osmanlı devleti’nde cellatlar, cellat ocağı bünyesinde görev yapardı. toplumsal düzeni sağlamak ve devletin otoritesini göstermek için cezalar ve infazlar genellikle halkın önünde uygulanırdı. infaz edilen kişilerin eşyaları toplanarak satılır ve bu gelir cellatlara verilirdi. yaptıkları iş toplumda hoş karşılanmadığı için cellatlar öldüklerinde, kendilerine ayrılan özel bir mezarlığa gömülürdü. buradaki mezar taşlarının üzerinde herhangi bir yazı ya da işaret bulunmazdı.
Ölüm Emrinin Sessiz Uygulayıcıları
Osmanlı Devleti’nin en gizemli figürlerinden biri hiç kuşkusuz cellatlardı. Onlar hem sarayda hem de taşrada “adaletin keskin yüzü”ydü. Görevleri, idam hükümlerini yerine getirmekti. Cellatların varlığı, halka devletin gücünü hissettiriyordu ve düzenin korunmasında kritik bir rol oynuyordu.
Osmanlı’nın resmî cellat teşkilatı, cellatbaşı yönetiminde bir grup cellattan oluşurdu. Bu teşkilatta görev alan cellatlar genellikle Kıptî kökenli olur ve bostancıbaşı ağasının emrinde çalışırdı. İdam kararları bostancıbaşıya iletilir, infaz sürecine bazen o da nezaret ederdi. Önemli şahsiyetlerin infazında ise bostancıbaşı mutlaka hazır bulunur, işi en deneyimli cellatlara yaptırırdı.
Sıradan suçluların cezaları genellikle suçun işlendiği bölgede hatta bazen olay yerinin tam önünde infaz edilirdi. Kullanılan yöntemler ise suçun niteliğine göre değişirdi; katiller bazen işkenceyle öldürülür, yeniçeriler ise boğdurulurdu. İdam edilecek yeniçerinin önce rütbesi sökülür, kavuğu başından çıkarılır, yakası yırtılır ve ismi yeniçeri defterinden silinirdi. Bunun ardından Baba Cafer Zindanı’na götürülürdü. Burada boğularak öldürüldükten sonra ayağına taş bağlanarak cesedi denize atılırdı. Yeniçerilerin boğdurularak öldürülmesi kuralı Yeniçeri Ocağı kaldırıldığında ele geçirilen yeniçerilere de uygulanmıştı.
“cellatların en dikkat çekici özelliklerinden biri, genellikle sağır ve dilsiz olmalarıydı. bu durum, işlerini sessizlik içinde yapmalarını sağlıyor ve tanık oldukları olayları başkalarına aktarmalarını engelliyordu.”
Cellatların en dikkat çekici özelliklerinden biri, genellikle sağır ve dilsiz olmalarıydı. Bu durum, işlerini sessizlik içinde yapmalarını sağlıyor ve tanık oldukları olayları başkalarına aktarmalarını engelliyordu. Sarayda görev yapan cellatların dış görünümüne dair de bazı kurallar vardı; örneğin, sakal bırakmaları kesinlikle yasaktı.
Cellatların aldıkları maaşa “cellatlık” ya da “cellâdiyye” denirdi. Bu rutin ödemenin dışında, gerçekleştirdikleri her infazdan sonra bir miktar altın da alırlardı. Yaşlanıp güçten düşen ya da artık çalışamaz hâle gelen cellatlara ise belli bir ücret bağlanır ve emeklilik hakkı tanınırdı.
Cellatlar aslında sadece kendilerine verilen emirleri yerine getiren insanlar olsalar da toplum tarafından daima dışlanırlardı. Toplumun dışlayıcı tutumu, ölümlerinden sonra bile devam ederdi. Cellatlar, yalnızca kendilerine ayrılmış özel mezarlıklara gömülürdü ve mezar taşlarında herhangi bir yazı ya da işaret bulunmazdı.
Tanzimat Dönemi’yle birlikte Osmanlı’da cellatlık teşkilatı sona erdi. İnfazlar artık özel olarak görevlendirilmiş ücretli kişiler tarafından yapılmaya başlandı. Böylece Osmanlı adalet sisteminin sessiz ve gizemli figürleri de tarihe karışmış oldu.
Kardeş Katli ve Sadrazam İdamları
Cellatlar, yalnızca sıradan suçluların değil, bazen hanedan üyelerinin ya da Osmanlı’nın en yüksek makamlarındaki kişilerin de infazını gerçekleştirirdi. Bunların en çarpıcı örnekleri ise kardeş katli ve sadrazam idamlarıydı.
Osmanlı’da padişahlar, tahtlarını korumak ve otoritelerini güçlendirmek için zaman zaman hanedan üyelerini ortadan kaldırmak zorunda kalmışlardı. İnfazlar sadece işlenmiş suçlara değil, potansiyel tehditlere karşı da uygulanırdı.
Osmanlı tarihindeki ilk kardeş katli, 1389’da Yıldırım Bayezid’in kardeşi Yakub Çelebi’yi boğdurmasıyla gerçekleşti. Babası I. Murad’ın Kosova Savaşı’nda öldüğünü öğrenen Bayezid, kardeşinin taht mücadelesine girişeceğini düşünerek bu kararı aldı. Türk-İslam geleneğine göre hanedan mensuplarının kanının akıtılması uğursuzluk olarak kabul edildiğinden, infazlar boğarak gerçekleştirilirdi.
Devletin güvenliğini tehdit eden, isyan eden ya da otoriteyi zayıflatan devlet adamları da padişahın emriyle idam edilirdi. Bunun ilk örneği, Fatih Sultan Mehmed döneminde Sadrazam Çandarlı Halil Paşa’nın idamıdır. Çandarlı, Osmanlı’da idam edilen ilk sadrazamdır.
Yavuz Sultan Selim döneminde sadrazamlık en tehlikeli görevlerden biri hâline gelmişti. Yavuz en ufak bir hatayı bile affetmez, acımasızca cezalandırırdı. İlk sadrazamı Koca Mustafa Paşa, Yavuz Sultan Selim’in rakibi Şehzade Ahmed’i desteklediği gerekçesiyle divan toplantısında kara bir kaftan giydirilerek ölüm emri verilmiş ve boğdurulmuştu.
Kara kaftan bir ölüm işaretiydi. II. Bayezid de Gedik Ahmed Paşa’ya Edirne Sarayı’nda yapılan bir işret meclisi sonunda kara kaftan giydirmiş ve akabinde onu idam ettirtmişti.
Yavuz Sultan Selim döneminde devlet adamları, kızdıkları birine, “Sultan Selim’in veziri olasın.” diye beddua ederdi. Joseph von Hammer, Osmanlı Tarihi isimli eserinde bu durumu şöyle açıklar: “Vezirler, görevde çok kısa bir süre kaldıktan sonra azledilir ve cellada teslim edilirdi. Bu nedenle vezirlerin vasiyetnamelerini ceplerinde taşıması yaygın bir gelenekti. Padişah huzurundan sağ çıkmak, âdeta yeniden hayata dönmek gibi görülürdü.”
Osmanlı’da İdam ve Teşhir
Osmanlı döneminde idam cezaları genellikle halkın gözü önünde uygulanırdı. Bu infazlar, yalnızca bir cezalandırma yöntemi değil, aynı zamanda devletin gücünü ve otoritesini halka göstermenin bir yoluydu. Halkın korku yoluyla suça yönelmekten caydırılması amaçlanırdı. İnfaz edilen mahkûmlar, ibretiâlem için teşhir edilirdi; bu teşhir uygulamaları, kişinin dinî inancına ve sosyal statüsüne göre farklılık gösterirdi.
“yavuz sultan selim döneminde sadrazamlık en tehlikeli görevlerden biri hâline gelmişti. yavuz sultan selim döneminde devlet adamları, kızdıkları birine, ‘sultan selim’in veziri olasın.’ diye beddua ederdi.”
Eğer infaz edilen kişi Müslümansa, cesedi sırtüstü yatırılır, kesik başı kollarının altına yerleştirilirdi. Ancak kişi Müslüman değilse, yüzüstü yatırılır ve kellesi, kuyruk sokumunun üstüne konurdu.
Sarayda, Orta Kapı önünde öldürülenlerin kellesi ise meşhur İbret Taşı’nda teşhir edilirdi. Bazen de kesik baş, İbret Taşı’na konmaz bunun yerine mızrağa takılarak şehirde gezdirilirdi.
Başı kesilen ceset artık celladın malı sayılırdı. Üzerindeki değerli eşyaları aldıktan sonra cellat, cesedi infaz edilen kişinin ailesine satardı. Ancak bazı durumlarda ceset kimseye verilmez ve teşhirin ardından denize atılırdı. Cesetlerin Edirnekapı hendeğine atıldığı da olurdu.
Siyasi suçlarda mahkûmlar boğularak ya da asılarak idam edilse bile başları mutlaka kesilirdi. Taşrada idam edilen önemli mahkûmların kesik başları, bozulmamaları için bal dolu torbalara konur ve cellatlar tarafından İstanbul’a getirilirdi.
Teşhir edilen başların yeri ve şekli, kişinin rütbesine göre belirlenirdi: Sadrazam ve yüksek rütbeliler, Orta Kapı’daki mermer sütunun yanında, gümüş tepside sergilenirdi. Orta düzey rütbeliler, tahta bir tepsiye konurdu. Alt rütbeliler ise yerde teşhir edilirdi.
Bu teşhir genelde üç gün sürerdi. Ayrıca, infazın nedenini açıklayan bir yazı, kesik başın yanına bırakılırdı. Bu, devletin otoritesini hatırlatmak için yapılan bir uygulamaydı.
Uğursuz Saat
Bir mahkûm cellada teslim edildiğinde, üzerindeki elbiseler ve tüm eşyalar artık cellatların malı sayılırdı. Bu eşyalar özenle toplanır ve yılda bir ya da iki kez “cellat mezadı” adı verilen açık artırmalarda satışa sunulurdu.
Bu mezatlarda kimi zaman altın işlemeli hançerler, değerli mücevherler ve pahalı kumaşlar gibi göz alıcı eşyalar bulunurdu. Ancak bu mallar halk arasında “uğursuz” kabul edilir ve gerçek değerlerinin çok altında satılırdı. Çünkü bu eşyaların, infaz edilen kişilerin kötü kaderini taşıdığına inanılırdı.
Bu “uğursuz” eşyalardan biri de Gazanfer Ağa’nın saatiydi. Padişah III. Murad’ın gözdesi olan Gazanfer Ağa, rüşvetle büyük bir servet edinmiş, gösterişli ve lüks yaşamıyla dikkat çekmişti. O dönemin ünlü saatçisi ve kuyumcusu Rasim Ağa’ya, elmaslarla süslü muhteşem bir koyun saati (Cep saatinden biraz daha büyük bir saat) yaptırtmıştı. Ancak Gazanfer Ağa’nın hayatı, serveti gibi hızlı bir şekilde sona erdi. İdam edildiğinde, bu değerli saat de diğer eşyalarıyla birlikte cellatların eline geçti.
Saat, düzenlenen bir mezatta Tırnakçı Hasan Paşa tarafından satın alındı. Hikâyenin tüyler ürpertici kısmı da tam burada başladı. Saatin yeni sahibi Hasan Paşa da kısa süre içinde padişahın gazabına uğradı ve idam edildi. Saat tekrar cellat mezadına düştü. Bu kez alıcısı Kasım Paşa oldu. Ancak saat, ona da uğursuzluk getirdi; birkaç ay geçmeden Kasım Paşa’nın da idam kararı çıktı ve saat üçüncü kez mezada gitti.
Sonunda bu lanetli saat, Osmanlı’nın güçlü isimlerinden Sadrazam Derviş Paşa tarafından satın alındı. Paşa, saati “Civan Bey” lakabıyla bilinen kardeşine hediye etti.
Bir süre sonra Peçevî İbrahim Efendi, Eğriboz’da Civan Bey ile bir sohbet sırasında bu saati gördü. Civan Bey, sohbetin bir yerinde saatten bahsetmiş ve koynundan çıkararak İbrahim Efendi’ye göstermişti. Elmaslarla süslenmiş bu saati görünce İbrahim Efendi, “Hayatımda bu kadar güzel bir saat görmedim.” diyerek hayranlığını belirtmişti. Ancak Civan Bey saatin hikâyesini anlatmaya başlayınca İbrahim Efendi’nin yüzü ciddileşti ve şu sözleri söyledi: “Böyle uğursuz bir saat, düşmana bile verilmez! Derviş Paşa bunu size nasıl hediye etmiş?”
Bu sözler Civan Bey’in içine bir korku tohumu ekmişti. Saatin taşıdığı uğursuzluktan kurtulmak için hemen harekete geçti. Önce elmasları tek tek söktü, ardından bir çekiçle saati parçaladı. Parçalara ayrılan saati de denize fırlattı.
Civan Bey, saatin denizin derinliklerine batışını izlerken bir atlı hızla ona yaklaştı ve fermanı uzattı. Civan Bey azledilmişti. Atlı, konuşmasını sürdürdü:
“Beyim, Sadrazam Derviş Paşa idam edildi. Sizin de idamınıza dair bir ferman gönderilmişti. Ancak şefaatçileriniz araya girdi ve padişahtan ikinci bir ferman çıkartılarak hayatınız bağışlandı. Ben de idamınıza memur olanlardan önce yetiştim.”
Saatin taşıdığı lanet, denizin derinliklerinde kaybolmuştu. Ama bu lanetin gerçek mi yoksa bir tesadüf mü olduğu, kimse tarafından asla öğrenilemeyecekti. #