Etiket: sayı:20

‘Esaret’i tercih eden kadim Türkler

630 yılında, başlarındaki Elig Kağan’a karşı Tang sarayı ile hareket eden kadim Türkler, Çin’in egemenliği altında yaşamayı kabul etmişlerdi. Bunlar, Sarı Irmak büklümünün güneyinde, “tutukluk” denilen askerî valiliklere bağlı mülteci hanelerine yerleştirilmişlerdi.

Geçen yüzyıla damgasını vuran göç ve mültecilik olgusu, günümüzde bölgesel savaşlara, dinî-etnik ayrımcılığa bağlı olarak yeni bir safhaya geçti. Kadim Türklerin 7. yüzyılda yaşadıkları da, bugün yazılan tarihe ışık tutuyor.

Kadim Türklerin 551 yılında kurdukları ilk devlet, 627’de ağır vergilere karşı gelen kuzey boylarının ayaklanması ile başlayan iç isyanlar ve kıtlık sonucunda sarsılmış o dönemde başta bulunan Elig Kağan halkın desteğini kaybetmişti. Kaynağımız Eski Tang Tarihi, bu dönemi: “(Bu durumda) yıl be yıl yağan yoğun kar yüzünden hayvanların büyük bir kısmı ölüp de, ülkede kıtlık baş gösterince, Elig [Kağan’ın geliri] giderlerine yetişmediği için, boylara ağır [bir salma] salınmıştı. Bu sebepten, Elig [Kağan’ın] tebâaları için hayat çekilmez olmuş, merkez ve taşradakilerin çoğu ayaklanmıştı” sözleriyle ifade eder.

Öte yandan aynı kaynakta şu cümlelere rastlarız: “Elig [Kağan’ın] Hu’lardan birini [devlet görevlerine] atadığı her seferde, hanedan mensupları ondan uzaklaşmışlardı. Hu’ların fevri hareket eden [ve bir işte sebat etmeyen] bir tâbiatları vardı; kanunu ellerine alıp keyfî hareket ediyorlar ve her yıl sefere çıkıp, ülke halkını felâkete sürüklüyorlardı. Boylar ikircikli idiler”.

Elig Kağan’ın o dönemde bürokraside ve ticari ilişkilerde etkin olan Soğd’lara (Hu) güvenmesi de hanedan üyelerinin ondan soğumasına yol açmıştı. Hanedan mensupları Elig Kağan’a karşı duydukları infialle Tang sarayı ile iyi ilişkiler kurmuşlar ve sonuçta Elig Kağan 630 yılında yenik düşmüştü. Böylece günümüz tarihçilerinin Türkler için “esaret dönemi” dedikleri dönem başlamıştı.

Aynı dönemde Çin’de yeni kurulmuş olan Tang sülalesinin (617-905) ikinci hükümdarı Taizong (627-649) hüküm sürüyordu. Kadim Türkler üzerine kazanılan zaferi ölümsüzleştirmek için Tang Taizong birkaç koldan harekete geçmiş ve kendi başarılarının resmî tarihlerde ayrıntılı bir şekilde yer almasını sağlamıştır.

Elig Kağan’ın yenilgisinin üzerinden ancak iki ay geçtikten sonra (630), kalabalık gruplar halinde Çin’e sığınan bu Kadim Türklerin nereye yerleştirileceği meselesi Tang sarayında uzun uzun tartışılmış bir kısım devlet adamları mülteci Türklerin Sarı Irmak’ın güneyine yerleştirilmelerini önermişti. Böylelikle bu toplulukların Çin’i benimseyecekleri ve aynı zamanda ülkenin nüfusunun da artmasına katkıda bulunacakları düşünülüyordu. Başkaları ise, onlara güvenilemeyeceği görüşüyle bu fikre karşı çıkmışlardı. Ancak Tang Taizong ilk görüşe önem vererek, başkent Changan’ın kuzeyinde, Sarı Irmak’ın büklümünün güneyinde bugünkü Ningxia bölgesinde “tutukluk” denilen askerî valilikler oluşturarak mülteci hanelerin bir kısmını buralara yerleştirmişti.

Öte yandan Kadim Türkler üzerine zaferi kazanan başkomutan (Li Jing), 630 yılında Kadim Türklerden 300 çadırlık bir ahaliyi Sarı Irmak’ın büklümünün kuzeydoğusunda bulunan Yunzhong şehrine yerleştirmiş ve başlarına da kağan soyunun dünürü olacak Ashide soyunun ilerigelenlerini atamıştı. Ayrıca daha önce kendiliğinden gelip Çin’e tâbi olmuş olan Elig Kağan’ın yeğeni Tuli Kağan’ın emrindeki askerler de burada konuşlandırılmıştı. Ayrıca Taizong, hemen aynı yıl içinde “Elig [Kağan’ın] ülüşü”, yurdu olan yerleri, altışar vilâyete bölüştürmüştü. Böylelikle Elig Kağan’ın boy ve bölük halkı Tang idaresi altına alınmış oldu.

Ancak Çin’in iç bölgelerinde yer alan bu ilk yerleşim alanının uzun ömürlü olmadığı görülmektedir. 639 yılında imparatora karşı hazırlanan suikast girişiminden sonra Türkler önce sınırların dışına, kuzeye göçertilmişlerdir. Ancak onlar, tehlikelere maruz kalacakları kuzeyde kalmak istememişler, 643 yılında tekrar güneye yönelmişler, bu kez Sarı Irmak’ın büklümünün güneyindeki Ordos bölgesine yerleşmek istediklerini bildirmişlerdir. Bu istekleri İmparator Taizong tarafından kabul görmüştür.

Kısacası Kadim Türklerin bu grupları stepsi bölgelerde yaşayarak, dost olmayan Xieyantuo’larla mücadele ederek kendi başlarına varlık göstermek yerine, Sarı Irmak güneyinde Tang sülalelesi şemsiyesi altında bulunmayı yeğlemişlerdir.

Ocak 2016
TAVANARASI

KİŞİSEL GELİŞİM

Etek boyunun eğitime etkisi

Beyoğlu’ndaki Yıldız Dans Evi, 1970 yılında her gün 12.00-17.00 arası “Avrupa’da çıkan en son dansların” öğretileceği kurslarını duyururken eğitmenlerin mini etekli olduğunu özellikle vurgulamış. 1960’lı yılların başında ABD’den tüm dünyaya yayılan twist dansını öğretmek için 1967’de açılan Yıldız Dans Evi’nin kurslarının büyük ilgi gördüğü fotoğraflardan anlaşılıyor. Bir karede mini etekli eğitmenle birlikte görülen kişi de ünlü sanatçı Erkin Koray.

Erkin Koray mini etekli eğitmenle.

İlk dans salonunun 1920’de Şişli’de açıldığı İstanbul’daki ilk dans dershaneleri 1927’de hizmete başlamıştı. Çarliston dansını öğrenmek isteyen kadın ve erkekler için ayrı ayrı açılan bu kurslar bir süre sonra Valilik tarafından kapatıldı. Dans kursları asıl patlamayı ise jimnastiği çağrıştıran birtakım hareketlerle süslenen acayip dansların moda olduğu 1980’li yıllarda yaptı.

MATBUAT

Tam Aziz Nesin’lik reklam sayfaları

Aziz Nesin’in 1962’de çıkardığı Zübük gazetesi siyasetten sanata spordan matbuat dünyasına kadar her alana el atar, her şeyle dalgasını geçer. Tabii reklamlarla da.

Aziz Nesin’in 1961’de yaımlanan romanı Zübük, çıkarı uğruna her şeyi yapabilecek, yalancı, düzenbaz, ahlaksız, hırsız ve dönek kasaba politikacısını anlatır. Bugün de Türkiye’nin en önemli sorunlarından biri bu siyasetçi tipi olduğu için Zübük güncelliğini hiç yitirmemiştir. Aziz Nesin, bu siyasetçiyi “Kağnı gölgesinde- ki it” diye tanımlar. Romanın ilk baskısının kapağında bu sözün açıklaması da vardır: “İt kağnı gölgesinde yürür de kendi göl- gem sanırmış”.

1961’de basılan Zübük’ün
kapağı Sait Maden’e ait.

Romanın gördüğü büyük ilginin rüzgârından yararlanmak isteyen Nesin, 1962 yılı Ocak ayında Zübük isimli bir mizah gazetesi çıkarmaya başlar. Sloganı, “Ne sağcıyız ne solcu futbolcuyuz futbolcu” olan gazetenin haberleri bugünkü Zaytung’un haberleri gibi “uydurma”dır. Pazartesi günleri çıkan Zübük, siyasetten sanata spordan matbuat dünyasına kadar her alana el atar; herkesle, her şeyle dalgasını geçer.

Gazetenin uydurma reklamları ise özel bir ilgiyi hak edecek kadar enteresandır. “Vatandaş Yeşilay’a inanma, çek kafayı sür safayı” başlıklı sözde Tekel ilanının sonunda, “Ne kadar içerseniz, devlet bütçesinin geliri o kadar artar. Sonra o paralarla İmam Hatip Okulu ve cami yapılır” yazar örneğin. Gericiler için üretilen, “Geri” marka saatlerin en önemli özelliği ise her on dakikada bir saat geri kalmasıdır. Gericilerden sözedilmişken ırkçılar da unutulmaz elbette. Bozkurtlar Yetişiyor adlı kitap ilanındaki yazar N. İtsiz, ünlü Turancı yazar Nihal Atsız’a göndermedir. “Boş” marka radyoların ise içi boştur, çünkü radyodaki alaturka şarkılardan ve yavan konuşmalardan bıkanlar için özel olarak üretilmiştir.

Gazetenin kendi promosyon ilanlarında, çekilişle seçilecek ilk üç okura nasihat verileceği, dördüncü ve beşincinin Galata Kulesi ile Beyazıt Kulesi’ni kazanacağı yazar.

Aziz Nesin’in dar bir kadroyla çıkardığı ve yazıların çoğunu kendisinin yazdığı Zübük, 42 sayı çıktıktan sonra bir yaşını bile tamamlayamadan yayın hayatına veda etmiştir.

Ocak 2016
Üsküdarlı Gülbenkyan’ın Lizbon’daki şaheserleri

Türk-İslâm sanatının en nadide örneklerini barındıran Gülbenkyan Müzesi, bugün Portekiz’in en önemli kültür ve sanat kurumlarının başında geliyor.

Kalust Sarkis Gülbenkyan, 1869’da Üsküdar’da varlıklı bir Ermeni ailenin tek çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Sarkis Gülbenkyan daha 1860’larda petrol işiyle uğraşıyordu ve Bakü’de petrol kuyuları vardı. İlk eğitimini İstanbul’da alan Kalust, liseyi Marsilya’da, Üniversiteyi Londra’da King’s College’da bitirdi ve petrol mühendisliği derecesi aldı.

Gülbenkyan Koleksiyonu’nda İslam sanatının en incelikli örneklerini ve çok değerli ipek İran halılarını (altta) görmek mümkün.

Üniversite sonrası çıktığı Kafkasya gezisini ve o zamana kadar sadece lamba yağlarında kullanılan petrolün ekonomik ve stratejik geleceğine dair öngörülerini yazdığı kitabını 1891’de Paris’te yayınladı. 20. yüzyıl bölüşüm savaşlarının temel eksenini oluşturacak petrolün gelecekteki önemini daha o zamandan görmüştü. Petrol işinde yaptığı arabulucuklarla ve aldığı ileride lakabı olacak “yüzde beş” komisyonlarla dünyanın en varlıklı insanlarından biri oldu. 1902’de İngiliz vatandaşı oldu. 1910’larda Osmanlı Hükümeti’ne danışmanlık yaptı. 1. Dünya Savaşı’ndan sonra Irak petrollerinin büyük güçler tarafından paylaşılmasına aracılık etti.

1930’larda başladığı sanat koleksiyonculuğuna hayatının sonuna kadar devam etti. Antik çağ sanatından, İslâm sanatına, Sovyetler’in gizlice sattığı Hermitage resimlerinden, yirminci yüzyıl mücevher tasarımlarına kadar genişleyen çok zengin ve eklektik 6.400 parçalık eşsiz bir sanat koleksiyonunun sahibi oldu. Paris’teki devasa evinde sakladığı bu koleksiyonu, 2. Dünya Savaşı’nın çıkması ve tarafsız bir ülkede yaşamak istemesi nedeniyle Lizbon’a götürdü. 1942’den 1955’teki ölümüne kadar Lizbon’da yaşadı.

Vasiyeti ile servetinin büyük bir bölümünü adını taşıyan vakıfa bağışladı. Sanat koleksiyonunu koruyan ve sergileyen müze ise ölümünden sonra, 1969’da açıldı. Gülbenkyan Müzesi bugün Lizbon şehrinin en önemli kültür ve sanat kurumlarının başında geliyor.

Türk ve İslâm sanatının en güzel örneklerini içeren Gülbenkyan Koleksiyonu’nun bir bölümü 2006’da İstanbul’da Sabancı Müzesi’nde sergilenmişti. Koleksiyondaki İznik çinileri, Uşak halıları, Memluk cam kandilleri ve Kashan işi Selçuklu mineli seramikleri, ziyaretçilerini Atlas Oyanusu kıyısından Anadolu ve Türk dünyasının uçsuz bucaksız coğrafyasına götürüyor.

Ocak 2016
GASTRONOMİ DÜNYASININ GÖZBEBEĞİ

Gaziantep mutfağı UNESCO mönüsünde

Evliya Çelebi’nin deyişiyle “Şehr-i Ayıntab-ı Cihan”, yani dünyanın gözbebeği şehir Gaziantep, UNESCO’nun kültürel çeşitliliği desteklemek için kurduğu Yaratıcı Şehirler Ağı kapsamında gastronomi listesine alınan 18 dünya kentinden biri oldu.

Belleğinizi bir yoklayın, orada mutlaka Antep mutfağından hoş hatıralar vardır. Yeme-içme ve sofra paylaşma zevkini gündelik yaşamın kalbine yerleştirmiş bir kültürden, uzun tarihi boyunca rafineleşmiş “bilge bir mutfak”tan bahsediyoruz. Aldığı etkileri dönüştürüp geliştirmiş, günümüze dek korumayı başarmış, kendisini mesken tutan medeniyetlerin üst üste biriken etkilerini tenceresinde birleştirmiş bir mutfak Antep mutfağı.

Evliya Çelebi’nin tanımlamasıyla “Şehr-i Ayıntab-ı Cihan” yani dünyanın gözbebeği şehir Antep, Mezopotamya ile Akdeniz arasında yer alır. Yerleşimin Paleolitik çağda başladığı şehir adeta bir uygarlıklar geçididir: Babil, Hitit, Mısır, Roma, Arap, Osmanlı ve arada gelip geçen niceleri. 1516’da Osmanlı yönetimine giren kente daha önce Romalılar “Torosların karşısındaki Antakya” adını uygun görmüşler. Kent daha sonra Arapların eline geçince, Ayıntab ismini almış. Şehrin mutfak tarihi açısından önemi ise üst üste biriken etkilerin evrilerek bugünkü zenginliği sağlayan birikimi yaratmış olması.

İpek Yolu üzerindeki konumu, doğanın cömertliği ve insanlarının yemeği baştacı edişi birleşince, Zeugma mozaiklerinde görülen yemek sahnelerinin bu kadar renkli olmasına şaşmamak gerek. Evliya Çelebi 1641 ve 1671 yıllarında iki kez ziyaret etmiş Antep’i. Anlattıklarından zengin, mamur ve yemeye içmeye meraklı, dost insanların kenti olduğunu anlıyoruz. Ünlü gezgin Gaziantep’in bağ ve bahçelerindeki yemekli sohbetleri, kırk çeşit üzümünü, pekmezini, tatlı sucuğunu, pestillerini ve meyve çeşitlerini ballandırarak anlatmış. Bir de “güzel kadınları pek çoktur” diye not düşmüş!

Kebaptan ibaret olmayan Antep mutfağı 300’den fazla yemek çeşidi ile en zengin şehir mutfaklarının başındadır. Zenginliği, taze ve kurutularak saklanan malzemenin bolluğu kadar pişirme yöntemlerinin çeşitliliğinden gelir. Tencere yemekleri, tavaları, yahnileri, aşları, buğulamaları bu mutfağın medar-ı iftiharlarıdır. Bahardan kışa dek, mönüler pazardaki taze sebze ve meyvelere göre belirlenir. Sonbaharda ise hummalı bir hazırlık başlar. Kadınlar evlerin kış boyunca tüketeceği salçaları, “kurutmalıklar”ı, bulgur simidini, pekmezi, tatlı sucuğu hazırlar, evin “hazna”sını doldurur. Bugün apartman yaşamı kış hazırlıklarının eskisi gibi yapılmasını engellemektedir belki ama, Antepli damak zevkinden vazgeçmez, eksiklik özel imalathaneler tarafından giderilir.

Gaziantep’te geleneksel olarak kentin yiyecek satan esnafı da şölende rol alır. Kasap, manav ve fırın yanyanadır. Lahmacun yaptırmak için kasaba sipariş verirsiniz örneğin. Herhangi bir malzeme alınacağı zaman yemeğin adı söylenir; attar ona göre baharat verir, zahireci uygun bulguru seçer, kasaptan et yemeğin adı ile istenir.

Temmuz sonuna doğru şehrin mücevheri diyebileceğimiz fıstık telaşı başlar. Fıstık Antep yemeklerinin ve tatlılarının vazgeçilmezidir. “Boz iç” erken hasat edilen fıstığa verilen isimdir ve baklavalara güzel tadını veren bu aromatik, yemyeşil fıstık olur.

Gaziantep halkı yemekli eğlenceler için hiçbir fırsatı kaçırmaz. Mart ayında Nevrus ile birlikte yemekli kır gezileri düzenlenir, herkes sepetlerini hazırlayıp kadınlı erkekli “sahreye çıkar”, “kebap yellemek” için hiçbir fırsat kaçırılmaz. Haftaarası kadınlar kendi aralarında da sahreye çıkarlar. İlk çıktığında marul pekmeze banılıp yenir, bahar sütünün kaymağına da ekmek banılır. Nişan ve düğünlerde her aşamada ziyafetler verilir, “sini dizilir”, tatlılar yenir ve erkek tarafının maddi gücü, bonkörlüğü sergilenir.

Antep mutfağının içecekleri de kendine hastır. Yemeğin üzerine içilen acı kahvenin yanısıra yemeklerin ağırlığını almak üzere zahter çayı, soğuk günlerde yağlı kıvamıyla iç ısıtan menengiç kahvesi, tarçın çayı, sıcak yaz günlerinde ise meyankökü ve ekşi “urmu dut” şerbeti sevilen içecekler arasındadır.

Antep ağzı ile misafire nasıl ısrar ediyorsa öyle bitirelim yazımızı: “Mabalı boynooza ha. Doyanaca deel tükenenece, yin yin… “ İkram edilenleri yemezseniz, veballeri boynunuza olur, ona göre!

1921 yılında Antep’teki Develi Lokantası (solda). Yine Antep’te 60’lı yıllarda “sucuk batırma” yapan kadınlar (üstte).

Antep Kurabiyesi

1 kg kurabiyelik un (600 gr un ve 400 gr irmik karışımı)

450 gr şeker

450 gr sadeyağ

Süslemek için bir avuç Antep fıstığı

Şeker ve yağı bir kapta beyazlayıncaya kadar çırpın. Karışımın üzerine un ve irmik karışımını dökün ve yarım saat kadar yoğurun. Yoğurma sonunda hamur şekil alabilecek kıvama gelmiş olmalıdır. Hamura şekil vermeden önce kendini toplaması için bir süre buzdolabında bekletin. Hamurdan ceviz büyüklüğünde parçalar alarak tezgah üzerinde yuvarlayıp ay şekli verin ve birleştirdiğiniz uçlarına birer fıstık koyun. Tepsiye dizdiğiniz kurabiyeleri 100 derecede 35 dakika pişirin. Pembeleşmeden beyaz kalmasına çok dikkat edin.

(Gaziantep Ticaret Odası’nın hazırlattığı, Aylin Öney Tan’ın editörlüğünü yaptığı Güneşin ve Ateşin Tadı; Gaziantep Mutfağı isimli kitaptan alınmıştır.)

Ocak 2016
Teşrîn-i evvel/Teşrîn-i sânî/Kânûn-i evvel/Kânûn-i sânî

Atatürk’ün ölümünü duyuran Cumhuriyet gazetesi Kasım ayı için “İkinciteşrin” derken, Akşam “Teşrinisani”yi, Ulus ise “Sonteşrin”i tercih etmişti. 10 Ocak 1945’te çıkarılan bazı ay adlarını değiştiren kanunun biraz da bu karmaşaya son vermek için çıkarıldığı anlaşılıyor.

Türkçede Ocak’a “Ocak” demeye 15 Ocak 1945’te başladık. Beş gün önce çıkan bir kanunla ülkemizde yüz yılı aşan bir süreç, yani takvim değişikliği süreci sona ermiş oldu.

Osmanlılar, resmî belgelerde hicrî, yani Hicret’ten başlayan ve ay yılına (354 gün) göre hesaplanan takvimi kullanmayı sürdürmekle birlikte, 1840 yılından itibaren bir de rûmî takvim kullanmaya başlamışlardı. Bu takvim de Hicret’ten başlıyor, ama güneş yılına (365 gün) göre hesaplanıyordu. Ortodoks dünyanın kullanmayı sürdürdüğü Jülyen takvimine göre düzenlenen rûmî takvimde yılbaşı 13 Mart’tı. Giderek Osmanlı Devleti’nin resmî takvimi olan rûmî takvimin bir özelliği de, milâdî takvimden on üç gün geride olmasıydı. Bu yüzden, sözgelimi II. Meşrutiyet’in başlangıcı olan gün, 10 Temmuz 1324 ve 23 Temmuz 1908 idi.

İlk önemli değişiklikler 8 Şubat 1332/ 21 Şubat 1917’de çıkarılan bir kanunla yapıldı. 15 Şubat 1332’den sonra 1 Mart 1333’e geçilerek rûmî ve miladî takvimler arasındaki on üç günlük fark kaldırıldı. Bu reform, Rusya’da Ekim Devrimi’nden sonra, Yunanistan’da ise 1920’de yapılacaktı. Aynı kararla, 1333 yılı 31 Aralık’ta sonlandırıldı. Yani 1 Ocak 1918 tarihi, Osmanlılar için de 1 Ocak 1334 oldu. Bu durum 1341, yani 1925 yılı sonuna kadar sürdü. 26 Aralık 1925’te çıkarılan bir kanunla milâdî yıl da takvimimize alınmış, 1 Ocak 1342’ye değil, 1926’ya geçmiştik.

1930 takviminde 21 Ekim yaprağı.

Bütün bu süreç boyunca bugün kullandığımız takvimden farklı bir özellik de, ay adlarında görülüyordu. Rûmî takvim benimsendiğinde, Ekim ve Kasım ayları Teşrîn-i evvel ve Teşrîn-i sânî, Aralık ve Ocak ayları ise Kânûn-i evvel ve Kânûn-i sânî adlandırmalarıyla, Arapçadan alınmıştı. “Teşrîn”, “ekin ekme” anlamını taşıyan ve Süryaniceden Arapçaya geçmiş bir sözcüktür. “Kânun” (kef harfiyle yazıldığı için “k” ince okunmalıdır) ise yine Süryaniceden Arapçaya geçmiş ve “ocak”, “mangal”, “soba” karşılığı olarak kullanılan bir sözcüktür.

Bu ay adlarına ne zaman “Birinci Teşrîn” veya “İlk Teşrîn” ya da “İkinci Kânûn” demeye başlandığını tespit edemedim. Şimdilik kesin olan tek şey, bu değişikliğin dilin sadeleştirilme sürecinde, yani 1930’larda gerçekleştiğidir. Ancak, burada resmî bir müdahale olmadığı, gazetelerin kullandığı tarihlerden anlaşılıyor. Örneğin Atatürk’ün ölümünü duyuran Cumhuriyet gazetesi “İkinciteşrin” derken, Akşam gazetesi “Teşrinisani” diyor. CHP’nin resmî organı Ulus ise, “Sonteşrin”i tercih etmiş. Dolayısıyla, 10 Ocak 1945’te çıkarılan kanunun biraz da bu anarşiye son vermek için gündeme geldiği anlaşılıyor.

Ekim ve Ocak, yeni ay adları arasında anlaşılması en kolay olanları: eski sözcükler Türkçeye çevrilmiş. Kasım da görece anlaşılabilir, çünkü bu sözcük daha önce de halk arasında, 6 Kasım’da başlayan “yılın soğuk yarısı” anlamında kullanılan “kasım günleri” teriminde kullanılıyordu. Aralık adının nereden geldiğini ise bilmiyorum. Sonbaharla kışın arasında kaldığı için mi öyle denmiş, okurlarımız arasından beni aydınlatacaklar çıkar umarım.

Ocak 2016
Bir zamanlar Amerika’da

Belki de seksenli yılların tek kanallı televizyonunun gözdesi Dallas dizisi yüzündendir, bizde ABD dendiğinde akla en çok gelen şeylerden biri de Teksas’tır. Hâlbuki aslında Teksas, eğer yanlış bilmiyorsam Amerika Birleşik Devletleri’ne en son katılan bölgelerden biri. Arkadaşlar ondan önce kendi başlarına bağımsız bir cumhuriyet, cumhuriyeti ilan etmeden önce de Meksika’nın bir parçası. Tabii daha da geriye gidecek olursak illa ki Kızılderililer var, orası ayrı da, işte sırasıyla Fransız, İspanyol ve Meksika egemenliğine girmiş bir toprak.

İşte bu Teksaslılar, Meksika egemenliği altında yaşarken, Meksika hükümetinin Yeni Meksika kurma peşinde yaptığı anayasa değişiklikleri ve dayattıkları katı merkeziyetçi tutum, Teksas’ın nüfus yapısının Meksika’dan farklı olarak daha çok İngilizce dilli yerleşimcilerden oluşmasıyla birleşince tatsızlık çıkıyor. Aklımda kaldığı kadarıyla bu anayasal değişikliklerle gelen başkanlık sistemi, başkana meclisi de anayasa mahkemesini de yok sayma hakkı veriyor, ki yanlış bilmiyorsam diktatörlüğün de tanımı bu zaten. E diğer yandan Teksaslı, artık o zamanlar petrolü yok, Dallaslar, Ceyarlar zaten hiç yok, gariban bir halk diyebiliriz, bu işten hoşlanmıyor. Yani kültürel farklılıklar var, dil desen yine farklı ama Meksika dediğim dedikçi bir tutum içinde bu farklılıkları reddediyor. Hatta ABD vatandaşlarının Teksas’a, yani Meksika topraklarına iltica etmelerini falan yasaklıyor ama Trump gibi ABD-Meksika sınırına duvar örmeyi falan düşünüyorlar mı, onu bilmiyorum.

Artık bir noktadan sonra “Teksaslı diye bir şey yoktur, laf arasında Meksika, Teksika diye konuşurken bunlara da Teksikalı denmiş, sonra zamanla Teksaslı olmuştur,” falan mı demişler o kadarını bilemiyorum, ama bir şekilde Teksaslılar’ın canına tak ediyor ve isyan bayrağı açıyorlar. Teksaslılar, önce Meksikalılara, “Yahu bir arada yaşayalım, şu anayasaya geri dönelim,” diyorlar ama Meksikalılar oralı olmayınca, “Biz de kendi kendimizi yönetiriz arkadaş,” diyerek özyönetim ilan ediyorlar. Tabii bu arada kendileriyle aynı dili konuşan ve 50-60 yıl önce kurulmuş olan komşuları Birleşik Devletler’den de gönüllüler birer-ikişer Teksas’a geliyor.

Kendisine ‘Karpatlar’ın Maradonası’ misali ‘Batı’nın Napolyonu’ dedirten Meksika Başkanı Santa Anna savaş ilan ediyor, Teksas’a giriyor ve tek bir Teksaslı terörist kalmayıncaya kadar, ordusu teslim olanları bile öldüre öldüre Alamo Kalesi’ne kadar ilerleyerek Johnny Cash’in de “Remember the Alamo” ağıdında bahsettiği Alamo Katliamı’nı gerçekleştiriyor. Alamo’da Meksika ordusunun kuşatmasına iki hafta direnen Teksaslı askerlerin hepsi öldürülüyor. Bu askerlerin arasında John Wayne’in sinemada canlandırdığı Davy Crockett de var. Sadece bir kadını, “Git bunu diğer Teksaslılar’a anlat” diye sağ bırakıyorlar.

Ha nedir? Bu kanlı olayın ardından, daha önce asker toplamakta güçlük çeken maceraperest Teksas ordusu, önce geri çekiliyor ama kısa süre içerisinde daha fazla askerle toparlanıyor, Meksika ordusuna saldırıyor ve savaşı kazanarak bağımsız Teksas Cumhuriyeti’ni kuruyor. Teksaslıları Alamo’da öldürerek sindirdiğini zanneden Santa Anna önce Teksas’ı kaybediyor, on yıl sonra falan Teksas ABD’ye katılınca tekrar geri kazanmaya çalışırken yine yeniliyor ve o çok özendiği Napolyon gibi kendi ülkesi tarafından sürgüne gönderilerek tam manasıyla ‘Batı’nın Napolyonu’ oluveriyor.

Elbette tarihin ‘eğer’i olmaz ama, bir ihtimal Santa Anna, Teksaslıların (ve kendisine itiraz eden diğer Meksika vilayetlerinin) itirazlarına rağmen anayasayı değiştirip kendini tek yetkili başkan ilan etmese belki Teksas bugün hâlâ Meksika’nın olacaktı. Tabii o zaman ne Dallas, ne Ceyar ne de Sue Ellen olurdu ama en azından yüzlerce insan bir adamın inadı yüzünden ölmezdi.

Ocak 2016
Erkekler dünyasına kafa tutan kadınlar

“Diren!” (Suffragette) filmi, 20. yüzyıl başında dünya kamuoyunun gündemini işgal eden olayların, yani ilk feministlerin özelliklerini bünyesinde barındıran kadınların oy hakkı mücadelesinin farklı yönlerine değiniyor.

Diren! (Suffragette)
Yön.: Sarah Gavron
Oyn.: Carey Mulligan,
Meryl Streep,
Helena Bonham-Carter

İngiliz yönetmen Sarah Gavron’ın yönettiği filmin kurmaca kahramanı Maud Watts, büyük bir çamaşırhanede çalışan, ücretini kocasının eline teslim eden, evde ve işte suistimale uğrayan ve bilinçlenerek kadınların oy hakkı mücadelesine katılan bir süfrajet. Böylece senarist, kadınlarla ilgili birkaç soruna birden dikkati çekiyor.

İngiltere’de evli kadınlara mülkiyet hakkı ancak 1870 ve 1882 Evli Kadının Mülkiyeti yasalarıyla tanındı. Ondan önce evli kadınların, isterse düşes olsun, hukuki ehliyeti yoktu. İşçi sınıfına mensup kadınların durumu ise berbattı. Erkeklerden daha düşük ücret alıyorlardı. Erkek sendikacıların çoğu bu konuda işverenlerle aynı saftaydı. 1875’te sendikalar konfederasyonu TUC’un sekreteri Henry Broadhurst, sendikacılığın amacının, “eşlerin ve kızların ekmek parası kazanmak için büyük ve güçlü erkeklerle rekabete sürükleneceği yerde, kendi evlerinde yaşayabilecekleri koşulları yaratmak” olduğunu söylemişti. Buna rağmen kadın işçi hareketi durmadı ve zamanla Kadın İşçiler Ulusal Federasyonu (NFWW) kuruldu.

“Diren!” filmi, kurmaca karakter Maud Watts (Carey Mulligan) üzerinden, süfrajetlerin acı, çile, cesaret ve sabır dolu gerçek hikayelerini anlatıyor.

Çalışmayan orta sınıf kadınlar ise oy hakkı talep etmek üzere 1880’lerde örgütlendiler. 1897’de Millicent Fawcett önderliğinde Kadınların Oy Hakkı Dernekleri Ulusal Birliği (NUWSS) kuruldu. Bu kadınlar amaçlarına barışçı yöntemlerle, yasal gösteriler, dilekçeler ve lobi faaliyetiyle ulaşabileceklerine inanıyorlardı. Fawcett’e göre, eğer örgüt yasalara uygun davranırsa, kadınların politikaya katılmayı hak edecek sorumluluğa sahip olduklarını kanıtlayabilirdi. Kadınların sorumsuzluk ve mantıksızlıkla devamlı suçlandığı bir dönemde Fawcett’in böyle düşünmesi doğaldı.

Kadınları aşağılama Dönemin İngiliz basınında çıkan ve süfrajetleri aşağılayan karikatürlerden biri (“Nasıl Süfrajet Olunur? 15’inde ana kuzusu – 20’sinde koket – 40’ında kız kurusu- 50’sinde süfrajet”)

Ancak 1903’te kibarlığın bir şey kazandırmayacağına inanan radikal bir grup ayrılarak Kadınların Sosyal ve Siyasal Birliği’ni (WSPU) kurdu. Bunlar, Daily Mail gazetesinin taktığı alaycı isimle “süfrajet” olarak anılacaklardı. Emmeline ve kızı Christabel Pankhurst’ün başını çektiği bu grup, şiddete dayalı, militan yöntemlerle kampanyayı gündemin ilk sırasına yerleştirdi. Artık yasalar çiğneniyordu. Milletvekillerinin evleri taşlanıyor, posta kutularına asit atılıyor, başbakana saldırılıyordu. Kadınlar tutuklandıklarında kötü muamele görüyordu. 1909’da Mary Leigh, hapiste açlık grevine başlamış, burnuna sokulan bir tüple zorla beslenmiş, bu olay tıp camiasında tartışmaya neden olmuştu. Ertesi yıl, eski bir Hindistan genel valisinin kızı olan Lady Constance Lytton, çalışan sınıftan bir terzi kılığına girerek gösterilere katıldı, tutuklandı, hapiste açlık grevi yaparak “burundan beslenme” deneyimini yaşadı. Hapishane koşullarının iyileştirilmesinde önemli rol oynadı.

18 Kasım 1910, kadınlar için “Kara Cuma” oldu. Asquith Hükümeti’nin mülk sahibi kadınlara oy hakkı tanımayı öngören yasa tasarısı aynı hükümet tarafından geri çekildi. 1911 ve 1912’de yasa iki kere daha Avam Kamarası’na gidip gelecekti. Her yenilgi, kadınların gösteriler yapmasına, bakanların arabalarını yakmasına neden oluyordu.

Süfrajet eylemleri hep dikkati çekmeye yönelikti. 4 Haziran 1913’te Derby at yarışları sırasında Emily W. Davison adlı bir süfrajet, kralın atının önüne atlayarak ezildi. Olay Pathé tarafından filme alındı, filmi sayısız insan seyretti. Emily Davison’ın cenaze töreni büyük bir siyasi gösteriye dönüştü.

Tacizkâr tutuklama 22 Mayıs 1914’te Emmeline Pankhurst ve diğer süfrajetler Kral V. Georg’a dilekçe vermek üzere Buckingham Sarayı’na yürümüştü. Pankhurst’ün tutuklanması, süfrajet hareketin sembol haline gelen fotoğrafını yaratmıştı.

Kadınlara deli veya terörist muamelesi edilmesine rağmen, 1910-1914 arasında hem barışçı hem militan bütün kadın örgütlerinin üye sayısı hızla arttı. Kamuoyundaki destekleri de yükseldi. 1. Dünya Savaşı başladığında bütün kadın hareketleri eylemlerine ara verdiler. Savaş bittiğinde artık Britanya’yı yöneten seçkinler, herkese oy hakkı tanımaktan başka çare kalmadığını anlamıştı. 1918 Halkın Temsili Yasası, gelirleri olmasa da 21 yaş üstü bütün erkeklere ve 30 yaşını aşmış asgari geliri olan kadınlara oy hakkı tanıdı. Kadınları ve erkekleri oy hakkı konusunda eşitleyen yasa ise 1928’de kabul edilecekti.

1912’de Londra’da geçen ve süfrajetlerin en aktif oldukları dönemde, gerçek hikayelerinden ilham alan film hakkında yönetmen Sarah Gavron, “Sadece Pankhurst ailesini de anlatabilirdik. Fakat diğer kadınların hayatlarını da okuyunca… Hepsinin mücadelesini anlatmak gerekiyordu,” diyor. Emmeline Pankhurst karakteriyle tarihte büyük, filmde küçük bir rolü olan Meryl Streep ise “Her kız çocuğu bu öyküyü bilmeli, her erkek bu öyküyü kalbine kazımalı!” sözleriyle duygularını dile getiriyor.

‘Pencere kırma’ eylemcileri Süfrajet hareketin ilk “pencere kırma” eylemini başbakanın resmî ikametgâhında gerçekleştiren Mary Leigh (solda) ve Edith New, iki ay kaldıkları Holloway hapishanesinden 22 Ağustos 1908’de neşe içinde çıkmışlardı.

‘SÜFRAJET’İN ANLAMI

Kökeni, oy verme hakkı

Kadınlara seçme ve seçilme hakkını kazandırmak için mücadele eden kadınlara 1880’lerde süfrajist adı verildi. Kelime “oy verme hakkı” anlamına gelen “suffrage” kelimesinden geliyordu. 1903’te daha radikal bir çatı altında birleşen, gerektiğinde yasalara karşı gelen, tutuklanmayı, hapse atılmayı, açlık grevi yapmayı göze alan direnişçi kadınlara ise süfrajet dendi.

Ocak 2016
Babıali’de takvim yarışları

Yılın son ayları, bir zamanlar yayıncılığın ve gazeteciliğin merkezi olan Babıali’de en koşuşturmacalı zamanlardı. Yayınevleri yeni senenin ilk duvar takvimini, ajandasını piyasaya sunmak için rekabet ederdi.

Geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet devirlerinde Kasım, Aralık ve Ocak ayları, Babıali yayıncılığının en yoğun, meşakkatli zamanlarıdır. Ölçüleri itibarıyla duvar, masa, cep şeklinde sınıflanan, muhtıra, ajanda, almanak, salname (yıllık) gibi isimlerle piyasaya sürülen takvimlerin basılıp, dağıtıldığı zamanlardır bu aylar.

Resimli Şark Cep Takvimi-1933: Naşiri: Resimli Ay Matbaası. Türk Limited Şirketi, İstanbul. 32 sayfa.

Beyoğlu Hammal başında 44-52 numaralı Yeni Pazar ile Tiyatro Sokağında 17-19 numaralı Ermiş mağazaları taafından taktim olunur. 64 sayfa.

Babıali’nin takvimleri ile ünlenmiş yayınevleri vardır. Afitap (Ece), Maarif, Ebüzziya, Kanaat, Nebioğlu, Yeni Şark, Aygün isimli yayıncılar sene sonu ve başında kendi kurumlarının adıyla ünlenmiş takvimlerini piyasaya sunarlar ve büyük bir rekabet içinde olurlardı. Ebüzziya ailesinin Takvim-i Ebüzziya’sı ve Maarif Kitaphanesi’nin Saatli Maarif Takvimi, yayınlanan ilk duvar takvimi olmakta birbirileri ile yarışırlardı.

İmparatorluk döneminde müneccimbaşıların hazırladıkları “zayiçe, ruzname, takvim-i sâl, zayiçe-i sal” gibi irili ufaklı onlarca takvim basılmış ve Osmanlı İmparatorluğu’nun dört bir tarafına dağıtılmıştır. Azınlıklar ve Pera’da meskun yabancıların, levantenlerin bastıkları birkaç dilli takvimler, aynı zamanda not defteri, günlük muhtıra özelliğini haiz ajandalar, Babıali yayıncıları tarafından da örneklenerek Maarif Kitaphanesi kurucusu Hacı Kasım Efendi’nin damadı Mehmed Sadık Kağıtçı (1868-1950) tarafından önce Yeni Muhtıra Defteri, Şık Muhtıra Defteri adıyla sonraları Ece Muhtırası veya Ece Ajanda’sına dönüştü. Elektronik gelişimin etkisiyle egemenliğini laptop’lara, tabletlere kaptıran ajandalar, muhtıralar hâlâ kısmen de olsa cephe savaşını sürdürüyorlar.

Bu cep takvimi L. Babok ve Mahdumu Matbaası tarafından tertip ve neşredilmiştir. 84 sayfa.

İstanbul, Vakıt Matbaası. 59. sayfa Turnalar Türküsü notası. Vakit Gazetesi’nin ilavesi olarak verilir.

1329 Sene-i Maliyesine mahsus Singer Dikiş Makineleri Cep Takvimi (Singer’in hediyesidir). 32 sayfa.

Kağıtçılık ve Matbaacılık Anonim Şirketi’nin 23’üncü sene neşriyatından. İstanbul, 48 sayfa, Fransızca/ Türkçe.

Naci Kasım, İstanbul Maarif Kitaphanesi. İstanbul, Maarif Matbaası Koll. Şti., 1968. 64 sayfa.

Uluğ Takvim-i Ragıp-1950: Kanaat Kitabevi. İstanbul, 1950.

Takvim-i Saadet Necati Memduh Biraderler-Vezneciler 1328 – 1330 (1912). Matbaa-i Hayriyye ve Şürekâsı. 32 sayfa.

Ocak 2016
Sigara kağıdındaki grafik zenginlik

CINS-I ÂLÂ CIGARA KAĞIDI Uğur A. Yeğin
İstanbul Müzayede Yayınları

Tütün, 19. Yüzyıl başlarından itibaren ince sigara kağıtlarına sarılarak içilmeye başlandı. İpeği andıran o dönemin sigara kağıtları, renkli, gösterişli, şık tasarımlı katlanabilen kağıt ambalajlar içinde satılırdı. Pek çok firma tarafından üretilen bu tarz sigara kağıtları 20. yüzyılın başlarına kadar hem Avrupa hem de Osmanlı Devleti topraklarında yaygın olarak kullanıldı. Osmanlı Devleti, topraklarının çok geniş bir alana yayılmış olması ve tütün kullanımının yaygınlığı nedeniyle sigara kağıdının en büyük pazarıydı. Osmanlıca, Fransızca, Ermenice, Rumca, İbranice, Ermeni harfli Türkçe, Yunan harfli Türkçe sigara kağıtları Osmanlı Devleti’nin kültürel zenginliğini de ortaya koyuyor.

Uğur Yeğin, alt başlığı, “Sigara Kağıdı Ambalajları Üzerinden Osmanlı’da Grafik Sanatına Bakış” olan kitabında, Osmanlı coğrafyasında üretilen kağıtların grafik tasarımlarının başarısına dikkat çektikten sonra bu tasarımcıların Avrupalı meslektaşlarıyla yarışacak seviyede olduğunun altını çiziyor. Çizimlerin güzelliğine diyecek yok gerçekten. Zaten yazarın kendisi de tasarımların güzelliğinin etkisi altında kalıp 15 yıl önce sigara kağıdı koleksiyonu yapmaya başlamış, bu koleksiyon konuyu araştırmasına, araştırmaları da bu kitaba dönüşmüş.

İstanbul’da üretilmiş saatli kağıt (altta). Trieste’de üretilmiş kadın çizimli kağıt (altta sağda). İkisi de Osmanlıca-Fransızca.

ARAŞTIRMA

ESKI YAKINDOĞU’DA
KENT, BELLEK, ANIT

Kentler ve toplumsal kimlik

Chicago’daki Illinois Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü’nde öğretim üyesi olan Ömür Harmanşah, bu kitapta, kent mekânlarının toplumsal bellek ve kimliği şekillendirdiğini, bu mekân kurma pratiğinin siyasi edim ve devlet gösterisi alanları olduğunu iddia ediyor. Geç demir çağında (MÖ 1200-850) Asur ve Suriye-Hitit hükümdarlarını; kentlerin inşası, sulama kanalları yapımı, anıt dikme ve halk festivalleri düzenleme pratikleri etrafında gelişen resmi söylemini inceliyor.

ALMANAK

CAN ALMANAK 2015

Sansürsüz Almanak

Yekta Kopan, Zeynep Miraç, Sibel Oral ve Emre Taylan’ın hazırladığı, birçok yazarın ve sanatçının da katkıda bulunduğu almanakta 2015 yılının kültür ve sanat olayları, “sansürsüz” olarak yer alıyor. Almanak incelendiğinde kültür-sanat dünyasından birçok önemli haberin artık ana akım medya tarafından sansürlendiğini, eğer şanslıysak haberi başka kanallardan öğrendiğimizi fark etmemek imkansız. Yani boşuna “Sansürsüz Kültür Sanat Yıllığı” dememişler.

DENEME

1930’LARDA ANKARA

Avusturyalının gözüyle Türkiye

İnsan bu isimde bir kitaba başlayınca haliyle 1930’lu yılların Ankara’sını okumayı bekliyor ama kitapta 1930’lu yılların Ankara’sına dair bir şey yok. 1930-1932 yılları arasında Ankara’da Avusturya Büyükelçiliği müsteşarı, 1933’te Avusturya Büyükelçisi olarak bulunan yazar Türklerin tarihi, Osmanlı Devleti’nin çöküş dönemi ve Türkiye’nin geleceğiyle ilgili düşüncelerini paylaşıyor kitabında. Özellikle göçebe kültürün Anadolu’daki etkileriyle ilgili enteresan gözlemleri dikkat çekici.

Ocak 2016
Mübadelenin ödüllü çizgiromanı

SUAT FERİTOĞLU

AYVALI-AYVALIK: DÖRT
YAZAR, ÜÇ KUŞAK, İKI YAKA
Soloúp
Çeviren: Hasan Özgür Tuna
istos yayın

Yunanistan’da 2015 yılı en iyi çizgiroman ve en iyi senaryo ödüllerine layık görülmüş Ayvali-Ayvalık: Dört Yazar, Üç Kuşak, İki Yaka isimli grafik roman, İstos yayın etiketiyle yayımlandı. Kitap, Ege’nin tarihine damgasını vurmuş Nüfus Mübadelesi’ni merkezine alarak 100 yıllık bitmeyen göçü/göçmenliği, acıda birleşen halkların tarihini ve hikâyelerini yalın ve ajitasyona başvurmayan bir dil ve görsellikle anlatıyor.

Ayvalık kökenli üç ayrı kuşaktan dört yazarın hikâyelerini günümüzde gerçekleşen Midilli ile Ayvalık arasındaki bir yolculuğun içine harmanlayan Ayvali-Ayvalık’ı yayınevi bir zaman yolculuğu olarak tanıtmış.

Osmanlı dönemi Ayvalık’ını ve Ege’de gündelik hayatı/ kişileri tasvir eden yazar ve ikonograf Fotis Kondoğlu’nun anlatısıyla başlayan yolculuk, Amele Taburları sürgününden sağ kurtulmayı başarmış az sayıda Rumdan biri olan Ayvalıklı öykücü İlias Venezis’in 1922 yılı anlatısıyla devam ediyor. Daha sonra İlias Venezis’in ablası Agapi Venezi-Molivyati aynı olayları bu kez kadın bakış açısıyla ve bir Türk subayıyla yaşadığı çarpıcı günlerin gücüyle anlatıyor. 2014 senesinde kaybettiğimiz çağdaş Ayvalıklı yazar ve çevirmen Ahmet Yorulmaz’ın kaleme aldığı Giritli Hasan’ın hikâyesinde Balkan Savaşları’ndan Nüfus Mübadelesi’ne uzanan yıllar boyunca Girit Türklerinin maruz kaldığı baskı ve cinayetler aktarılıyor. Çizer ve anlatıcı Soloúp’un ise giriş bölümü olan ‘Zeybekiko’ ve kapanış bölümü olan ‘Köroğlu’nda geçmişin hikâyelerinden çıkarttığı soruları ve çözümsüzlükleri bugünün karakterlerine tartıştırıyor.

Kitabın sonundaki zengin kaynakça, biyografiler, sözlük ve aile fotoğraf albümü de bu hacimli grafik romanın okuyucuya sürprizi olmuş.

Ayvali-Ayvalık “Hatırlamaya” dair bir grafik roman olan Ayvali-Ayvalık, bugün hâlâ Midilli ile Ayvalık arasındaki dar boğazda yiten insan hayatlarına bir bakış sunuyor.

Ocak 2016