ııı. selim’in kız kardeşi hatice sultan, harf devrimi’nden tam 135 yıl önce fransız mimar-ressam antoine-ıgnace melling’e latin harfleriyle türkçe mektuplar yazıyordu. hatice sultan’la tanıştıktan sonra hayatı değişen melling’e “ismetlû hatice sultan hazretlerinin mimarı” ünvanı verilir ve aylık bağlanır. bir süre sonra hatice sultan’la ilişkisi zayıflayan melling, neşâtabâd’dan uzaklaşır.
III. Mustafa, 30 Ekim 1757’de Osmanlı’nın 26. padişahı olarak tahta çıktı. Vefatından sonra 13 yaşındaki oğlu Şehzade Selim’in yerine kardeşi I. Abdülhamid tahta geçti. Yeni Padişah’ın ilk işi devam eden Rusya-Avusturya Savaşı’nı durdurmak oldu ama barış ortamı uzun sürmedi ve savaş tekrar başladı. Padişah, Özi Kalesi’nin düştüğü haberini alınca felç geçirerek vefat etti. Yerine geçen yeğeni III. Selim ise 28 yaşındaydı.
III. Mustafa’nın Korsikalı cariye Adilşah Kadın’dan doğan iki kızı Beyhan ve Hatice Sultan, babaları döneminde Topkapı Sarayı’nda, amcaları I. Abdülhamid döneminde ise eski sarayda rahat bir hayat yaşadı. Adilşah Kadın, kızlarının evlilik çağına girmesinden sonra I. Abdülhamid’in huzuruna çıkarak onlara uygun bir eş bulmalarını istedi. I. Abdülhamid, 18 yaşındaki Beyhan Sultan için Halep’te görevli Silahtar Mustafa Paşa’yı, 15 yaşındaki Hatice Sultan için ise Hotin Muhafızı Seyyid Ahmet Paşa’yı eş için uygun buldu. Hanım sultanların eşlerinin görev yaptığı yere gitmeleri söz konusu olmadığı için damatlar düğünden sonra hemen görev yerlerine döndü.
III. Selim tahta çıktıktan sonra Hatice Sultan’a Ortaköy Defterdarburnu’nda Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’dan kalan Neşâtabâd Sahil Sarayı’nı, Beyhan Sultan’a Arnavutköy Akıntıburnu’ndaki sarayı verdi.
Her iki hanım sultan da abileri III. Selim’in yapacağı reformların en büyük destekçisi oldu.
Yeni Sahil Sarayı’nı Avrupa sarayları gibi düzenlemek isteyen Hatice Sultan yabancı elçilerin yalılarının bulunduğu Tarabya ve Büyükdere’de beş çifte kayığıyla gezintiler yapmaktadır. Bu gezintilerden birinde Danimarka Maslahatgüzarı Baron Hübsch’ün yalısını ve Büyükdere sırtlarına yaslanan labirent bahçesini çok beğenir. Hemen elçiye haber gönderilir. Ertesi gün Hatice Sultan’ı ağırlayan Baron Hübsch ona bahçesini düzenleyen Melling’i tavsiye eder.
Mimar-Ressam Melling
1763 yılında babasının heykeltıraş olarak çalıştığı Almanya Karlsruhe’deki Baden Sarayı’nda doğan Antoine-Ignace Melling sanatçı bir aileden geliyor. Babası heykeltıraş, amcası ise ressamdır. Babasının atölyesinde heykeltıraş olarak çalışırken ağabeyinin öğretmen olarak görev yaptığı sanat okulunda da matematik ve mimarlık eğitimi alır. Babasının ölümünden sonra amcasının etkisiyle resme yönelen Melling, çeşitli Avrupa ülkelerine ve Mısır’a geziler yapar. İskenderiye’den sonra uğradığı İzmir’deki dostları ona İstanbul’a gitmesini tavsiye eder.
Pera’ya yerleşen Melling, o sırada 20 yaşındadır. Rus elçisi sanatçı dostu Bulgakoff ile tanışması ona İstanbul’daki yabancı elçiliklerin kapısını açar. Zengin Levantenlere, elçi ve diplomatların çocuklarına resim ve sanat dersleri vermeye başlar. Fransızca, Almanca ve İtalyanca bilen Melling bu arada Türkçe de öğrenir. Kırık Türkçesini yazarken Arap harflerini değil Latin harflerini kullanır.
Melling’in Hatice Sultan’la Tanışması
Baron Hübsch’ün Hatice Sultan’a tavsiye etmesi Melling’in hayatını değiştirir. Neşâtabâd Sahil Sarayı’nın yanına Batı mimarisinde yaptığı iki katlı köşk ve bahçe çok beğenilir. Bahçede leylak, gül ve akasyalardan oluşan labirentlerden çıkışı bulmak neredeyse imkânsızdır. Yabancı elçilik mensupları köşkü ve bahçeyi görmek için birbiriyle yarışır.
Üstü kafesli bir galeri ile Neşâtabâd’a bağlanan çatısı üçgen alınlıklı neoklasik köşkün ön cephesinde beş adet Dor sitili sütun vardır. İç süslemelerinde de Batı formları öne çıkar.
Melling’e “İsmetlû Hatice Sultan Hazretlerinin Mimarı” ünvanı verilir, aylık bağlanır. Hatice Sultan’ı ziyaretinde Melling’in yaptığı işlere hayran kalan III. Selim, ondan Beşiktaş Sarayı’nı büyütmesini ister. Saraya eklediği İyon başlıklı sekiz mermer sütun üstünde yükselen Divanhane ve Valide Sultan Dairesi’ni beğenen III. Selim, Melling’i saray mimarlığına atayarak samur kürk (hilat) hediye eder.
Çok yönlü bir sanatçı olan Melling’in günleri saray ve köşklerin iç dekorasyonuyla ilgilenmekle, cibinlik kurup avize asmakla, elbise modeli çizmekle, kumaş seçmekle, satıcılarla pazarlık etmekle, inci bezeli yağlıklar yapmakla, bahçedeki saksı ve mobilyaları düzenlemekle geçmektedir.
Melling bu yoğun iş temposunda Hatice Sultan’la haberleşebilmek için ona Latin harfleriyle Türkçe yazmayı öğretir. Hatice Sultan, Korsikalı annesinden öğrendiği İtalyanca nedeniyle Latin harflerini bilmektedir. Melling geliştirdiği Türkçe alfabede Ş yerine SC, K ve S için C, Y için J harfini kullanır. Hatice Sultan mektupların sonuna gün ve saati İtalyanca yazar. Mektuplarda tarih ve imza yoktur.
“mellıng yoğun iş temposunda hatice sultan’la haberleşebilmek için ona latin harfleriyle türkçe yazmayı öğretir. hatice sultan, korsikalı annesinden öğrendiği italyanca nedeniyle latin harflerini bilmektedir.”
Hatice Sultan’ın Borcu ve Melling’in Tutuklanması
Zamanla ikilinin arasında duygusal bir ilişki başlar. Hatice Sultan, Melling’in kalması için Neşâtabâd’ın içine bir daire yapmasını ister. Gece el ayak çekilince gizlice burada buluşurlar.
Bir gün Hatice Sultan’ın siparişlerini takip etmek için gününü Kapalıçarşı, Tahtakale, Eminönü ve Pera çarşılarında geçiren Melling’in başı fena hâlde belaya girer. Melling, Hatice Sultan için bir Fransız elmas tüccarına 850 kuruşluk elmas bir broş siparişi verir. Broşun tesliminde ücreti Hatice Sultan tarafından ödenecektir. Sipariş sonrasında Fransız tüccar yolsuzlukları nedeniyle tutuklanır, tüm malları haczedilir. Fransız tüccar, defterinde Hatice Sultan’dan 850 kuruş alacaklı görünmektedir. Defterdar, Çavuşbaşı Ağa’yı Hatice Sultan’a göndererek bu parayı istetir. Hatice Sultan ya unuttuğu için ya da broşu teslim almadığı için “Benim borcum yoktur.” cevabını verince Melling tutuklanır. 850 kuruşu ödemesi istenen Melling şaşkındır, derdini bir türlü anlatamaz. Defterdar, Melling’in yalvarmalarından sonra Hatice Sultan’a mektup yazmasına izin verince kurtulur.
Hatice Sultan ve Ressam Melling Mektupları
Melling Kalfa,
…Sarı pul entariyi işletesin. Aman, bu işler nasıl olacak? Hemen çalışasın, göreyim seni. Bugün nihali ve tarak kesemi isterim. Yoluna bakıyorum.
…Sarık örtüsü işlendi mi? Gergefle alıp şimdi kendin getiresin. İnci vereceğim.
…Aman Mellig Kalfa, şalı bir dakika evvel tekmil ettirip Mehmet’e veresin. Dimitri’ye verip diktirsin. İskemle yarın gelmezse işime yaramaz. Pazar günü bayramdır.
Bugün sen gelme, iskemleyi tekmil ettirip yarın alıp gelesin.
Gönderdiğim gömlek tekmil oldu mu? Cümlesini bir saat evvel isterim. İşleme kumaşlar bulunsa gönderesin.
…Rabetlu Melling Kalfa, Mektubun malumum oldu. Sen elbet çalışırsın bilirim ama geç oluyor, benim işim geç kalıyor. Vallahi hicab ediyorum âlemden ve vallahi usta Lorenzo’da olan şeyler (in) dünkü gün cümlesi geldi, bir kuşaktan gayri bir şey kalmadı. Vallahi böyledir, sual edesin, işte biraz daha inci irsaldir, akşam daha irsal ederim, sabahtan dahi irsal ederim.
Bu cevab (ı) uşağın (la) gönderdim. Cibinlik ne zaman kuracaksın bildiresin.
Hatice Sultan’ın mektuplarda Melling’e karşı kullandığı buyurgan dile şaşmamak gerek. Hanedan kızları Osmanlı soyundan geldikleri için Harem’de ve ilişkilerinde çok önemli ayrıcalıklara sahipti.
Doğum ve evlilikleri büyük şenliklerle saray veya meydanlarda kutlanan hanım sultanlara rahat bir hayat sürmeleri için gelir tahsis edilirdi. Nitekim Hatice Sultan’a Teke Sancağı’nın (Antalya) dörtte biri ve Mora’daki çeşitli çiftlik gelirleri bağlanmıştı.
Hanım sultanlar evlilik çağına geldiğinde Padişah ve Valide Sultan tarafından yüksek mevkide bulunup uygun görülen damada karar bildirilirdi. Eğer damat evliyse ilk işi eşini boşamak olurdu. Evlilikten sonra cariyelerle de ilişkisini keserdi. Damadın evlilik süresince hanım sultan ile konuşmalarında alttan alması şarttı. Hanım sultana hizmette kusur edemeyen ve onun sözünden dışarı çıkamayan damadın eşinden boşanma hakkı da yoktu.
Hatice Sultan’ın Melling’den istekleri bitmez, mektuplar gider gelir. Zamanla Melling’e ilgisi de azalır. Neşâtabâd’dan uzaklaşan Melling, günlerini Pera’da geçirmeye başlar. Melling bu arada gönlünü Cenevizli ev sahibinin kızı Luiza’ya kaptırır. Çiftin bir yıl sonra kızları Adelaide doğar. Yıl 1799’dur. Melling’in evliliğini bir türlü kabullenemeyen Hatice Sultan, Melling’in aylığını keser. Melling’in gönderdiği uşak eli boş döner. Yazdığı mektuplar da karşılıksız kalır.
Efendim,
Cumartesi günü aylık almaya uşağımı gönderdim. Sadece geçen ayın parasını vermişler. Kilerci İbrahim, “Aylık tamamdır, başka aylık yoktur.” demiş. Doğrusunu söylemek gerekirse inanamadım. “Efendimiz böyle emretti.” demişler.
İnanamıyorum, Efendimiz’in kullarını sevdiğini umarım. Kullarınızı böyle sıkıntı içinde bırakamazsınız. Umudum Efendimiz’dedir. Sizden gayrı kimsem yoktur. Biraz merhametli olun. Yalvarırım, sizden hayırlı bir cevap bekliyorum.
Efendim,
Bir kızım oldu, çiçek çıkardı. Hekim 50 kuruş ister, nasıl ederim? O kadar masrafım var, elimde hiç akçe yok. Yalvarırım efendim, kulunuzu böyle bırakmayın, bana biraz yardım edin…
Melling Kalfa, şimdi gelesin ve düğüne yakın bir mavi nime (?) kırmızı pullu işleme kumaş getirmiş idin ve mavi nime (?) pullu kumaşı şimdi sahibinden alıp getiresin, çabuk isterim ve şal parçası yarın gelecek. Futa (peştemal) pek güzel olmuş, lakin iskemle ne gün gelecek çabuk isterim, mavi kumaşı alıp şimdi kendin gelesin.
Salı sabahı saat 6.
Melling Kalfa
Mektup malumum oldu, lakin bugün yarın dersin vermezsin, vakit kalmadı Ben de şaştım.
Aman hemen çalışasın cümlesini bir saat evvel isterim.
Yarın nihaleyi verirlerse ben de onlara para veririm, gelmeden vermem.
Elmas bugün gelecektir, geldikte o saat gönderirim. 9 tane püskül irsaldir
Bu karamsar günlerinde Fransız askerî heyeti ile İstanbul’a gelen oryantalist iki ressam; Castellan ve Préaulx ile tanışan Melling onların tavsiyesiyle tekrar resme başlar. Peyzaj resme yönelen Melling bir gün yaptığı resimleri Fransız elçiliği maslahatgüzarı Pierre Ruffin’e gösterir. Ruffin resimlerin katalog olarak basılması için Dışişleri Bakanlığı’na bir mektup yazar. Teklif kabul edilince katalog hazırlığı için Melling’e on ay süreyle aylık 2000 Frank ödenir. Mali olarak rahatlayan Melling bu sürede kataloğa yeni peyzaj resimler ekler.
18 Temmuz 1802’de eşi Luiza ve kızı Adelaide ile Cenova bandıralı bir gemiyle İstanbul’dan ayrılarak Paris’e giden Melling, Ruffin’in yazdığı tavsiye mektubu ile Başbakan Talleyrand’ın himayesine girer. Melling’in kataloğu, “Voyage Pittoresque de Constantinople et des du Bosphore/İstanbul ve Boğaz Kıyılarında Pitoresk Seyahat” üç yıl süren hazırlık aşamasından sonra iki cilt olarak basılarak Napolyon ve eşi Josephine’e sunulur. Légion d’honneur ödülü verilen Melling, 25 Haziran 1831’de vefat eder.
Bugün Mısır Çarşısı’nın yanına yaptırdığı barok bir çeşmesi bulunan Hatice Sultan ise 1822’de vefat eder. Üvey annesi Mihrişâh Vâlide Sultan’ın Eyüp’teki türbesine defnedilir. #