Etiket: Sayı: 116

1979 Devrimi’nden günümüze gerek ülke içinde gerekse Irak’la yaşanan mücadeleler ve sıcak savaş, İran yakın tarihinde büyük kayıplara yol açtı. Geçen ayki cumhurbaşkanlığı seçimlerini rakibine yaklaşık 3 milyon oy fark yaparak kazanan Mesud Pezeşkiyân, İran’daki klasik “reformcu-muhafazakar” karşıtlığında yeni bir evreye işaret ediyor.

İran’da 28 Haziran ve 5 Temmuz’da yapılan iki turlu seçimlerde Mesud Pezeş­kiyân’ın yeni cumhurbaşkanı olarak seçilmesi, hem ülkede hem dünyada reform hareketi ve reformcuları yeniden tartış­maya açtı. Pezeşkiyân’ın cum­hurbaşkanı olmasıyla, ülkedeki reformcular 20 yıl aradan sonra iktidara gelme fırsatını elde etti.

Reformcuların analizi, İran’ın geleceğini anlamak açısından bir zorunluluk; zira onların başarısı veya başarısızlığı ülke­deki siyasal sistemin kaderini ve muhtemel siyasal değişimin içeriği ve rotasını belirleyecek. Süreci ve bugünü anlamak için en azından yakın tarihe, 1979’a dönmemiz gerekir.

11 Şubat 1979’daki İran Dev­rimi’nin hemen ardından, dinî lider Ruhullah Humeyni tara­fından Mehdi Bazergan’a “geçici hükümet” (Dolet-e Movveget) kurma görevi verildi. Hüküme­tin temel görevleri yeni siyasi rejimin kimliğinin belirlenmesi, anayasa yazımı, cumhurbaşkan­lığı seçimi ve meclisin kurulması idi. Ancak Bazergan’a bu fırsat verilmedi; kendisi Humeyni yandaşlarından farklı şekilde, devrim sonrası her tür değişimin adım adım olmasını, sert ve yıkıcı davranışlardan uzak durul­masını istiyordu. Devrimden hemen sonra kurulan Devrim Mahkemeleri’ni kapatmak ve bütün siyasal faaliyetleri yasal bir çerçevede yapmak taraftarı idi.

Mehdi Bazergan’ın demokrasi­yi önceleyen siyasal davranışları devrimin sert ortamına uygun olmadığı için nerdeyse tüm radikal grupları öfkelendirdi. Humeyni yandaşları, Bazergan’ı teslimiyetçilik, hainlik ve ABD karşısında zayıf olmakla suçladı; onun çalışma imkanlarını sınır­ladı ve yaptıklarını sabote etti. Bazergan 4 Kasım 1979’da ABD Büyükelçiliği’nin basılmasının ardından istifa etmek zorunda kaldı.

Hemen ertesinde, Ocak 1980’de halkın oyu ile cum­hurbaşkanı seçilen Abulhasan Benisadr da Bazergan’ın kaderini paylaşacaktı. Humeyni yan­daşları ona da çalışma imkanı vermeyecek; 1981’de Humeyni tarafından cumhurbaşkanlığı görevinden azledilecek; hatta ül­keden kaçmak zorunda kalacaktı.

1981 aynı zamanda İran İslâm Cumhuriyeti tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı, iktidar alanının tam anlamıyla Humeyni ve yandaşlarının eline geçtiği yıldır. “Devrim karşıtı” ve “öteki” olarak gördükleri grupları tasfiye ettikten sonra siyasal ve ideolojik anlamda birlik ve beraberlik elde edeceklerini düşünüyorlardı. “Çürük elmalar” çöpe atılmıştı ve İslâm cumhuriyetini destekleyen grupların sağlayacağı güç, hedef ve eylem birliği, dış düşmanlar karşısında da daha etkin bir di­renme olanağı sunmuş olacaktı. Ancak bekledikleri türde bir “birlik-beraberlik” durumunun olanaksız olduğu kısa sürede ortaya çıkacaktı.

24 Temmuz 1981’de Muham­med Ali Recai’nin cumhurbaş­kanı olarak seçilmesiyle ihtilaf­lar kendini göstermeye başladı. Bu dönemde, 1980’de Irak ile başlayan savaş bütün şiddetiyle sürüyor; Halkın Mücahitleri gibi rejim muhalifi örgütlerin silahlı eylemleri de siyasi süreci etkili­yordu. Nitekim Cumhurbaşkanı Recai, 30 Ağustos 1981’de Halkın Mücahitleri tarafından ofisine yerleştirilen bombanın infila­kıyla öldürüldü.

2 Ekim 1981’de, günümüzde İran’ın dinî lideri olan Seyid Ali Hamaney cumhurbaşkanı seçildi. Hamaney bu görevine Humeyni ile yaşadığı ihti­lafla başladı. Hamaney, daha sonra Dışişleri Bakanı olacak Ali Akbar Velayeti’nin Başba­kan olmasını istiyordu; ancak Humeyni’nin baskısı ile Mir Hüseyin Musavi’nin Başbakanlı­ğını kabul etmek zorunda kaldı. Musavi’nin başbakan olması, Hamaney’le aralarındaki nefret ve çatışmanın da başlangıcı olacaktı.

İşin en ilginç tarafı -“öteki” denen “çürük elmalar”ın tasfi­yesine rağmen- radikal İslâm savunucuları kendi aralarında­ki politik ve ideolojik düşünce farklılıklarının çok daha derin ve çeşitli olduğunu anladı! Humeyni yandaşları arasında; din devleti­nin yetki sınırları, dış politika ve ekonomi gibi çok çeşitli alanlarda uzlaşmaları mümkün olmayan ihtilaflar olduğu ortaya çıktı. 1981’den itibaren devlette ve mecliste gittikçe belirginleşen bu ayrışmaların en önemli kalemini iktisadi konular oluşturuyordu. “Ekonominin devlet kontrolünde olup olmaması, anayasanın 44. Maddesi’nin yorumu, kooperatif­lerin dinî hükümlere uygun olup olmaması, özel sektörün çalışma alanı, dış ticareti devletleştirme, sanayinin millîleştirilmesinin dine uygun olup olmaması …” tartışmaları giderek alevlendi.

Humeyni yandaşları arasın­da devletin ekonomik modeli konusunda düşünce farklılığı vardı. Devletçi-halkçı ekonomiyi savunanlar ile piyasa ekonomi­sini destekleyenler ikiye bö­lündü. 1981’den itibaren birinci gruba “Sol” (Çep) ve ikinci gruba “Sağ” (Rast) denilmeye başlandı. İran’daki siyasal gelişmeler de bu “Sağ” ve “Sol” bölünme ekseninde seyredecekti. Humeyni, sistem içinde dengeyi korumaya çalışsa da “Sol” kesime eğilimi açıkça belli idi ve bu kesim Mir Hüseyin Musavi liderliğinde 1982’de ikti­darı tamamen ele geçirdi. 1989’da onun ölümüne kadar yasama, yürütme ve yargı organlarının büyük bölümünü kontrol etti.

Humeyni’nin ölümü İran siyasal sistemi içindeki dengeyi değiştirdi. Haşimi Rafsancani cumhurbaşkanı (1989-1997) ve Hameney dinî lider seçildi. Sözkonusu gelişmeler İran siyasal sistemi içinde “Sağ” kesimin güçlenmesine neden oldu. Ancak 1981’den beri İran siyasal sisteminde “Sol” olarak adlandırılan gruplar, 1997’de Muhammed Hatemi’nin cum­hurbaşkanlığını kazanmasıyla “reformcu” kimlikleriyle öne çıktı. Reformcular, kendilerini İran Devrimi’nin gerçek amacı­nı gerçekleştirecek akım olarak nitelendiriyordu. Onlara göre, devrimden sonra gerçekleştiri­lemeyen hedeflere bu dönemde ulaşılmalıydı. Reform hareketi “demokratikleşmeyi” siyasal tartışmaların merkezine koydu. Sivil toplum, yasa, özgürlük, ço­ğulculuk kavramları İslâmi bir çerçeve içinde yorumlanmaya başladı.

Reformcular, muhafazakar­ların tersine din ile demokrasi arasında çelişki bulunmadı­ğına, dinin önemli ögesinin hoşgörü olduğuna inanıyordu ve “velâyet-i fakîh” konumunu yasal bir çerçeve içine oturtma­ya çalıştılar. Devleti ve bütün siyasal sistemi halk karşısında sorumlu olarak görüyorlar, halkın bu siyasal sistemi sor­gulama hakkı bulunduğunu savunuyorlardı. Onlara göre, halka hesap vermek kaygısını yaşamayan iktidar sahiple­ri yasal olmayan bir siyasal sistem kurmuştu ve bu sistem halk nezdindeki meşruiyetini kaybetmişti.

1997’de İran halkının geniş desteğini alarak iktidara gelen reformcular, İran siyasal siste­minde köklü bir değişim olacağı umudunu oluşturmuştu. Ancak onlar da kendilerinden beklenen değişimi gerçekleştirmede ba­şarılı olamayacaklardı. Bunda, dinî lider Hamaney’in elindeki tüm kurumlarla reformcuları sınırlandırmaya çalışması çok etkiliydi. Hamaney ve muha­fazakarlar, reform hareketini İslâm Cumhuriyeti’ni dönüştür­me ve seküler bir rejim kurma girişimi olarak yorumlayıp lanse ettiler.

Reform yanlılarının başarısız olmalarının diğer bir nedeni de siyasal kararlılıktan yoksunluk­tu. Hamaney ve muhafazakar­ların baskılarına karşı direnme ve halka sarılmak yerine sürekli geri adım attılar. Toplum ile Ha­maney karşıtlığında, hep Hama­ney’e yakınlaşmayı seçtiler. Top­lumla rejim arasındaki ihtilafta rejimin yanında yer almaları, onların toplumsal meşruiyet ve nüfuz alanlarına ciddi zarar verdi. Nitekim 2005’te radikal muhafazakar Mahmud Ahme­dinejad’ın cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanmasıyla refor­mcuların dönemi sona erdi.

Reformcular 2009’da Mir Hüseyin Musavi ile yeniden cumhurbaşkanlığı seçimlerini hedefledi. Musavi seçimlerin galibi olduğunu ilan ettikten sonra, yönetim Mahmud Ahme­dinejad’ın seçimleri kazandığını duyurdu. Bu durum İran’da toplumsal protestolara neden oldu. Seçimlerde hile yapıldığını düşünen insanlar “benim oyum nerede?” sloganıyla barışçıl bir yürüyüş başlattı. Bu protestolar, “Yeşil Hareketi” olarak adlandı­rılacaktı.

İran rejimi “Yeşil Hareke­ti”ni “fitne” olarak adlandırdı. Protestolara katılan çok kişi öldürüldü; reformcuların etkin isimleri dahil binlerce protesto­cu tutuklandı. “Yeşil Hareketi” liderleri olarak bilinen Mir Hü­seyin Musavi ve Mehdi Kerrubi ev hapsine alındı ve bu durum günümüzde de hâlâ devam ediyor!

Mesud Pezeşkiyân’ın geçen ay cumhurbaşkanlığı seçimini ka­zanması, reformcular açısından yeni bir dönem olarak yorumla­nıyor. Bu gelişme, şüphesiz reji­min reformcular karşısında geri adım attığı anlamına geliyor (reformcular ilk başta “koşullu olarak” seçimlere katılacakları­nı duyurdular. Adayları Anayasa Koruyucular Konseyi tarafından onaylanmadığı takdirde seçim­lere katılmayacaklarını ilan ettiler. Bu strateji, dinî lider Ha­maney’e karşı meydan okuma olarak yorumlandı ve istenen sonucu verdi).

1954’te Mahabat’ta doğan Pezeşkiyân’ın siyasi hayatı 1979 İran Devrimi’yle başladı. Devrimin, ülkenin Azerbaycan bölgesinde kurumsallaşmasın­da etkisi büyük oldu. 1980-88 arasında devam eden İran-Irak savaşında hekim olarak görev yaptı. Ardından 16 yıl boyunca İran Meclis’inde Tebriz mil­letvekiliydi. Tebriz Üniversi­tesi rektörlüğü, Sağlık Bakanı yardımcılığı yaptı. 2001-2005’te Muhammed Hatemi’nin ikinci döneminde Sağlık Bakanı oldu.

Pezeşkiyân’ın cumhurbaş­kanlığı adaylığı serüveni de yeni değil. 2005’ten itibaren aday olup olmayacağı tartışılmaya baş­lanmıştı. 2013 cumhurbaşkan­lığı seçimlerinde kayıt yaptırdı ancak kısa süre sonra adaylıktan çekildi. 2021 cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki adaylık girişi­miyse Anayasa Koruyucular Konseyi tarafından reddedildi.

Pezeşkiyân reformcu olması­na rağmen, İran’da reformcular olarak bilinen gruplardan farklı bir çizgide. Bu fark Hamaney açısından önemliydi ve Pezeş­kiyân’ın cumhurbaşkanlığı adaylığının kabul edilmesinde de etkili oldu. Reformcularla organik bağı bulunmayan yeni cumhurbaşkanı, onların kurdu­ğu hiçbir parti ve örgüte de üye olmadı. Reformcuların bugün­kü “neoliberal” arayışlarından farklı olarak sosyal adaleti savunuyor. Hamaney’e ve İslâm Cumhuriyeti’ne karşıtlığı red­dediyor. Yeni “İran milliyetçiliği” anlayışına da mesafeli. Siyasi faaliyetlerini dinsel ve mezhep­sel referanslara esaslandırıyor. 1979 İran Devrimi’nin değerleri­ni koruyor.

Pezeşkiyân’ın sahip olduğu bu özellikler, ona Hamaney ile reformcular arasında aracı ola­bilecek bir potansiyel ve misyon sunuyor. Reformcular da onun bu özelliğinin farkında ve bu da Hamaney’le barışmak açısından bir fırsat.

1979’dan günümüze poli­tik-ideolojik dönüşüm geçiren reformcular, İran siyaset sahne­sinde varlıklarını koruyabilseler de zamanla güç kaybettiler. Mesud Pezeşkiyân’ın cumhur­başkanı olması, şüphesiz onlar için bir kendini onarma, topar­lanma ve yeniden güç kazanma fırsatı. Tabii Pezeşkiyân, kuracağı hükümetin sadece reformcu­lardan oluşmasını istemiyor. Önümüzdeki dönem, gerek İran iç politikası gerekse bölge açısın­dan önemli gelişmelere gebe.

Haziran’da yapılan Avrupa Parlamentosu seçimleri, aşırı Sağ’ın zaferiyle sonuçlandı. Fransa’da ise Cumhurbaşkanı Macron’un erken seçim kararı, farklı iktidar hesaplarını gözetiyordu. Ancak bu hesaplar “çarşıya uymadı” ve ikinci turda Sol partilerin sürpriz şekilde biraraya gelmesiyle Halk Cephesi birinci oldu. Belirsizlik sürüyor…

Avrupa Parlamentosu (AP) seçimleri 9 Hazi­ran 2024’te yapılmış ve aşırı Sağ’ın yükselişine sahne olmuştu: Fransa’da RN (Ras­semblement National) %31.4 oranında oy alırken, düşman kardeşi Reconquête de %5.5 oy almıştı. NUPES (Yeni Ekolojik ve Sosyal Popüler Birlik) başlığı altında derlenen Sol partiler ise toplamda %30’a yakın bir oy al­salar da 4 parça olduklarından anlamlı bir sonuç elde edeme­mişlerdi. Fransa dışında da birçok Avrupa ülkesinde aşırı Sağ yüksek oranda oy aldı.

Alarm zillerinin Fransa’da çalmasına neden olan ise, Cumhurbaşkanı Macron’un erken seçim kararı almasıydı. Yapılan yorumlara göre Macron bu sürpriz kararı iki nedenle almıştı: 2027 başkanlık seçimi­ne kadar aşırı Sağ’ın muhtemel hükümetteki beceriksizliğini göstermek; veya parçalı bohça Sol’un aşırı Sağ karşısında en azından ikinci turda kendisini destekleyeceğini ummak.

Olaylar onun beklediği gibi gelişmedi. Macron’un planını akamete uğratan, aşırı Sağcı RN’nin de gözden kaçırdığı bir durumdu. Sol kesim, Macron’un erken seçim kararı almasıyla üzerindeki rehaveti attı. Yeni­den ve daha sınırlı bir progra­matik zeminde birlik sağlandı. Bu birlik, sendikalar başta olmak üzere bir dizi toplumsal örgütlenme ve seçmen tarafın­dan da desteklendi. Bu defa Yeni Halk Cephesi (NFP) adını alan Sol birlik, 1936’daki Halk Cep­hesi’nden esinlenerek tarihe de bir göndermede bulunuyordu.

AP seçimlerinden sonra Sol’un toparlanması Macron’un seçim hesaplarını bozdu. Solu toparlanmaya zorlayan ise sen­dikalar, toplumsal örgütlenme ağları ve elbette RN’nin yükse­lişi oldu. İlk tur sonuçları ilan edilince, RN artık tek başına ik­tidardan sözetmeye başlamıştı. Ancak Cumhuriyetçi Cephe ile seçime gidilmesiyle RN’nin 240-290 bandındaki hayali tuz­la buz oldu. Olağan koşullarda RN birinci, NFP ikinci, Macron­cular üçüncü olacakken, NFP birinci, Macroncular ikinci, RN ise üçüncü parti oldu. NFR 182, Macroncular 168, RN 143, Cumhuriyetçiler ise 66 sandal­ye kazandı.

Ancak mutlak çoğunluğun sağlanamaması, Macron’un ifadesiyle seçimin kazananının olmaması, yeni hükümetin olu­şumunda bir yeniden dizilişe ihtiyaç gösteriyor. RN kimseyle ittifaka girmeyeceğini, NFP de kendi programından taviz vermeden yürümek niyetinde olduğuna açıkladı. Böylelikle şimdilik kağıt üzerinde Mac­ron’un NFP’de yer alan Sosya­list Parti ve Ekolojistlerden re­jim yanlıları ile yeni bir merkez oluşturma ihtimali güçleniyor.

Fransa’da aşırı Sağ tehlike­si için söylenebilecek olan ise şu: 12’ye 1 varken şimdi 12’ye çeyrek var. Ancak belirsizlik ve kaos sürüyor.

ANALİZ / FRANSIZ SİYASETİNİ ANLAMA KILAVUZU

Devrimler ülkesinde karşı devrimlerin yükselişi

Tüm Avrupa’da olduğu gibi Fransa’da da aşırı Sağ yükselişte. 1969’da siyasi sahneye çıkan FN/RN (Front National/Rassemblement National) 55 sene içinde inişli-çıkışlı bir seyir izlese de “kurucu baba”sının yerini alan Marine Le Pen ile ülkenin en güçlü siyasal akımı.

Fransa’da kurumsal siyaseti altüst eden RN’nin (Rassemblement National) Avrupa Parlamentosu seçimlerindeki başarısından sonra, ulusal seçimde son anda ve şimdilik durdurulabilmesi; aslında “Macronizm” diye ad­landırılan ve 40 yıldır yürütülen ekonomik ve sosyal politikaların da çöktüğüne işaret ediyor. Ül­kede kurumsal partiler giderek seçmenden koparak birbirine benzeyen politikalarla yoksullu­ğu, güvencesizliği ve eşitsizliği alabildiğine derinleştirdiler; bunu yaparken güvenlikçi poli­tikalar güttüklerini iddia ederek İslamofobik, göçmen karşıtı, Roman karşıtı halet-i ruhiyeyi güçlendirdiler. Toplumsal hare­ketlerin bastırılması, sendika­ların zayıflatılması dayanışma kanallarını tıkayınca, aşırı Sağ’ın bütün bunların sorum­lusu olarak “öz hakiki Fransız olmayanlar” ı göstermesinin kanalları da açıldı.

Fransa her ne kadar 1789’dan başlayarak “devrimler ülkesi” olarak görülse de, emperyalist bir ülke sıfatıyla sömürgecilik­ten kalma bir ırkçılık, ayrımcılık özellikle devlet kurumlarında devam etmişti.

Bu tablonun ortaya çıkma­sında, korkuyu toplumda canlı tutmaya çalışan aşırı Sağ’ın yanısıra; beklentileri karşıla­maktan uzak Sosyalist Parti’nin son 40 yılda birkaç defa kurduğu hükümetlerin de sorumluluğu var kuşkusuz. Son olarak 2012’de François Hollande dönemindeki başarısızlık öyle bir hâl almıştı ki, kendisi siyasi tarihte ilk defa ikinci defa aday olmayan bir başkan olarak geri çekildi; ortada artık bir ka­davra durumunu almış partisi kalmıştı. Zaten bir teknokrat olarak Maliye Bakanlığı’na getirdiği Macron da böylesi bir boşluğun içinden çıktı ve açılan yolda “tam gaz” ilerledi.

Fransız aşırı Sağ’ının düşün­sel temellerini 19. yüzyıla kadar geriye götürmek mümkünse de, toplumsal hayatta siyasi karşılığı olan 1930’lardaki Action França­ise, Alman işgali altında işbirlikçi Vichy hükümeti destekçileri ve 1953’te Robert Poujade’ın kurdu­ğu hareketler öne çıkar. FN/RN (Front National/Rassemblement National) ise geçen 50 yıl içinde inişli-çıkışlı bir seyir izlese de, şu anda “kurucu baba”sının yerini alan Marine Le Pen ile ülkenin en güçlü siyasal akımını temsil etmekte.

Baba Le Pen’in sicili hayli kaba­rık. 1955’te Vietnam için gönüllü olduysa da, oraya vardığında Fransız sömürgeciliğinin Dien Bien Phu yenilgisi gerçekleşmişti bile. Dönüşünde Fransız Sağ’ının ünlü siması Pierre Poujade ile seçim kampanyasına katıldı ve 1956’da henüz 27 yaşındayken en genç üye olarak mecliste yer aldı. Dönemin en yakıcı meselesi Cezayir savaşında pozisyon aldı; sonradan burada işkence yaptığı da iddia edildi. Sömürgecilik hevesi kursağında kalınca “yerli ve millî” siyasete döndü.

Dolayısıyla Ekim 1972’de FN oluşurken Le Pen’in heybesi doluydu. Fransızların istihdamı­nı, güvenliğini ve sağlığını tehdit eden meselenin “kontrolsüz göç” olduğunu ilk o dile getirdi. Karşısına aldığı sendikalar ve Sol partileri “korkunun merkezi” olarak gösterirken “liberal Sağ’ın ömrünün tükendiğini” ilan etti. O dönem Fransa’da aşırı Sağ oldukça zayıf iken, İtalya’da %10 dolayında oy alan MSI (İtalyan Sosyal Hareketi) vardı. Bu hare­ket açıkça faşizmden esinleni­yordu ve 3 renkli alev sembolünü kullanıyordu (yeşil-beyaz-kır­mızı). FN de bu sembolü kullandı; sadece bayraklardaki renkleri mavi, beyaz, kırmızı yaptı.

Ancak 1973 genel seçimlerinde alınan %1.3 oy kimseyi tatmin etmedi ve Le Pen, FN’yi yeniden düzenledi. Klasik Sağ ile yakın­laşmaya çalışırken, Marksizm karşıtlığı, sendika tekelinin sona ermesi, ölüm cezası, kürtaja kar­şı çıkma, göç teması gibi noktala­ra vurgu yaparak bağımsızlığını korudu.

François Mitterand’ın ikti­dara geldiği 1981’den kısa bir süre sonra uygulamaya sokulan neoliberal programlar, sanayide geleneksel sektörlerin terke­dilmesi, kısa zamanda toplu­mun emekçi-esnaf-zanaatkar kesiminde bir sarsıntıya yol açtı. Sol’un bu noktada iktidar olması ve geleneksel Sağ’ın yetersizliği, FN’nin önünü açacaktı.

FN 1984’teki Avrupa seçimle­rinde ilk kez görünür oldu ve %11 oy alarak Avrupa Parlamento­su’na 10 milletvekili; 1986’da se­çim sistemi değişince de Ulusal Meclis’e 35 milletvekili gönderdi. 1988 başkanlık seçimlerinde Le Pen %14 oranını bularak kendi güzergahını genişletti. Yükseliş devam etti ve oran 1995 cumhur­başkanlığı seçimlerinde %15’e çıktı. FN’nin oyları önemli mik­tarda klasik Sağ’ın orta ve küçük burjuva tabanından geliyordu. Bu kesimin Le Pen’e yönelmesin­de, sermayeye ve işçi hareketine karşı Sağ’ın etkisizliğinin büyük payı vardı. Avrupa Ekonomik Topluluğu’nda sınırlarının açıl­ması, sistemin modernizasyonu bu kesimlerin kendilerini tehdit altında hissetmelerine neden oluyordu.

Sendikaların iktidardaki Sol partileri sıkıştırmamak için “anlayışlı” davranmaları da FN’e bir alan açmıştı. Le Pen bir taraftan da Reagan modeli ile ekonomik liberalizmi savunuyor, “kahrolsun sendikalar, kahrol­sun vergiler, kahrolsun devletin ekonomiye müdahalesi” gibi bil­dik neoliberal tiratları da ihmal etmiyordu.

FN seçmeni, arada RPR ve UDF gibi iki geleneksel Sağ partiye dönüş yapıyordu ama; komü­nizm düşmanlığı SSCB’nin yıkıl­masıyla boşa düşünce, Sol parti­lerin tabanındaki emekçilere de seslenmek gündeme geldi. Yeni durumda sınıf ayrımlarının bir anlamı yoktu, artık toplumsal öfkenin temsilcisi FN olacaktı!

SSCB yıkılınca Amerikan yan­lılığı, NATO sevdası terkedildi. Hatta Le Pen, 1991 Körfez Savaşı sırasında Irak yanlısı bir tutum aldı. Mitterand dönemindeki bir takım sosyal kazanımlar da artık eleştiriden muaftı. Özetle, “millîci ve sosyal” bir söylem tutturulmuştu.

Ancak 1995-1998 arasında işler iyi gitmedi. FN polis, ulaşım gibi alanlarda sahte sendikalar kurdu. Klasik “faşist kitle örgüt­lenme faaliyeti”ne giriştilerse de bunlar sınırlı kaldı. SSCB yıkılmıştı ama, sendikalar ve Sol partiler henüz sıfırı tüket­memişlerdi. Bu arada partinin ikinci adamı Bruno Mégret 1994’te İtalya’da olduğu gibi bir Sağ ittifakta yer almayı savunu­yordu. Le Pen ise henüz kendini tek başına iktidara taşıyacak olan büyük krizin peşindeydi. Sonuçta ikinci adam tasfiye edildi ama FN de 42 binden 15 bin üyeye geriledi.

Le Pen 2002 başkanlık se­çiminde Sosyalist Parti adayı eski Başbakan Jospin’in yarım puan da olsa önüne geçerek ikinci tura kaldı ve %17 gibi bir oy alarak Mégret’nin “artık Le Pen’e ihtiyaç yok” iddiasını çürüttü. Gerçi 2007’de başkan­lık seçiminde %10.5 alırken, parlamentoda %4.3 bi düşük bir seviyeye gerileyecek ama pes etmeyecekti.

FN’nin büyüme dinamiği ile Le Pen’in temsil kabiliyeti arasındaki gerilimi gidermek, ona bir halef bulmak kaçınılmaz hale gelmişti. 2011’de FN kong­resinde Marine Le Pen başkan­lığa geldiğinde, onun sözünü ettiği “idelojik modernleşme”ye karşı çıkanlar çekilseler de bir canlanma gerçekleşti. Kızı, babasına göre elbette fotoje­nikti; ağzı laf yapan ve elbette daha genç bir sima olarak eski hikayelerin izlerinden arınmış­tı; geleneksel söylemin ötesinde, özellikle toplumsal meselelere de değinen bir lider olarak te­mayüz etmeye başladı. Bu arada Avrupa hatta dünya ölçeğinde çeşitli varyantlarıyla büyüyen iktisadi kriz de, aşırı Sağ’ın gelişmesine imkan tanıyan bir ortam sunmaya başlamıştı.

FN kurulduğu yıllarda “faşist” veya “neofaşist” olarak tanım­lanıyordu. Bugün ise Marin Le Pen’in babasının yerini alma­sıyla farklılaşan bir güzergahta, özellikle RN’ye evrilmesiyle, “sağ popülist” diyenler dahi var. Günümüzde aşırı Sağ’ı tarihsel faşizmden ayıran temel nokta, iktidarı ele geçirme stratejisi­dir. Kuşkusuz seçim zaferleri aşırı Sağ’a ideolojik ve kurumsal düzeyde aşırı otoriter ve ırkçı gündemini ilerletmek için daha fazla araç sağlıyor. 2027 seçim­leri bu açıdan da önemli.

Masis Kürkçügil

TARİH, TEKERRÜR, HATALAR, UMUTLAR

Sol’da 88 yıl sonra yeni bir Halk Cephesi

1936’da Komünist Parti ile Radikal Parti’nin faşizme karşı kurduğu Halk Cephesi, 90 yıl sonra en azından isim olarak yeniden doğdu. Arada tabii büyük farklar var.

Artık aktörlerinin, tanıklarının unutulduğu Halk Cephesi’nin, Fransa’da bunca yıl sonra yeniden birleştirici ve geniş kitlelere umut veren bir simge olarak belirmesi şaşırtıcı gelebilir. Aşırı Sağ’ın yükseldiği bir dönemde, iki ana partiye (Komünist ve Sosyalist Parti) ve onlara bağlı sendikalara (CGTU ve CGT) bölünmüş olan Sol, Şubat 1934’te hükümeti devirmeye yönelik faşist darbe girişimine karşı birleşmek zorunda kalmıştı.

Bugün de Macron’un erken seçim kararını almasının hemen ardından Ekolojistler, Sosya­list Parti, Komünist Parti ve LFI’nin oluşturduğu kurumsal Sol partilerin biraraya gelmesi, bu­nun da bir dizi toplumsal örgütlenme ve sendi­kalar tarafından desteklenmesi, Macron’un da RN’nin de hesabında olmayan bir husustu.

Hükümet yanlısı medya, bu yeni Sol koalis­yonun “terorist” ve Hamas işbirlikçisi olduğunu iddia etti; yine kimi yorumcular Filistin yanlısı bu kesimin anti-semit olduğunu söyledi. Buna rağmen NFP her yerde aday çıkarmayı başardı.

Fransa tarihinde bugüne kadar Sol partiler arasındaki ittifaklarla kurulan “çoğul Sol” bir­kaç defa hükümet oldu. Ancak NFP tamamıyla farklı koşullarda ortaya çıktı ve Sosyalist Par­ti’yi adeta kuyudan çıkararak yeni bir alterna­tifin öznesi haline getirdi.

Mayıs-Haziran 1936’da kurulan Halk Cep­hesi hükümeti, belleklerde örgütlenme hak­kının tanınması, ücretlerin artırılması, ücretli izin ve haftada 40 saat çalışma gibi tarihsel kazanımları canlı tutuyor.

Aslında bu seçimler Fransa’daki iki kutup­lu siyasal yaşamın yenilendiği anlamına da geliyor. NFP’nin varlığını besleyecek ve onu yönlendirecek sendikalar ve toplumsal örgüt­lenmelerin baskısı bir sonraki karşılaşma için belirleyici olacak.