım da gitmek konusunda kararsız­dır ama kocası kayınpederinin ailesi önünde “gelmezsen se­ni öldürürüm” diyerek tehdit eder. Kızın ailesi naçar sessiz kalır ama bu tehdide göz göre göre sessiz kalmasalardı belki de kızlarını yaşatabilirlerdi.

Ayvacık’a geldiklerinde kira evlerinde kalırlar. Tev­fik Efendi kız kardeşinin kı­zı 12 yaşındaki Cemile’yi de yanlarında getirmiştir. Gü­ya yardımcı olması düşünce­siyle getirilen bu kız aslında Tevfik’in evdeki gözü kulağı olacaktır. Karısını sürekli iz­letir, evde olup biteni kızdan öğrenir. Tevfik’in ruhi durumu gün geçtikçe kötüleşir. İlk ev­lerini güvenlikli bulmaz başka eve çıkarlar. Yeni evin komşu­ları, merak ettikleri bu aileyi ziyaret ettiklerinde alışılmışın dışında evin erkeği de odadan ayrılmaz. Suad Hanım sıkı sı­kıya örttüğü çarşaf ile misafir­lerin yanında oturur, neredey­se hiç konuşmaz. Binbaşının hanımı davet ettiğinde de o evde aynı kıyafetle oturur ama oradakiler ilk defa gözlerinde­ki morlukları görürler. Suad hanım ud çalıp şarkılar söyle­yen bir İstanbul kızı olarak Ay­vacık sakinlerinin epey ilgisini çeker ama bir türlü o çevreye dâhil olamaz. Bu gidip gelmeler ilk aydan sonra tamamen kesi­lecek ve Suad Hanım kocasının her sabah evden çıkarken kilit­lediği odada Cemile ile bütün gün kapalı kalacaktır. Komşu­lar için merak konusu haline gelen bu evin önünden gelip geçenler inleme sesleri, “can­kurtaran yok mu?” feryatları duymaya başlarlar.

… Gündüzleri familyasını odanın birine
kapar ve kilitleyip gider. Geceleri elinde
tüfek olduğu halde avluda ve damda
güya evine zampara gelip gidermiş insan
takibatıyla meşgul olmakta idi.

Toplumumuzda yaygın olan “karı-koca arasına giril­mez” anlayışı o devirde de ay­nen geçerlidir. Büyük çoğun­luk sessiz kalsa da o evde neler döndüğünü merak edip fırsat kollayanlar da vardır. Bazı komşular bir şekilde bu fırsa­tı yakalar. Altmışlarında bir komşu kadını evlerine çağıran Tevfik, karısının hamur yo­ğurmayı bilmediğini, un eleği­ni alıp gelmesini söyler. Kadın evde bir yandan yoğurtlu ma­karna hazırlar öte yandan kaş göz işaretleriyle yüzündeki ya­ra bereyi sorar. Korkusundan ağzını açamayan Suad Hanım zorlukla kocasını işaret eder. Daha sonra küçük Cemile’den bu durumu öğrenen Tevfik, o yaşlı kadına da şiddet uygula­yarak darp edecektir.

Bu sıralarda evinin etra­fında zamparalar dolaştığına, karısının gayrimeşru ilişki­si olduğuna dair bir saplantı­ya kapılan Tevfik, ulu orta bu endişelerini yaymaya başlar. Komşuları Tevfik’le konuş­maktan korkar hale gelmiş­lerdir. Binbaşıdan bir tüfek ister ve alır. Zampara iddiası karşısında iki neferi de evinin çevresine nöbetçi olarak diker. Artık bütün gece uykuyu terk ederek eve gelecek zampara­ları yakalamaya çalışır. Suad Hanım’a uyguladığı şiddetin dozu iyice artmış ve kendi­ni aldattığına dair kafasında­ki kurguların gerçekliğine yö­nelik yazılı ifadesini almaya kalkmıştır. Bir ara Edremitli bir adamın karısının aşığı ol­duğunu diline dolar. Binbaşı şubede de huzursuz olan Tev­fik Efendi’nin ahvalinden te­dirgin olunca biraz takibe baş­lar. Bunun üzerine Tevfik, Ed­remitli aşığı unutup binbaşıyı hedef seçer. Binbaşının yüzü­ne karşı karısının aşığı oldu­ğuna dair ithamda bulunur. Edhem Bey ne kadar yemin etse, inkâr etse inandıramaz. Suad Hanım’ın bu adamın elinde ölüp gideceği düşünce­si kendisini huzursuz edince doktor, kadı, müftü, müddei-i umumi gibi kasaba erkânı ile neler yapabileceklerini dile getirir. Mevzuata göre hiçbir şey yapamayacaklarından otu­rup beklemeye başlarlar.

… şahitlerin ale’d-derecat
şehadetleri, doktor raporları,
olaydan sonra düzenlenen zabıt
varakaları mündericatı delilleriyle
anlaşılmış olduğundan, dört aylık
çocuğuyla zevcesi mezbureyi
işkence etmek suretiyle
taammüden katl etmek fiilinden
suçluluğuna karar verilmesini…

Beklerler ama Suad Hanım Tevfik’in iddiasına göre iki defa kendini asarak intihara kalkışmıştır. Bu intiharlardan kurtarabilmek için ipten indi­rip müdahale ettiği iki seferde de vücudunda çeşitli yara bere oluşmuştur. Bir seferinde inti­har etmek isterken merdiven­den düşmüştür. İkinci intihar­da Tevfik ipi kesmek isterken karanlıkta yanlışlıkla Suad’ın iki kulağını da kesmiştir. Sol kulağından düşen parçayı at­mamış, madalya kutusunda saklamıştır.

O sıralarda İspanyol nez­lesi ve frengi Ayvacık ile civar kazaları kırıp geçirmektedir. Suad da hastalanmaya baş­lar. Tevfik, hükümet doktoru­nu çağırdığında Suad Hanım’ı eziyetten kurtarmak isteyen­lere gün doğar. Ne var ki Suad Hanım yanlarında Cemile’nin de bulunduğu odada doktorun karşısına yüzü tam manasıy­la “mesture” bir şekilde çı­kar. Sorduğu sorulara “intihar edeceğim” gibi cevaplar verir. Gözleri mosmor çürüktür ve açamamaktadır. Suad Ha­nım’ın cinnet geçirme taklidi yaptığını ama eziyet gördüğü­nün kesin olduğunu anlatma­sı üzerine müşahede altına alarak Tevfik’ten bir süre ay­rılmasını sağlamak isterler. Tevfik buna izin vermediği gi­bi şiddetin dozunu arttırır ve İstanbul’a kendi tedavisi için gitmek ister. İzin beklenirken denkler hazırlanır ve bir araba kiralamaya kalkar. Bulduğu ilk arabacıya “Eğer yolda ar­kaya dönüp bize bakarsan seni öldürürüm” deyince arabacı vaz geçer.

Güçlükle bulduğu araba­yı hazırlattığı akşamın saba­hında İstanbul’a yola çıkacak­lardır. Maalesef o gece Suad Hanım iyice fenalaşır ve ölür. Tevfik’in tutuklanması ve son­raki mahkeme safhasında ve­rilen ifadeler korkunç gerçeği tüm yalınlığı ile ortaya koyar. Suad Hanım, taammüden ve kasten kocası Tevfik tarafın­dan öldürülmüştür. Kızgın şiş batırmak, dizlerini yanan so­baya dayamak, cinsel organını kızgın maşa ile yakmak, kula­ğını kesmek, bütün gün pen­ceresiz ve karanlık bir odada kilitli bırakmak, tuvalet ihti­yaçlarını aynı odada gidermek gibi akla hayale gelmeyecek iş­kencelere maruz bırakılmıştır. Dinlenen şahitlerin tamamı Tevfik’in, karısı Suad Hanım’a işkence ettiğini gözleriyle gör­mediklerini ama tevatüren ve belirtileri ortada olarak bu ka­naatte olduklarını söylerler. Baştan sona Tevfik ve bilhas­sa annesi Eşref Hanım daima şahitleri yalancılıkla, para ile satın alınmışlıkla suçlamak­tadırlar. Suad’ın annesi ve ailesi de Tevfik ve ailesini it­ham edip dururlar. İki aile­nin aslında birbirlerinden hiç hoşlanmadıkları anlaşılıyor. Mahkeme sürecinde defalarca ifadeler alınır, yenilenir, delil­ler değerlendirilir. Hatta otop­si yapılır, el yazısı sahteliğini tespit için yeminli komisyon kurulur. En son küçük Cemile dayısının hapiste olduğu süre­de doğru ve dayısını suçlayan ifadesini verdiğinde hüküm netleşir. Karısını ve dört aylık çocuğunu bile isteye vahşi iş­kencelerle öldürmekten dolayı idama mahkûm edilir.

Mahkeme sürecinde Ay­vacık Yunan işgaline uğramış, Biga çevresinde de Kuva-yı Milliye çeteleri etkili olmaya başlamışlardır. Yolları bazen kapatan Yunan işgal güçleri, şahitlerin Çanakkale’ye git­mesine engel oldukça mahke­me uzar. Bu arada Biga’ya sevk edilen Tevfik, Kuva-yı Milli­ye güçlerinin hapishaneleri boşaltması sebebiyle tahliye benzeri bir şekilde serbest kalıp İstanbul’a gelmiştir. Kızının katilinin serbest­çe dolaştığını gören Kazım Bey İstanbul mahkemeleri­ne yazdığı bir mektupla bu durumu ihbar eder. Anın­da yakalanıp Çanakkale’ye gönderilen Tevfik için uzun bir tutukluluk süreci başlar. İdam hükmü temyizden dön­se de yeniden yargılanır ve idam hükmü kürek cezasına tahvil edilir. 22 Haziran 1922 tarihli Takvim-i Vekayi ile ilan edilerek kesinleşir. Dosya muhtevası burada bitmekle, mahkûmun hayatının bundan sonraki kısmı takip edileme­miştir.

Mekke Şerifi Hüseyin’in hırs ve korkularıyla başlayan isyana katılan Araplar, Osmanlı Devleti’ne sadık kalanların yanında küçük bir azınlıktı. Arapların olmadığı bir Osmanlılık anlayışı Türk milliyetçiliğinin hâlâ sürmekte olan bir sorunu ama, o neslin insanları Arap topraklarını da vatan kabul eden Osmanlılar olarak yetişmişlerdi.

Yüz yıl önce bu ay patlak veren Arap İsyanı’nın ülkemizde algılanışı çok eksik ve yanlıştır. 10 Hazi­ran 1916’da başlayan bu önemli olay, özetle, 1. Dünya Savaşı’n­da “Arapların bizi sırtımızdan bıçaklaması” biçiminde bilinir. Araplar, “Britanyalılarla birlik olmuş ve ordumuzu arkadan vurmuştur”.

Bu algıda sorgulanması ge­rekenlerin ilki, “Araplar” ad­landırmasıdır. Evet; isyanı çıkaranlar Araplardır; ama bütün savaş boyunca, yani Mondros Bırakışması’na kadar, birçok Arap, is­ter Bâb-ı Âlî bürokra­sisinde olsun, ister yerel yönetimlerde çalışıyor olsun, isterse Osman­lı ordusunda subay ol­sun, Os­man­lı Devleti’ne sadık kalmıştır. Kaçıp, Mekke Şerifi Hüseyin ibn-i Ali’nin kuvvetlerine ka­tılan Arap subaylar vardı tabii. Ama sadık kalanlar daha çoktu. Erzurum-Sivas Kongreleri sı­rasında Diyarbakır’da konuş­lanmış olan 13. Kolordu’nun komutanı Albay Ahmet Cevdet Bey, Araptır. Ayrıca, Britanyalı­ların daha önce esir almış oldu­ğu ve isyancı orduya katılacak­ları beklentisiyle salıverdikleri Arap subay ve erlerden de çok küçük bir bölümü isyancılara katılmıştı.

Öte yandan, ister tarihî Su­riye’de, yani Suriye, Lübnan, Ürdün ve Filistin’de olsun, is­terse Irak’ta, isyanın başladığı duyulduğunda isyana katılan veya isyanı destekleyecek et­kinliklere kalkışan neredeyse hiç olmamıştır. Bazı tarihçiler bunu, Suriye Genel Valisi ve 4. Ordu Komutanı Cemal Pa­şa’nın, Fransızlarla birlik olan ayrılıkçı Araplara karşı hemen 1914’te uyguladığı ve ölüm ce­zalarına kadar varan sindirme siyasetinin sonuç vermesi bi­çiminde açıklıyor. Bir dereceye kadar da haklı olabilirler. Ama çoğunluğun hareket­sizliğini açıklayan iki önemli husu­sun kanım­ca daha ağır astığını hatırlatmam gerekir. Bunların birincisi, Arap eşraf ve aydınlarının uzun zaman­dır istedikleri ve bir tür yerin­den yönetim olarak özetleye­bileceğimiz hakların, örneğin yönetimde ve mahkemelerde Arapçanın da kullanılabilme­si ya da asker veya sivil Arap memurların Arapçanın hakim olduğu bölgelere atanması gibi hakların, Osmanlı hüküme­tince 1913’te kabul edilmiş olmasıdır. Yeni yapılan ta­rih çalışmaları bu tedbir­lerin Arapların ezici bir çoğunluğunu Osmanlı yönetimine bağladığını gösteriyor.

Bu süreci kolaylaş­tıran ve unutulmaması gereken ikinci husus ise, Arap aydınlarının önemli bir bölümünün, Osman­lı yönetiminin sona ermesi halinde Arap topraklarında bağımsızlığın sözkonusu ola­mayacağının, yurtlarının Fran­sa veya Büyük Britanya ege­menliğine geçeceğinin bilincin­de olduklarıdır.

Bütün bunlar, olaya bakı­şımızdaki belki en önem­li zaafımızı, ona önder­lerinin ve destekçileri Britanyalıların daha o zamanlar taktıkları çok iddialı adı, “Arap İsyanı” adını, her­hangi bir eleşti­riye gerek duymadan kabul etmiş olduğumuzu göstermeye yeter sanırım. Dolayısıyla, “Mekke Şerifi Hüseyin’in isyanı”ndan söz etmek daha doğru olur. Ni­tekim yıllardır yapılagelen bir­çok araştırma, Şerif Hüseyin’in Arap milliyetçisi olmadığını, hükümdarlık peşinde koştuğu­nu, ama savaş zamanında bağ­lı olduğu yönetime karşı isyan başlatabilmek için ciddİ bir meşruluk kaynağına gereksi­nim duyduğu için fırsatçılık ya­pıp Arap ayrılıkçılığının önder­liğine kalkıştığını ispat ediyor.

Oğlu Faysal aracılığıyla Suriyelilerle alelacele yaptığı bir görüşme ve Britanyalılar­la yaptığı ne olduğu belirsiz bir yazışma üzerine isyan bayrağı­nı açması, bir an önce Osmanlı yönetiminden çıkmak istediği­nin kanıtı olarak görülebilir. Bu arzusunun çok daha eskiye da­yandığını, Osmanlı merkezîleş­mesinden, özellikle de Hicaz Demiryolu’ndan hiç hoşlan­madığını, Sultan II. Abdül­hamit’in de bunun farkında olduğu için kendisini İstan­bul’da tuttuğunu biliyoruz. 1908’de başlayan yeni yöneti­min de bütün bunları bilerek kendisini Mekke Şerifi tanıdığı ve Hicaz Valisi Vehip Paşa’nın bu yüzden Hüseyin’in muha­fız kıtasını silahsızlandırdığı da bildiklerimiz arasında.

1914’ün Ocak ayında Hicaz milletvekili seçilen oğlu Abdul­lah’ın İstanbul’a giderken Mı­sır’dan geçtiğini ve babasının niyetini Britanyalılara çıtlat­tığını ise daha önce yazmıştık (bkz. #tarih, sayı 6). Bunun far­kında olan Osmanlı hükümeti, işi dallandırıp budaklandırma­mak için Hüseyin’le anlaşmış -ya da anlaştığını sanmış- ve Hicaz Demiryolu’nun Mekke ve Cidde’ye kadar uzatılmaya­cağına dair güvence vermişti. Ancak, 1914 sonlarında durum çok farklıydı. Hem Hicazlılar Hüseyin’in vergi siyasetinden memnun değillerdi, hem de çok eskiden beri gözlerini Hicaz’a dikmiş olan komşu Suudlar ar­tık Büyük Britanya koruma­sı altındaydı (bkz. #tarih, sayı 21). Britanya destekli bir isyan hem para ve bağımsızlık geti­recek hem de bu bağımsızlığın komşulara karşı korunabilme­sini sağlayacaktı.

Hüseyin ibn-i Ali’nin hırs ve korkularıyla başlayan is­yanın kimi sırtından bıçakla­dığı, yani genelgeçer algıdaki “biz”in kim olduğu meselesine gelecek olursak; yukarıda an­latılanlardan sonra, sırtından bıçaklananlar arasında birçok Arabın, hattâ Arapların çoğun­luğunun da olduğu anlaşılır. Ama buradaki “biz”de, “Os­manlı” ve “Türk” kimliklerinin birbirine karışması diye özet­leyebileceğimiz bir sorun ol­duğu gibi, “biz”in “Osmanlılar” biçiminde okunması halinde de, içinde Arapların olmadığı bir Osmanlılıktan söz edildiği aşikârdır.

Ne var ki, Osmanlılıkla Türklüğü eşanlamlı gören bu yaklaşım, Türk milliyetçiliği­nin hâlâ sürmekte olan bir so­runu olmakla birlikte, 1. Dün­ya Savaşı’nı yaşayan ve yeni Türkiye’yi kuran nesil için bir sorun değildi. Çünkü o nes­lin insanları, Arap topraklarını da vatan kabul eden Osmanlı­lar olarak yetişmişlerdi ve bir­kaç yıl öncesinde Trablusgarp’ı İtalyanlara karşı korumaya çalışırken de vatan savunma­sı yapan insanlardı. Şerif Hü­seyin’in isyanını Osmanlılığa karşı bir ihanet olarak gör­mekte haklıydılar. Bu yüzden Medine’deki Osmanlı komu­tanı Fahrettin (Türkkan) Pa­şa, sultan ve halifelerine karşı isyancı olarak gördüğü Şerif Hüseyin’in askerlerine tes­lim olmayı reddetmiş, Mond­ros Bırakışması’ndan iki buçuk ay sonra, Britanyalılara teslim olmuştur. Kısacası, o neslin insanları “biz” derken, kendi­lerinden söz ediyorlardı. Ama onların bilincini yüz yıl sonra bizim Türkiye Cumhuriyeti va­tandaşları olarak sürdürüyor olmamız ciddi bir sorundur.

İsyanın kendisine gelince; savaşın seyrine askerî açıdan önemli bir etkisi olmadığı­nı da, isyanda önemli bir rolü olan Albay T. E. Lawrence’a ilişkin yazımızda anlatmıştık (bkz. #tarih, sayı 6). İsyanın, Araplara siyasal açıdan bir ka­zanç sağladığı da pek söyle­nemez. 1. Dünya Savaşı’ndan sonra eski Osmanlı toprakla­rında bağımsız Arap devleti olarak bir tek Hicaz belirmiş­ti. O da ancak yedi yıl yaşaya­bildi ve 1925’te, daha 1914’te Osmanlı Devleti’nden ayrılmış olan Suudi Arabistan’ın eline geçti. Şerif Hüseyin’in iki oğ­lu, Faysal ve Abdullah, Irak ve Maverâ-yı Ürdün (Transjor­dan = Ürdün Ötesi) kralla­rı oldular gerçi; ama ülkele­ri 2. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar birer Büyük Britanya mandasıydı.

Tarihî Suriye’de ise Ma­verâ-yı Ürdün’den başka üç manda ülke daha çıktı ortaya. Fransızlar, 1860’tan 1914’e kadar özerk olarak yönetilen Cebel-i Lübnan Sancağı’nı Suriye’den tümüyle ayırıp daha da büyü­terek, bir Grand Liban (Büyük Lübnan = günümüzün Lübnanı) yarattılar. Filistin de, gene Fran­sızların yönettiği Suriye’den ayrı, bir İngiliz mandası oldu.

Bu sonuç, Mülkiye ve Har­biye Mektepleri’nde yeni Tür­kiye’yi kuranlarla birlikte oku­muş ve İttihat ve Terakki’yi desteklemiş olsun ya da olma­sın, Osmanlı modernleşme­sinde Türk sınıf arkadaşlarıyla birlikte çalışmış olan Arapların yaklaşık otuz yıl boyunca kendi ülkelerinde egemen olamama­ları gibi trajik bir sonuç doğur­du. 2. Dünya Savaşı bittiğinde ise bu neslin artık hiçbir şansı kalmamıştı. Yeni türeyen Baas yönetimleri Suriye ve Irak’ı ele geçirdi. Lübnan ise, Fransızla­rın gözetiminde Marunîleri ka­yıran anayasası değişen nüfus yapısı nedeniyle işlemez hale gelince, korkunç bir içsavaşa sahne oldu. Günümüz Ortadoğusu’n­da Şerif Hüseyin’in isyanın­dan yadigâr kalan bir tek Ürdün Krallığı var. Hâlâ Hüseyin’in to­runlarının yönettiği ülke, kendi halinde bir istikrar yakalamış gibi gözüküyor. Ama Ortado­ğu’daki konumu da, Sait Faik’in sözcükleriyle, “haritada bir nokta”.

Vezir sözcüğü Farsça “yükü çeken, sırtlayan” anlamına gelir. Osmanlı Devleti’nde de 36 sultanın yanında tüm sorumluluğu, riskleri vezirler üstlenmişti. 600 yıllık saltanatta toplam 218 veziriazamdan kimi büyük başarılara imza atmış, kimi padişahları gölgede bırakmış, kimileri kesesini doldurmuş, kimileri yıllarca kimisi de sayılı gün ve saatlerde kalmıştı. “Geçmiş zaman başbakanları”nın parlak ve trajik öyküsünü, tarihçi Necdet Sakaoğlu anlattı…

#tarih – Vezirlik müessesesi Osmanlı sisteminde nasıl kurgulandı, sonrasında nasıl işledi hocam? Bu mevkideki insanlar nasıl, hangi kurallara göre seçilirdi?

Necdet Sakaoğlu – Osman Bey’in Orhan Bey’in, vezir sanı taşımayan, danışman, arkadaş denebilecek yardımcıları vardı. Sonraki süreçte babadan oğla birkaç kuşak veziriazamlığa getirilenler, terfiyle veya seçilerek, hatta kur’a ile atananlar olmuştur. Başlangıçta ulu vezir denirmiş. En yaygın unvanıyla sadrazamlar, öyle ya da şöyle, padişahtan sonra devletin en yetkilisi idi.

Bir dönem bu göreve Di­van-ı hümayun üyesi olan vezirlerin en kıdemlisi, yani ikinci vezir atanırken 17. ve 18. yüzyıllarda bu kural bıra­kılmış. Adından uğur umulup atananlar dahi vardır. Sayıca rekor, Hz. Peygamber’le adaş Mehmed /Muhammed Paşa­lardadır. Bunlardan, münec­cim yorumuyla ardarda veya aralıklarla sadrazam seçilen­lerden III. Selim’in tercihleri, Hasan ve Mehmed Paşalarda olmuş. Cezayirli Gazi Hasan Paşa ölünce, “bir Hasan Paşa daha bulun” dediği tarih kayıt­larındadır. Listeler, peşpeşe üç Mehmed Paşa, üç Hasan Paşa örneği gösteriyor. Kur’a çek­tiren, istihraca, istihareye, te­feüle (fal açmak) de başvurdu­ran padişahlar da olmuş.

# – Sadrazamın kelime anlamı nedir hocam?

Necdet Sakaoğlu, vezirlerle ilgili bir kaynağı tararken

NS – “Azam” büyük demek, “sadr” baş, baş taraf, üst mevki. Şu halde “sadrazam” başta oturan, büyük makamda oturan demekti. 17. yüzyıl ortalarına kadar asıl unvan “vezir-i azam”dı (baş vezir, büyük vezir). Bunun bir nitelemesi de sadrazamken, giderek sadrazam asıl unvan olurken veziriazam da arada kullanılmıştır. Padişahların, bu göreve atama fermanlarında “vezirim”/ vezir-i meâlî-semîrim (uğurlu, üstün nitelikli) hitabı usuldendi. Hatta Osmanlı Devleti’nin ilk zamanlarında Türkçe “uluğ vezir” de denirmiş.

# – Osmanlılardan önceye giden bir geçmişi var galiba…

NS – Sadrazamlık Osman­lı Devleti’ne özel bir makam- mevkiydi ama, temeli Sasani­lere dayanıyor. Vezir Farsça kökenli bir sözcük. Arapçaya da geçmiş. Anlamı, yükü çe­ken, yük götüren demektir. Yükü çeken, arabaya koşulan öküzse, devlet yükünü çekene de daha Abbasiler döneminde vezir denmiş. Halifeler ve hü­kümdarlar devletin doğru yan­lış, haklı haksız her işini vezire yüklemeyi tercih etmişler. Kı­sa bir dönem, Abbasi halife­lerinin vezirleri iki üç kuşak Bermekoğulları idi. Ani bir kararla yok edilmişlerdir. Son Abbasi veziri Alkamî ise iha­netiyle ünlenmiş ve öldürül­müştür.

Ortaçağ İslâm devletlerin­de –unvanları farklı olsa da– vezirlik bir bakıma Abbasi mi­rası. Övülmek istenen başarılı vezirlere ise peygamber-hü­kümdar Hz. Süleyman’ın vezi­ri Asâf’a benzetilerek “Asâf-ı zaman” denmiştir. Büyük Selçukluların ünlü vezirleri, Amidülmülk (devletin direği), Necmülmülk (devletin yıldızı), Nizamülmülk (devlet düzeni­ni kuran kollayan) unvanlarıy­la anılmışlar. Ortadoğu, Türk- İslâm devletlerinde vezirlerin “sahib-i devlet”, “ sahip” , “ata­bey” “pervane”… gibi unvanları var. Kimi sultanlar vezirlerine “lala” demişlerdir.

Osmanlıların ilk dönemin­de “bu yetkiyi kullanan vezir tek miydi veya birkaç vezir mi vardı?” tartışma konusudur. Osman Bey’in bu konumda bir yardımcısı bilinmiyor. Or­han Bey’in Alâeddin adlı hem kardeşi hem danışmanı bilge bir vezirden söz edilir. Orhan Bey’in yaşlılık döneminde de büyük oğlu Süleyman Paşa vezirlik etmiş. Orhan’ın son, Murat Hüdavendigar’ın ilk za­manlarında vezirlik yapan bazı isimler geçer.

Kanuni’nin vezirazamı Pargalı
İbrahim Paşa şöyle diyordu: “Bu
büyük devleti idare eden benim…
Büyük padişah bir şey ihsan etmek
istediği yahut ihsan ettiği zaman
bile eğer ben onun kararını tasdik
etmeyecek olursam, gayr-i vaki gibi
kalır; çünkü her şey; harb, sulh, servet,
kuvvet benim elimdedir”.

# – Bu makam Osmanlı Devleti’nde nasıl kurumsallaştı?

NS –Osmanlı Devleti’nde ve­zirlik kurumunu başlatan­lar, ataları Ankara’nın Cen­dere köyünden olan Candar/ Çandaroğulları’dır (Bu aile­nin Kastamonu ve Sinop’ta­ki Candaroğulları Beyliği’yle ilgisi yoktur). İlki Kara Halil HayreddinPaşa, Murat Hüda­vendigar’a uzun yıllar vezirlik etmiş ama, veziriazam dendi­ğine dair bir kayıt yoktur. Bu­nun çağdaşı Hacı Paşa (Beşe), bir de Sinaneddin Yusuf Paşa biliniyor.

Vezirlik ve veziriazamlı­ğın vazgeçilemez, temelli ve geleneksel bir makam oluşu, Murad Hüdavendigar’ın son, Yıldırım Bayezid’in ilk zaman­larındadır. Sistemi, bu aile­den vezirler kurmuştur. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Candaro­ğulları kitabında bu ailenin, Osmanlı Beyliği’nin kurulu­şunda, devlet yapısının işleyi­şini örgütlediğini anlatır. Bun­lar sırasıyla Kara Hayreddin Halil Paşa, oğlu Ali Paşa, toru­nu İbrahim Paşa ile bunun oğ­lu (II.) Halil Paşa’dır. Adı ge­çenler, Osmanlı Beyliği’nin ilk 150 yılında dört kuşaklık bir vezir hanedanıdır. Devletin ör­gütlenmesinde, Yeniçeri oca­ğının kuruluşunda, savaşlarda Çandaroğulları’nın başarıları tartışılamaz. Sonuncu Çandar­lı Halil Paşa, 20 yıl II. Murad’a, ilk saltanat yılında da Fatih Sultan Mehmed’e vezirlik et­miştir. II. Mehmed, Halil Pa­şa’yı İstanbul kuşatmasındaki muhalif siyaseti nedeniyle az­ledip Yedikule’de tutuklatmış, fetihten sonra da boğdurtmuş­tur. Osmanlı tarihinde idam edilen veya olaylarda öldürü­len 40 dolayında veziriazamın ilki bu Halil Paşa’dır.

# – Çandaroğulları hanedanı bu idamla mı bitiyor?

NS – Evet. Ondan sonra, Fatih Sultan Mehmed kurmak iste­diği devlet örgütü için öngör­düğü yapı içinde Divan-ı hü­mayunöne çıkıyor. Divanın ba­şında da devşirme kökenli ilk veziriazam Hırvat veya Arna­vut Mahmud Paşa yer almış­tı. Sonraki dönemlerde Türk kökenli veziriazamlardan çok, devşirme veya türlü milletler­den vezirler görevdedir.

# – Çandaroğullarından sonra gelen veziriazamlar genellikle “düşük profilli” miydiler hocam?

NS – 16. yüzyıl sonlarına, daha doğrusu 1573’teki Sokollu su­ikastına kadar güçlü ve yetkin vezirlerdi. Kimilerinin soy­daşlık akrabalık bağlarından da belki söz edilebilir. Fatih’in İstanbul’u alışından sonra ilk veziriazam olan Mahmud Pa­şa, payitahtın imarında pa­şaların almaları gereken gö­revleri belirlemiş, her semte bir paşanın bir camiyle Türk mahallesi kurmasına öncü­lük etmişti. O kampanyada görev alan İshak Paşa, Gedik Ahmed Paşa, Rum Mehmed Paşa, Davut Paşa, Mustafa Pa­şa… bugün de cami ve semt adlarıyla anılmaktalar. İstan­bul’da ilk medresenin kurulu­şu ve programının hazırlan­masına da Mahmud Paşa ön­cülük etmiştir. Devşirme bir veziriazam olarak, İstanbul’un ilk camilerinden birini, ilk ti­caret hanını, ilk büyük çarşı hamamını inşa ettirmiş, çar­şıları örgütlemiş, İstanbul’da­ki, ilk şer’i mahkemeyi de kur­muştur.

17. yüzyılda ve sonrasında vezirlerin yönetim ve sefer ba­şarıları, donanımlarındaki ek­siklikler nedeniyle düşmüştür. Mesela Nevşehirli İbrahim Pa­şa’dan önce III. Ahmed’in ata­dığı sadrazamlardan bir Hoca İbrahim Paşa vardır, balıkçı­lıktan gemicilikten gelme. Her nasılsa sadrazam yapılınca Edirne Sarayı’nda bir iç oda­sında, gemici sarığı çözülerek başına sadrazam kavuğu konu­lurken odayı kötü kokular sar­mış, kibar saraylılar bayılacak gibi olmuşlar! Bu adam, Edirne sokaklarında kadınlara laf at­maya başlayınca Sadaretinin, 21. gününde idam edilmiş. De­ğerli ama isyancı kapıkulları tarafından öldürülen sadra­zamlar da yok değil.

# – Bu dönemden itibaren azletmeler ve idamlar arttı. Sizce bunun sebebi neydi?

NS – 36 padişahın toplam 622 yıllık saltanatında 218 sadra­zam var. Her padişaha orta­lama 7-8 sadrazam düşüyor. Buna karşılık II. Selim’in se­kiz yıllık saltanatı, babasın­dan devraldığı kendi damadı Sokollu’nun sadaretinde geç­miş. II. Selim, Sokollu’yu oğlu III. Murad’a devretmiş. Onun saltanatının ilk beş yılında da Sokollu makamında. Müter­cim Rüşdî Paşa’nın 1876’daki aylarla sınırlı dördüncü sada­retinde Abdülaziz tahttan indi­rilmiş, V. Murad üç ay padişah­lık ettikten sonra tahttan indi­rilmiş, II. Abdülhamid tahta çıkmış. Yani Rüşdî Paşa hepi topu yedi sekiz ay zarfında 2 hall, 2 cülus olmuş. Sadareti 15 yıl sürenlere karşılık günlerle sınırlı kalanlar da var. Ahmet Vefik Paşa’nın ikinci sadra­zamlığı sadece iki gündür.

Mustafa Reşid Paşa, oğlu Galip
Paşa’nın Sultan Abdülmecid’in kızı
Fatma Sultan’la evlenmesinden önce
Baltalimanı’ndaki yalısını 250 bin
altın liraya devlete satmıştı. Evlilik
töreninde padişah aynı yalıyı kızıyla
damadına hediye etmişti! Yani bir
sirkat-i müevvil” (örtülü hırsızlık),
kılıfına uydurularak hazineden para
yürütme örneği.

# – Ancak öyle isimler var ki hocam, dediğiniz gibi Sokollu veya daha öncesinde Pargalı İbrahim Paşa gibi… Bunlar neredeyse padişah kadar, bazen padişahın da önüne geçen inisiyatifler kullanmışlar…

NS – Yetkilerini kapsamlı tu­tan Köprülü Mehmet Paşa da unutulmamalı. Çocuk padişah IV. Mehmed’in annesi Hatice Turhan Sultan’a koşullar daya­tarak yönetim sorumluluğu al­mış. Padişah ve valide sultanı, yönetime karışmamaları için Edirne Sarayı’na göndermiş. Beş yıllık sadrazamlığında Ça­nakkale Boğazı’ndaki Venedik ablukasını kaldırmış, Anado­lu’daki Celalî eylemlerini sin­dirmiş. Ölüm döşeğinde IV. Mehmed’e sadarete oğlunun getirilmesini öğütlemiş. Oğlu Fazıl Ahmet Paşa, 27 yaşında genç bir müderrisken, Edir­ne’ye çağırılıp sadaret mührü verilmiş. Köprülü Fazıl Ahmet Paşa’nın sadrazamlığı 1661’den 1676’ya kadar onbeş yıldır ve devletin son güçlü dönemidir. Yani baba oğul toplam 20 yıl sadrazamlık yapmışlar.

Köprülülerin üçüncüsü Mehmet Paşa’nın manevi oğ­lu ve damadı Merzifonlu Ka­ra Mustafa Paşa, dördüncü­sü küçük oğlu Fazıl Mustafa Paşa’dır. Köprülülerin iktida­rı 1651’den 1710’a kadar alt­mış yıl demektir. Aynı dönem­de Fransa’da Kardinal Maza­rin’in, İngiltere’de Cromwell’in de iktidar yılları vardır.

Sadrazamlığın rastgele ona buna verilmesinin örnekle­ri ise, Şimşirlik’te ve Kafes Kasrı’nda yıllarca kapalı kalan şehzadelerin tahta oturtulduk­ları 1620’lerden 1808’e kadarki iki yüzyılda sıkça görülmüş­tür. .

# – Yani padişahların niteliği düştükçe, sadrazamlarınki de düşüyor…

NS – Evet. Seferlere gitmiş, ül­keler tanımış, okuyan yazan, yasalar düzenleyen Kanuni Sultan Süleyman’ın sadrazam seçmedeki öngörüsü ile çocuk yaşta tahta çıkan veya taşra­yı hatta İstanbul’u tanımayan, donanımsız, örneğin 4 yaşın­dan 55 yaşına kadar haremde tutuklu yaşamış, sonra tahta oturtulmuş III. Osman’ın sad­razam atama-azletme ölçütü kıyaslanabilir mi?

III. Osman, babası II. Mus­tafa’nın Edirne Sarayı’ndaki hareminde 1698’de doğmuş­tu. Babası tahttan indirilince, Osman ve ağabeyi Mahmud, Edirne’den İstanbul’a getirilip Saray Şimşirliği’ne hapsedildi­ler. Önce amca III. Ahmed’in, sonra ağabey I. Mahmud’un toplam 51 yıllık saltanatların­da Osman hapis yaşadı. 55 ya­şında tahta oturtuldu. Üç yıl kadar padişahlığı var, ama dört kez sadrazam atamış, azletmiş. Deneyimli paşaların karşısın­da hanedan mensubu olmak dışında bir özelliği yok! Ezik bir adam, dünyayı bilmiyor, si­yaset bilmiyor. Ama padişah! İstiyor ki yetkisini sonuna ka­dar kullansın.

Meşhur öyküdür: Deneyim­li veziriazamlardan Hekimoğ­lu Ali Paşa’ya bir gün çıkışmış: “Şimdi seni azleder, Hamallar­başı Ali Ustayı vezir edinirim!” deyince aldığı yanıt şu olmuş: “Elbette hünkârım. Ama o va­kit kendisine Hamalbaşı Ali Paşa denir”.

# – Hocam bu 218 sadrazamın kaçı azledildi, kaçı katledildi?

NS – 38 sadrazam idam edil­miş. Ayrıca asker tarafından linç edilerek öldürülenler var, suikaste kurban gidenler var, hatta öldü gösterilen ama ze­hirlenerek öldürülenler da­hi var. Gerçek şu: İyi kötü, bu 218 kişilik kadro, 36 padişahın buyruğunda imparatorluğun en büyük yükünü çekmişlerdir. Timur’un neden olduğu Fetret Devri de dahil, bütün zaman­larda devleti temsil etmiş ve yönetmişlerdir. Yanlışları, ay­mazlıkları olanlar yanında fev­kalade başarılı olanları, zafer kazananları, savaşta ölenleri vardır.

Daha genel bakıldığında, Sasaniler döneminden Osman­lı Devleti’nin yıkılışına kadar geçen kabaca 2.500 yıllık za­manda, vezirler Ortadoğu’nun asıl yöneticilerdir. Halifeler, sultanlar, padişahlar, sorum­lulukları vezirlerin boynuna sararak saltanat sürmüşlerdir. Bu bakımdan Ortadoğu vezir­leri üzerine esaslı çalışmalar yapılmalıdır. Bunlar arasında yüklendiği görevin bedelini ca­nıyla ödeyenler çoktur.

İdamlarında bile anlamlar vardır. Başının baltayla, kılıçla uçurulması hakaret, boynuna kement geçirilerek boğulma­sı ise suçuna karşın kendisine saygı da duyulduğunu gösteri­yordu. Boğulmak, kişiye suçlu olmasına karşın hizmetleri­nin de bilindiğinin işaretiydi. Merzifonlu Kara Mustafa Pa­şa böyle idam edilmişti. Buna karşılık, II. Osman’ın Yediku­le’de öldürülüşüne sebep olan sadrazam Kara Davud Paşa, bir padişahın katline sebep ol­duğundan sarayın avlusunda teşhir edilerek boynu kılıçla vurulacakken adamları tara­fından kaçırılmış, sonra yaka­lanıp Yedikule’de idam edil­miştir.

# – Veziriazamların azledilmesi nasıl gerçekleşiyordu?

NS – Azil işleminde, padişah mühr-i hümayun denen mut­lak vekillik mührünü ya doğ­rudan istiyor veya bir saray görevlisine aldırıyordu. Bu­nun için kendisine “seni az­lettim!” içerikli bir yazı gön­derilmesi gerekmezdi. Ama göreve atanan yeni sadraza­ma ya bizzat padişah mührü­nü verir veya gönderir, ayrıca bir de saraydan hatt-ı hüma­yun (atama fermanı) yazılırdı. Yeni veziriazamın sarayda pa­dişahın huzurundan çıktıktan sonra vezaret alayı denen bir kortejle Paşakapısına/Bâbıâ­li’ye gelmesi, buradaki mera­simde atama hatt-ı hümayu­nunun okunması âdetti. Son Mâbeyn-i hümayun Başkâtip­lerinden Ali Fuad Bey (Türk­geldi), derlediği veziriazam atama fermanlarını bir yazma­da toplamıştır.

Azledilen eski vezirazamı ise konağında oturmak, sür­güne gönderilmek veya idam edilmek gibi bir yazgı beklerdi. İdam ve sürgün infazı Bostan­cıbaşının göreviydi. Azledile­nin durumuna göre özel ön­lemler de alınırdı.

Sadrazamların yaşamları başlı başına birer uzun öykü­dür. Örneğin Pargalı İbrahim Paşa, yirmili yaşlarda atandı­ğı bu görevde 15 yıl kalmış ve uykuda boğdurulmuştu. Sofu Mehmet Paşa ise 80 yaşında atanmış dokuz ay görevde kal­mış ve o da boğdurulmuştur. Sultan İbrahim’i tahttan indi­ren sonra boğdurtan ekiptendi.

İster idam edilsin, ister eceliyle
ölsün, ister azledilsin, vezirlerin
bütün malvarlığı devletin sayılıyor,
müsadere ediliyordu. Bundan dolayı
çoğu devletli, edindiği serveti,
cami, medrese, köprü, han-hamam
yaptırıp bunlar için vakıf kurarak
kurtarmaya çalışmıştır. Buna “hileli
vakıf” deniyordu ama, bir bakıma
memlekete faydalı olmuştur.

# – Hocam, beğenelim beğenmeyelim ama, bir yerde devletin ağır yükünü bu insanlar üstlenmiş…

NS – Osmanlı sadrazamla­rından bize ne kaldığı önem­li. Aralarında rüşvet düşkün­leri, entrikacılar var. Kanuni Süleyman’ın damadı Veziri­azam Rüstem Paşa bunların başında anılır ve imparator­luğun en zengin veziri bilinir. Sonuçta Rüstem Paşa’dan bize kalan, serveti değil yaptırdıkla­rıdır. İstanbul’da Sinan yapısı bir külliye ve cami, Edirne’deki büyük kervansaray, Bilecik’te­ki kervansaray, imparatorlu­ğun çeşitli yerlerinde daha bir dizi eser… Mesela Sokollu Mehmed Paşa’nın da İstan­bul’da ve Balkanlar’da Drina Köprüsü’ne kadar yaptırdığı anıt eserlerin çoğu bugün de ayakta. Bunların yapılışındaki sermaye, iyi niyet, kötü niyet sorgulamaları her zaman olacaktır ama bunlar kültürel mi­rasımızın önemli parçalarıdır.

Unutmamalı ki ister idam edilsin, ister eceliyle ölsün, ister azledilsin, vezirlerin bü­tün malvarlığı, konağı, serve­ti, çiftlikleri devletin sayılıyor ve müsadere ediliyor çocukla­rına da devlet yetimi denerek aylık bağlanıyordu. Bu uygu­lama Tanzimat’a kadar devam etmiştir ve salt sadrazam için değil, vezirler, devlet ricali için de geçerliydi. Bundan dolayı çoğu devletli, edindiği ser­veti, cami, medrese, köp­rü, han-hamam yaptırıp bunlar için vakıf kurarak kurtarmaya çalışmış, bu sayede Osmanlı kentle­ri bir bakıma imar görmüştür.

# – Peki bu bir ser­vet kaçırma değil mi?

NS – Evet, buna “hi­leli vakıf” deniyor­du ama, memleket için faydalı olmuştur. Müsadere edilip ha­zineye aktarmak yerine, hazine­den beş kuruş harcanmayan ülkede imar çalışmaları bu yoldan mümkün olmuştur. Arşivlerde bu konu­da belge çoktur. Taşradaki ve­zirler için de aynı durum söz konusuydu. Taşrada ölen bir paşanın malvarlığına el koy­mak için Turnacıbaşı (müba­şir) çıkartılıp sayım yaptırılır, ölenin neyi var neyi yok paraya dönüştürülerek hazineye gö­türülürdü. Ölenin yetişkin ço­cuklarından biri, gelen müba­şirle pazarlığa girişerek İstan­bul’daki devletlilere rüşvetler önerir, kabul edilirse babasının vezirliğini ve görevini üstlenir­di. Örnekleri çoktur. Bu yoldan rütbe ve görev alanlar, verdik­leri rüşvet parasını kazanmak için zulüm ve soyguna girişir­lerdi. Bunun bir örneğini, yıllar önce Anadolu Derebeyi Ocak­larından Köse Paşa Hanedanı, adlı, arşiv belgelerine ve sözlü tarih derlemelerine dayalı ki­tapta anlatmıştım. Bu kitap­ta, babası Vezir Köse Mustafa Paşa’nın 1802’de ölümü üzeri­ne oğlu Veli Bey’in babasının vezirliğini ve malvarlığını elde etmek için, mübaşir aracılığıy­la Sadrazam Yusuf Ziya Paşa ile yaptığı pazarlığın safahatı yazılıdır.

Sonuçta “kazanan mem­leket” olmuş diyebilmek için olayların doğru incelenme­si gerekir. Bugün “ecdadımız yapmış” diye övündüğümüz kimi eserlerin bu tür pazarlık­ların sonucu olduğunu unut­mamalıyız. Ecdadımızın çok iyiliksever, vatansever/hayır­sever olduklarını söylüyoruz ama, geçmişte işlerin nasıl becerildiğini, servet kaçırma, rütbe elde etme pratiklerini bilmeden!..

# – Demin Rüstem Paşa demiştiniz hocam. Bu tür akçeli işleri olan başka vezirler var mı?

NS – Rüstem Paşa’nın 16. yüz­yıl ortasında çevirdikleriyle, çok övdüğümüz Mustafa Reşid Paşa’nın 19. yüzyıl ortasında servet edinimi için başvurdu­ğu yöntem arasındaki benzer­lik veya koşutluğun ayırdında olmayabiliyoruz. İkisi de kendi zamanlarına göre birer yol bul­muş. Rüstem Paşa’nın çevir­diklerini yazan tarihçiler var. Mustafa Reşid Paşa’ya gelin­ce… Baltalimanı’ndaki sahil­hanesi bugün ayakta. 1850’ler­de kişisel servetiyle yaptırmış. Sonra ne yapmış? Oğlu Galip Paşa’nın Sultan Abdülmecid’in kızı Fatma Sultan’a namzet (damat adayı) olmasını sağla­mış. Padişah kızı almak kolay değil, şahane düğün yapmak için çok para gerekiyor. Padi­şaha sızlanarak sahilhanesini Hazine-i Hassa’ya 250 bin al­tın liraya satmış! Devamı daha ilginç: Fatma Sultan’la Galip Paşa evlenirken padişah aynı sahilhaneyi kızıyla damadı­na hediye etmiş. Yani sahilhâ­ne eski sahibine iade edilmiş. Olay, Sultan Abdülmecid’in deyimiyle sirkat-i müevvil” (örtülü hırsızlık) örneği, yani kılıfına uydurularak hazine­den para yürütmek. Bu da bir Tanzimat icraatıdır! Büyük Mustafa Reşid Paşamızın ölü­münde düzenlenen tereke def­teri de ilginçtir. O kadar borcu ve alacağı olan bir paşa o kritik dönemde devlet işlerine ne ka­dar eğilebilmiştir? Şaşmamak olanaksız. Böyle bir adam an­cak bankerlik edebilirdi.

Geçmişi değerlendirirken sadece bir yönden bakıyoruz. Mustafa Reşid Paşa, Tanzi­mat’ı ilan etti, şöyle yaptı diyo­ruz da onun ailesi, iç dünya­sı, alacağı-borcu, akrabaları, ilişkileri neydi merak etmiyo­ruz. Bu paşa 58 yaşında ani bir krizle ölüverince, Banker Za­rifi ilk duyanlardan biriymiş, “eyvah ne olacak alacaklarım!” diye dövünüp durmuş.

27 yıl boyunca İstanbul’da yaşayan, çocukları burada doğan yazar, gazeteci, sanat tarihçisi, filolog ve çevirmen Friedrich Schrader (1865-1922), 1. Dünya Savaşı sonunda, sevdalısı olduğu şehri terketmek zorunda kalmıştı. Ayrılık Çeşmesi’nin 98 yıllık bilinmeyen şiiri ve o şiiri yazan Alman Schrader’in renkli ve trajik öyküsü…

İstanbul’un insanı her za­man şaşırtabilecek gizli bir tarihi vardır. Marma­ray’ın Kadıköy ayağındaki ‘Ay­rılık Çeşmesi’ adlı metro istas­yonundan her gün gelip geçen onbinlerce kişinin acaba ne kadarı, o yakınlarda Osman­lılardan kalma bu adı taşıyan eski bir çeşme olduğunu bilir? Peki o çeşme hakkında yazıl­mış bir şiir olduğunu, üstelik bu şiiri bir Almanın yazdığını bilen bir edebiyatçımız ya da tarihçimiz var mıdır?

O çeşmede ve o şiirde İs­tanbul’dan çıkıp Doğu’ya yö­nelen askerî seferlerin, hac kervanlarının (Surre Alayı) gizli tarihi yatmaktadır… Üs­telik Alman yazar ‘Ayrılık Çeş­mesi’ adlı bu şiiri, yaklaşık 100 yıl önce çok sevdiği ve bir da­ha göremeyeceğini anladığı İs­tanbul’dan ebediyen ayrılırken yazmıştır. Şiir İstanbul’dan ayrılmak zorunda kalan ger­çek bir İstanbul aşığının göz­yaşlarını yansıtmaktadır. Ge­lin şimdi Türkçe’de ilk kez yayımlanan ‘Ayrılık Çeşme­si’ şiirinin ve 100 yıl önce bu duygulu dizeleri kağıda döken yazarın peşine düşelim.

Yazarımızın adı Friedrich Schrader (1865-1922). Bir Al­man gazeteci ve sanat tarihçi­si. Almanya’da Magdeburg’da filoloji, orientalistik ve sanat tarihi eğitimi gören bu genç Almanın yolu 26 yaşında İs­tanbul’a düşüyor. Ve geliş o ge­liş. 1891-1918 yılları arasında tam 27 yıl boyunca İstanbul’da kalıyor. Bizans ve Bizans ön­cesi pagan dönemi İstanbul’u­nu da çok iyi bilen Schrader, bu ‘bin kocadan arta kalan bi­ve-yi bakir’i (Tevfik Fikret/ Sis) gençliğinin bütün ateşi ile seviyor. İki evliliği ve üç ço­cuğunun doğum yeri İstanbul oluyor. Schrader, Robert Ko­lej’de doçentlik yaptığı 1891- 95 yıllarında, aynı okulda ho­calık yapan Tevfik Fikret ile de dostluk kuruyor. Onun ma­kale ve şiirlerini Almanca’ya çeviriyor.

Schrader 1900’den itibaren İstanbul’da hocalığın yanısıra gazetecilik yapmaya başlıyor. Çeşitli Alman gazetelerine ‘İştiraki’ takma adıyla İstan­bul’dan makaleler, izlenim­ler yazıyor. Kod adından da anlaşılacağı gibi daha çok sol ve sosyal demokrat yayınlarla çalışıyor. 1908-1917 arasında İstanbul’da Alman lobisinin Almanca-Fransızca yayınladı­ğı Osmanischer Lloyd gazete­sinin kurucularından biri ve yardımcı yönetmeni.

Renkli yıllar

Bebek’te o zaman koyun sır­tında denize nazır tek bina olan ‘Alman Evi’nde oturan Schrader’in ilk eşinden iki oğ­lu bu evde doğuyor. Eşi öldük­ten sonra, 1908-1918 arasında Bulgaristan göçmeni Yahudi kökenli ikinci eşi ve üç çocu­ğu ile birlikte Pera’da (İstiklal Caddesi) ünlü Doğan apartma­nında yaşıyor. İkinci eşinden bir de kızı oluyor.

Alman gazetecinin İstan­bul’daki yılları oldukça renkli ve hareketli. Jön Türkler’i ve döneminin ilerici akımlarını destekliyor. Namık Kemal ve Şinasi’den çeviriler yapıyor. O sırada İstanbul’da bulunan ünlü Alman müzik pedagogu Paul Lange ile de yakın dost­luk kuruyor. Lange, V. Mehmet Reşat döneminde Mızıka-yı Hümâyun şefliği de yapmış bir Alman.

Ahmed Hikmet (Müftüoğ­lu), Halid Ziya (Uşaklıgil), Ha­lide Edip gibi dönem yazarla­rının eserlerini ve bazı Türk masallarını Almanca’ya çe­viren Schrader, Türk-Alman kültürel ilişkilerini geliştirme­ye çalışıyor. 1909’da bir Erme­ni Tiyatrosu ile birlikte İstan­bul’da Schiller’in 150. doğum yıldönümünü kutlayan bir an­ma gecesi düzenliyor.

1. Dünya Savaşı içinde, 1915’te Türkiye’deki Alman askerî çevrelerin Ermeni teh­cirini kışkırtıp desteklediğini farkeden Schrader, buna karşı tutum alınca başı belaya giri­yor. Alman yetkililerin müda­halesiyle, çalıştığı gazeteden (Osmanischer Lloyd) kovulu­yor. Bu arada İstanbul’da do­ğan iki oğlu Osmanlı donan­masında Almanca-Türkçe ter­cüman olarak çalışıyor. Büyük oğlu Wolfgang savaş sırasında bir ara Çanakkale’de de bulu­nuyor.

Bu zor dönemde onu koru­yup kollayan tek ahbabı Türk Arkeoloji Müze Müdürü Ha­lil Edhem Bey (Osman Hamdi Bey’in kardeşi). Kurduğu bir kent kültür komisyonunun ba­şına Schrader’i getiren Edhem Bey, ona İstanbul’un tarihî eserlerinin dökümünü çıkarıp fotoğraflama görevi veriyor. Schrader’in dönemin ünlü Er­meni fotoğrafçısı Agop İskender ile birlikte gerçekleştirdi­ği bu değerli çalışma, 1918’de İngilizlerin Schrader’in evini basıp bütün kütüphane ve bel­gelerine el koyması sırasında kayboluyor. 60’lı yıllarda Otto Feld isimli bir Alman gazete­ci, İstanbul’da yaptığı çalışma sırasında bu belgeleri Alman Arkeoloji Kütüphanesi’nde gördüğünü öne sürüyor. Ancak henüz bu çalışma ortaya çıka­rılmış değil.

1. Dünya Savaşı sonunda Schrader, İngilizlerin ve sava­şın galibi İtilaf donanmasının işgal ettiği (13 Kasım) İstan­bul’dan apar topar kaçmak zo­runda kalıyor. Çünkü İngiliz­ler, yıllarca İstanbul’da Alman propagandasının en önemli gazetesinin başında olan böyle bir isim için tutuklama kararı çıkarıyorlar.

Schrader, İstanbul’dan zar zor bulduğu bir gemi ile Uk­rayna üzerinden, maceralı bir yolculuk ile Almanya’ya kaçı­yor. Asıl vatanı olarak gördü­ğü İstanbul’u, bu arada eşiyle küçük kızını terketmenin acı­sına ve savaş sonrası Alman­ya’nın sıkıntılı ortamına fazla dayanamıyor. Dört sene sonra 1922’de, 57 yaşında kalp kri­zinden yaşama veda ediyor. Adı sanı ve kitapları gerek Al­manya’da gerek Türkiye’de unutuluyor.

Acılar ve ayrılık

Schrader’in 1917’de Alman­ya’da yayınlanan İstanbul (Konstantinopel) adlı bir kita­bı var. Gazetede yayınladığı İs­tanbul üzerine deneme ve ma­kalelerini bu kitapta toplamış (Bir raslantı sonucu yaklaşık 100 yıl sonra ‘keşfettiğim’ ta­rihin karanlık yüzünde kalmış bu kitabı Türkçe’ye çevirdim ve kitap geçen sene Remzi Ki­tabevi tarafından yayınlandı).

Sanat tarihi hocası ve ede­biyat tutkunu olan Schrader, Abdülhak Hamit’in ‘Merkad-ı Fatih’i Ziyaret’ şiiri ile, Namık Kemal’in ‘Vaveyla’sından ba­zı pasajları ve Tevfik Fikret’in ‘Siyah Bacı’ya dair şiirinden bazı bölümleri Almanca’ya çe­virerek bu eserinde yer ver­miş. Yani Osmanlı şiir dilini ve şairlerini iyi bilen bir Al­man yazar Schrader. Eserinde ayrıca kendi kaleme aldığı bir ‘İstanbul masalı’ da var. İstan­bul’un semtleri, evliyaları, in­san portreleri ve kent efsane­lerine yer verdiği bölümler ise 100 yıllık gizli bir hazine gibi.

Alman yazarın edebiyat ve şiire merakını biliyordum, an­cak Schrader’in ‘Ayrılık Çeş­mesi’ adlı Türkçe’de benzeri olmayan bu şiirini ‘İstanbul’ kitabı yayınlandıktan sonra farkettim. Bu şiir yazarın “İs­tanbul’dan Ukrayna’ya Kaçış” adlı ikinci kitabının başlangıç sayfalarında yeralıyor.

Schrader, İstanbul’dan Tigris (Dicle) adlı gemiyle kaçmadan önce, Haydarpaşa Garı civarına ve çeşmeye git­miş, bölgeden geçmiş olmalı. ‘Ayrılık Çeşmesi’ şiirinin al­tındaki tarih 5 Aralık 1918.

Schrader’in Yahudi asıllı Bulgaristan doğumlu İngiltere vatandaşı karısı ve bir çocuğu İstanbul’da kalıyor. Bir-iki se­ne içinde kadın ölüyor ve ço­cuk da Yahudi kreşinde kalıp sonra Almanya’ya dönüyor… Muhtemelen 2. Dünya Sava­şı’nda o da ölüyor.

Schrader’in torunu

Schrader’in şiirindeki olağa­nüstü başarısı, Osmanlı dö­neminde o çeşmeden ayrılan insanların duygu dünyasını, kendi ayrılışı ile bütünleştirip, İstanbul’a daha şimdiden için­de doğan özlemi derin bir duy­gusallıkla vermesi. İstanbul’un denizine, çınarlarına, kahve­lerine olan sevgisi, tutkusu sa­tırlara sinmiş.

Friedrich Schrader’in Os­manlı donanmasında görev yapan (tercüman) denizci bü­yük oğlu Wolfgang’ın toru­nu Jochen Schrader, İstanbul kitabı yayınlandıktan sonra Türkiye’ye gelip beni buldu. Birlikte aile yadigarı eski Be­bek fotoğrafından, dedesinin doğduğu yamaçtaki eski evin izlerini aradık…

Wolfgang daha sonra Al­manya’da bahçıvanlık yapmış. Doğu Almanya yıllarından sonra Batı’ya oğlunun yanına geçmiş. 60’lı yıllarda oğlu ile birlikte bir Karadeniz gezisi yapmış. Gençliğinde Osman­lı donanmasında o bölgelerde Yavuz zırhlısına kömür taşı­yan bir teknede çalışmış.

Wolfgang Schrader, İstan­bul ve Türkiye gezisi notlarını, Almanya’da o tarihlerde çıkan bir Türk-Alman dostluk dergi­sinde yayınlamış. Notlarında İstanbul hakkında, “O yıllarda içinde yaşadığımız bu şehrin dünyanın en güzel kentlerin­den biri olduğunu yeterince anlamamıştık” diyor.

Wolfgang’ın 60’lı yıllarda Almanya’ya giden Türk işçile­rine rehberlik ve tercümanlık­la görevlendirilmesi ise apayrı bir öykü. Gurbetçi Türk işçi­leri Türkçeyi kusursuz konu­şan bu İstanbullu beyefendiyi (Wolfgang kendisine ‘Bebek­li çocuk!’ diyormuş) büyük bir sempati ile kucaklamışlar.

Dördüncü kuşak torun Jo­chen Schrader, halen Alman­ya’da düzenlenen çeşitli kültür ve edebiyat gecelerinde büyük dedesinin eser ve anılarını dil­lendiriyor, canlı tutuyor.

İstanbul Büyükşehir Be­lediyesi Kadıköy’deki ‘Ayrılık Çeşmesi’ civarında veya metro istasyonunda Friedrich Schra­der’in ‘Ayrılık Çeşmesi’ şiirine ve öyküsüne Almanca/Türkçe bir pano ile yer verse ne kadar hoş olur!

Bir zamanlar Taksim-Şişli arasında bugünkü gibi metrekareye on kişi düşmezdi. Yeşil alan ve mezarlıkların kapladığı bölgede 1830’lar­dan itibaren çeşitli binalar inşa edilmeye başlandı. 1856’da Fransız ra­hibeler tarafından kurulan Notre Dame de Sion Kız Lisesi de bunlardan biriydi. 1. Dünya Savaşı sonrası Mütareke döneminde çekilen fotoğraf, muhtemelen 8 Şubat 1919’da Fransız işgal kuvvetleri komutanı Fran­chet D’Esperey’nin İstanbul’a gelişi münasebetiyle hazırlanan tören kıtasını gösteriyor.