Etiket: ilahi komedya

750 yıl önce doğan ünlü İtalyan şairin ve dünya edebiyatının başyapıtı İlâhi Komedya, son yüz yıldır içerdiği İslami motifler bakımından da tartışılıyor. Kur’an’daki Cennet-Cehennem tasvirlerini, Mi’rac, nur gibi kavramları, Arap şairlerinin üslubunu, spekülasyon yapmadan ele almak önemli.

Madrid’de 1919’da bir İspanyol yazarının yankı uyandıracak bir kitabı yayımlandı: İlâhi Ko­medya’daki Müslüman Bâtıni Bilgiler. Miguel Asin Palacios, Dante’nin bu dev klasiği ile İs­lâm’ın bâtıni (içrek, ezoterik)) perspektifi arasında, “öteki dünya” açısından önemli bağ­lar bulunduğu görüşündeydi. Asin’den çok daha önce, başka yazarlar Dante ve döneminin Latin edebiyatı üzerinde Müs­lümanlığın etkilerinden söz açmışlardı, ancak bu çalışma­lar kısıtlı bir uzman çevresin­de ilgi uyandırabilmişti.

Asin’in kitabı büyük yankı doğurdu ve bilim-kültür çev­relerinde genellikle olumsuz bakışlar getiren polemiklerin doğmasına yolaçtı. O sıralar­da, büyük İtalyan şairinin 600. doğum yılı nedeniyle çeşitli anma törenleri düzenlenmiş­ti ve bu kadar tepki oluşması­na yol açan da, yanlış anlama­lardan kaynaklanan bir ulusal gurur sorunuydu: Nasıl olurdu da, İtalya’nın ‘medar-ı iftiha­rı’ Dante, yabancı kaynaklar­dan, üstelik yabancı bir dinin verilerinden yararlanmış ola­bilirdi? Temelde, en fazla karşı çıkılanın, Dante’nin İslâm kül­türünden yararlanmış olduğu­nun söylenmesi olduğu çabuk anlaşıldı: Karşı çıkanlar, bu te­zi çürütmek için olmadık baş­ka yabancı kaynaklar göster­me yolunu seçtiler.

Asin, inanılmaz miktarda belgeyi ve öteki dünya kavra­mıyla ilgili tüm İslâmi kay­nakları incelemiş, İlâhi Ko­medya’nın yazarını etkilemiş olabilecek dolaylı-dolaysız her tür yazılı metne ve görsel mal­zemeye başvurmuştu. Şairin cehennemi kafasında kurma biçimi, cennete değgin efsane­ler, olağanüstü deniz yolculu­ğu öyküleri… Bütün bunlarda az ya da çok Müslüman dün­yanın bir damgası vardı. Özel­likle de “Dante’nin dünyasının ahlâksal yapısı” sayılan İlâhi Komedya’da bu motiflerin ağırlığı göze çarpıyordu. Haz­reti Muhammed’in Mir’ac’ı ve gece yolculuğu ile ilgili İslâ­mi anlatılarla Dante’nin yapıtı arasında şaşırtıcı ölçüde ortak öğeler bulmuştu Asin. Cehen­nemin tasarımlanma biçimi buna iyi bir örnekti: Herbiri ayrı bir günâh kategorisine gi­ren cezaların içiçe geçen çem­berlerinden oluşan o dev huni iki tarafta da hemen hemen aynıydı. İki tarafta da Cehen­nem, Kudüs’ün altında göste­riliyordu, bazı ceza biçimleri tıpatıp benziyordu, Müslüman kişiye Cebrail, Dante’ye Ver­gilius eşlik ediyordu, her iki tarafta da yolcuların karşısına vahşi hayvanlar çıkıyordu.

Kur’an’da yeralan cennet tasvirleriyle Dante’nin İlâhi Komedya’da yaptığı tasvir­ler arasında da büyük benzer­likler ortaya çıkarmıştı Asin. Müminlerin içinde yaşadı­ğı yuvalarla Dante’nin gökleri arasında da anlatım paralellik­leri az değildi. Dante’nin final için seçtiği tema da İslâm kay­naklıdır: Nur karşısında yolcu benliğini ve belleğini yitirir.

Şüphe yok ki, benzerlikler küçümsenecek gibi değildir. Ancak, Asin’in bütün “buluş sahipleri” gibi biraz işi abart­tığı ve Dante’nin doğrudan doğruya, kendinden bir şey katmaksızın İslâmi metinleri kullandığını varsaydığı görül­müştür. Öte yandan, yazarın asıl eleştiriye hedef olmasına neden olan tavrı, bu etkilen­menin nasıl gerçekleştiğine ilişkin inandırıcı bir yorum getirmemesi olmuştur. Alber­to Ventura, bu konuda yaza­rın yalnızca İspanya yoluyla gelmiş olabilecek bir etki dal­gasını ciddiye almış olması­nı sağlıklı bulmuyor. Hazreti Muhammed’in Mi’rac yolcu­luğunu konu edinen Arapça elyazmasından Latinceye ya­pılmış bir çeviri metnin varlı­ğı biliniyor ve Levi della Vida gibi yorumcular Dante’nin ke­sinkes bu çeviri metnini gör­müş olduğunu belirtiyorlar.

Benzeri zorluklar yalnızca Dante’nin yapıtıyla ilgili olarak değil, dönemin Latin köken­li tüm edebiyat ürünleriyle de ilgili bir dizi soru doğurmakta­dır. Arap edebiyatının ve şiiri­nin doğrudan etkisinden söze­dilebilir mi? Yalnızca biçim­sel alanda mı görülür bu etki, yoksa tema seçimine kadar derinlere inmiş midir? Hem biçimsel, hem de kavramsal düzeyde Arap şiirinin etki­li olduğu açıktır aslında, ama temalar sözkonusu olduğunda aynı kesinlikten hareket etmek mümkün değildir. Kadının ide­alleştirilmesi örneğin, yalnız­ca Arap metinlerine özgü bir tema değildir, Avrupalı gezgin şair için de vazgeçilmez bir ko­nu olmuştur.

***

Bizim edebiyat dünyamızı kurcalamış konular arasında sayılamaz Dante’nin başya­pıtında İslâmi motiflerin ye­ri. Bilebildiğim görebildiğim tek istisnayı Sezai Karakoç’un ilgisi oluşturuyor: Rimba­ud’nun Harrar’da Müslüman­lığa yaklaşmasına olduğu gibi, Dante’deki “olası” karşılıkla­ra da sokulan Karakoç doğru­dan bu bağlamda sözalmamış, Louis Gillet’nin Dante üzerine kitabındaki İslâm’la bağlantı­ları işleyen bölümü çevirerek önce Diriliş dergisinde yayım­lamış, sonra da metni bir kita­bına almıştı.

Gerçi Louis Gillet “esas­lı” bir uzmandan çok “amatör” bir yorumcu olarak değerlen­dirilmiştir; Asin sonrası Dan­te-İslâm ilişkisine yakıcı ekler getiren Maxime Rodinson da onu “outsider” nitelemesiy­le safdışı bırakır. Rodinson’un 1951’de şanlı Dinler Tarihi Dergisi’nde (cilt 140, sayı 2-in­ternetten indirilebiliyor!) çı­kan soluklu incelemesi dilimi­ze çevrilmemiştir. Orada, İtal­yan şairinin İslâm ile bağının hayli spekülatif bir perspek­tiften verimsiz ve dayanak­tan yoksun atışmalara yolaç­tığını belirtir, Mi’rac olgusuna yoğunlaşır, ardından da asıl odaklanılması gereken ortak zeminin İbn’ül Arabî’nin yapı­tı olduğunu ileri sürer.

Bütün boyutlarıyla hâlâ di­diklenme süreci tamamlan­mamış bir araştırma alanı bu. Bizim, öncelikle Asin Palaci­os’un çalışmalarının eleşti­rel basımını Türkçede sağlıklı biçimde ağırlamamız önemli. Yeni basımlara Carlo Ossa­la’nın sunuşunun eklenmiş ol­ması ayrı bir heyecan kaynağı; çağdaş yorumbilim açısından bakarsak.

Yedi yüzyıl sonra “bura­dan” da konuya ışık tutacak birilerinin çıkmasını bekle­mek safdillik mi?