Kategori: Uygarlık Tarihi

Müslüman tüccarların yolunun açılması Çinggis Han (Temücin) ile başlar. 12. yüzyıl sonlarında Ong Hanı Tuğrul’un baskın yapacağını haber alan Temucin’in yanında sadece 19 kişi vardır ve bunların üçü Müslüman’dır. Balcuna nehrinin balçıklı sularını içerek and içerler. Sonradan Temucin, Çinggis Han olacak, Müslümanlar korunarak devlet tüccarı yapılacak ve farklı coğrafyalarda İslâmiyet’i yayacaklardır.

Çinggis Han denince, insanın aklına “Müslü­man tüccar” ibaresi gelmez. O dönemlerde milliyet farkı gözetmeden Asya’nın doğusun­dan batıya bakan insanın yaptığı tanımlamadır bu. İşin ilginç yanı bu tanımlama, Çin ve erken dönem Moğollar arasında da görülmektedir.

Kişileri daha da belirlemek gerektiği zaman, onlar etnik aidiyetleri ile değil oturdukları yer ile tanımlanırdı: Buha­ralı, Harezmli gibi. Bugün ise biz genelde bu Müslüman tüccar­lar zümresinin mesela Türk mü İranlı mı olduğu ile daha çok il­gileniyoruz. Görüldüğü gibi bizim görmek ve bilmek istediğimiz mateessüf tarihteki algılamalara pek uymamaktadır. Biz gerçeği değil de düşündüğümüzü arıyoruz.

O zamanın gerçekleri içinden bakarsak, soracağımız soru “kimdi bu Müslüman tüccarlar, ne yapıyorlardı ve tarihsel bel­geler onlarla niçin ilgilenmişlerdi” olmalıdır. Aslında bu tüc­carlar bugün bizim İpek Yolu diye algıladığımız kervan yolunda uzun mesafe ticareti ile meşgul oluyor, Gazneliler’den beri Çin pazarına girmeye çalışıyorlardı. İslâm coğrafya eserleri Asya ti­caretine özel bir ayırmalarına rağmen, ancak bugünkü kuzey­batı Çin’in bazı şehirlerinden bahseder. Bu problem Karahanlı­lar devrinde de devam etti. 12. yüzyıl ortalarında doğudan gelen Karahıtaylar ve bugünkü Gansu-Qinghai batısında yaşayan Tangutlar ile bazı çözüm yollarına gidilmişse de problem devam ediyordu. O dönemlerde Çin de bugünkü gibi yekpare bir bütün değildi; güneyde ve kuzeyde farklı sülaleler hüküm sürüyordu.

Müslüman tüccarların yolunun açılması Çinggis Han ile baş­lar. Aşağıda anlatılacak olayların geçtiği 12. yüzyıl sonlarında, Çinggis Han henüz Temücin olarak biliniyordu. Ancak uyguladı­ğı politikalar, özellikle ganimetin eşit sayılabilecek düzeyde üleş­tirilmesi, çevresinde toplananların gittikçe artmasını sağlıyordu. Yeni gelenler kendi beylerinden duydukları hoşnutsuzluğu dile getiriyorlardı. Çocukluğunda ve gençliğinde Temücin’in metbuu olmuş olan Kereyid Hanı Ong Han Tuğrul durumdan hiç hoşnut değildi. Gelişmelere dur demek amacı ile Temücin ve etrafında­kilere bir gece baskını düzenlemeye karar verdi. Ancak hayatları bahasına yola çıkan Baday ve Kişilik adındaki iki at çobanı, gelip Temücin’i durumdan haberdar ettiler.

Durumu haber alan Temücin hemen hızla bulun­duğu yerden ayrıldı ve Balcuna nehri kenarına kondu. Yanında Baday ve Kişilik dahil 19 kişi vardı. Hep be­raber durumu gözden geçirdiler. Bu kötü günde Te­mücin’in yanında olanlar arasında, Danişmend Hoca, Seyyidler’den Cafer Hoca ve Hasan adlı üç de Müslü­man vardı. Bunlardan Hasan yanında getirdiği 100 ko­yun ve bir deveyi sincap ve samur derisi değiştirme fikri ile bu civara gelmiş ve kendilerini bu olayın içinde bulmuştu. Koyun­lara ne olduğunu bilmiyoruz, ama Balcuna’ya geldiklerinde yan­larında olmadıkları aşikar. Zira Balcuna’dakiler bu sırada açlıkla boğuşuyorlardı. Ancak uzaktan gördükleri bir “kulan”ı (yaban atı) vurarak aç karınlarını doyurmuşlardı.

Ong Han Tuğrul’un baskın yapma niyeti Temücin ve yanın­dakilerin çok ağırına gitmişti. Buradan kurtulurlarsa hayat boyu birbirlerine destek olacaklarına dair ant içtiler. Balcuna nehri­nin balçıklı sularını içerek yapılan bu anttan sonra onlar “Bal­junalılar” olarak bilindi. Temücin de ayrıca göğe bakarak “eğer bir gün bu büyük işi başarırsam, tatlı ve acı her zaman sizin ya­nınızda olacağım. Eğer sözümden dönersem, bu su gibi olayım” demişti.

Kaynaklarımız onun bu sözü tuttuğunu ve zor zamanda ya­nında durmuş olan bu arkadaşlarını kolladığını bildirir. Müs­lüman tüccarlar da bu olaylardan nasiplenmiş görülüyor ki, bunlar Çinggis Han’ın oğlu Ögedey Han’ın kağanlığı zamanında “ortak”, Çince’si ile wuolutuo diye bilinmişlerdir. Ögedey Han onları merkezin kaynakları ile besliyor ve ellerine sermaye ve­riyordu. Yapılan ticaretten elde edilen kazanç ortaklar arasında paylaşılıyordu. Merkezle Müslüman tüccarlar arasında gelişen bu ortaklık, tüccarlar zarar etse de devam ediyordu. Atamelik Cüveyni’nin eserinde bu konuda anlatılan birçok anekdot, Öge­dey Han’ın maksadının sadece kazanç olmadığını göstermekte­dir; ortaklığa devam daha önemli gibi gözüküyor. Ancak Balcu­na olayından iki kuşak geçtikten sonra Möngke Kağan devrin­de “ortak” tüccarları devlet tüccarları olurlar. Kubilay Kağan da onları Endonezya, Java gibi yerlere gönderince, oralarda İslâ­miyet’i yayarlar. Anlaşılan Balcuna’nın balçıklı sularının etkisi uzun olmuştur.

Tarihe bugünün değerleriyle bakmanın ilginç örnekleri gerek Türk gerekse dünya basınında sık sık yer alıyor. Pakistan’daki bir Buda heykeli turizmi canlandırma kaygısıyla yeni bulunmuş izlenimi yaratacak şekilde haberleştirilirken, Nirvana’ya ulaşan Buda tasviri, ‘uyuyan Buda’ olarak tarif edilebiliyor.

Geçenlerde medyada “Pakistan’da bulunan 1700 yıllık uyuyan Buda heykeli ve bulun­duğu bölge UNESCO Dünya Mirası liste­sine girdi” başlıklı bir yazı vardı. “Uyuyan Buda olamaz, bu Parinirvana yani Buda’nin nihai Nir­vana’sı olmalı” diyerek yeni bulunmuş izlenimi ile araştırmaya başladım. Anlaşılan haber yaban­cı medyadan bize gelinceye kadar epey kılık değiştirmiş ve böylece sanki yeni bulunmuş izlenimi uyandırılmış. Böy­lelikle tarihe bugünün değer ve algılarıyla bakmanın ilginç bir örneği ile tekrar karşı karşıya kaldığımızı gördüm.

Pakistan’ın kuzeybatısında, Haripur’da bulunan Bhama yapı topluluğu harabeleri 1920 ve 1930’larda kazılmaya baş­lanmış ama incelenmesi uzun sürmüş ve 1980’de UNESCO listesine alınmıştı. Haberde (15 Kasım 2017) dikkatimi çe­ken ise bu heykellerin turizme hizmet edeceği konusunda Pakistanlı yöneticilerin umutlarına yer vermesiydi.

Genellikle konuları kendimiz araştırmadığımız ve­ya araştıramadığımız için yabancı haber ajanlara bağım­lı olmamız bir yana, çoğunlukla İngilizce’den çevirilere dayanıyoruz. Türkçe medyada heykelin sebebi mevcudi­yeti olan “nihai Nirvana (parinirvana)”, çevirisi yapılan İngilizce metinlerde bulunmadığı için kullanılmamak­ta. Onun yerine heykellerden “uyuyan Buda” veya “yatan Buda” (reclining Buddha) diye sözedilmektedir. Halbuki Hong Kong’daki Buddhistdoor Global gazetesinin haberin­de parinirvana halinde büyük bir Buda heykeli bulunduğu ve kazıyı yöneten Dr. Abdul Samad’dan bilgi alındığı haberi verilmekte. Kısacası Hong Kong ve Çin’de Budistler bulun­duğu için “uyuyan, uzanan, yatan Buda” ifadeleri kullanıl­mıyor.

Biraz düşününce “uygar” sözcüğüne ilham vermiş olan tarihteki Uygurlar’ın da Budist olduğunu hatırlarız. Uy­gurlar’dan önce kurulmuş olan ve her vesile ile kendileriy­le iftihar ettiğimiz Kadim Türk hükümdarlarından Taspar Kağan’ın yanında bulunan Cinagupta adlı bir rahip ve ya­nındakiler Budist metin çevirileri yaparken, ilk çeviri de­neyimleri Buda’nın nihai Nirvana’sı ile ilgili Pari­nirvana Sutra idi. Günümüze kadar ulaşmamış bu metin, gerek Kadim Türkler’in gerekse Uygurlar’ın bu metne ve bu kavrama ne kadar önem verdikle­rinin bir işaretidir. Türklerde ölüm ve yuğ tören­leri önemli bir yer tuttuğu için, ilk olarak bu menin çevrilmiş olmasını anlayabiliyoruz.

Hindistan’ın kuzeyinde bugünkü Nepal taraflarında doğmuş olan Sidharta Gautama, dünyada gördüğü kötü­lüklerden arınmak için kendini bu konulara adamış ve 35 yaşında “aydınlanmış” anlamına gelen “Şakyamuni Buda” olmuştur. Bundan sonra 45 yıl daha yaşayan Şakyamuni Buda, Kalmuk Moğolları’ndan Budist bir dostumun dediği gibi “uyumaz”, sadece meditasyonda bulunurdu. Sonra da kendini dünyevi işlerden arındırmış ve benliğindeki ihti­ras, istek ve dilek ateşi tamamen sönmüş olarak Nirvana’ya ulaşarak bu dünyadan ayrılmıştı.

Nirvana’ya ulaşmak doğum ve yeniden doğum süreç­lerini getirdiği bütün ıstırapların dışına ve üstüne çıkmak demektir. Ancak Nirvana bir “yer” değildir, orada hareket yoktur; Nirvana bir haldir. Sağ tarafı üzerinde yan yatmış ve sağ kolunu da başının altına almış Parinirvana heykelle­ri ile anlatılan da, Sakyamuni Buda’nın tam ve nihai Nirva­na haline erişmesidir.

Hal böyle iken, “Uyuyan Buda” şeklinde tanıtılan bu heykelin haber olmasındaki asıl sebebin turizm olduğu gö­rülmektedir. Nitekim bölge iktidar partisinin başkanı İm­ran Khan’ın “bu arkeolojik alanın güvenliğini sağlayıp mu­hafaza edersek, turizm sektörünü tekrar canlandırabiliriz” mealindeki sözleri de bunu açıkça göstermektedir. Batılı medya ise olayı büyük çoğunluğu Müslüman olan ülkenin Hariput bölgesindeki Bhamala Khanpur arkeolojik alanın­da bulunan 1700 yıllık Buda heykeli şeklinde tanıtmakta­dır. Halbuki bu Buda heykelinin yapıldığı dönemde İslâmi­yet’ten söz edilemeyeceği gibi, haberleri bugünkü değerleri­miz açısından algılama ve aktarmayla, olayların vurgusu ile nasıl oynanabildiğini görmekteyiz.

İltica, göç, vatandaşlık. Bunlar 19. yüzyıl sonrasının sorunla­rı gibi görünse de benzer kav­ramları dünya tarihinde de gör­mek mümkün. Örneğin neredey­se köşemizin resident DJ’i hâline gelen Romalılar kuruluş efsane­sini göçmenlik üzerine yazmışlar. Bildiğiniz hikâye: Sparta kralının hanımı için yapılan Truva sava­şından sonra, Akaların elinden kurtulan Truvalılardan Aeneas, uzun süren bir mavi turun ardın­dan Orta İtalya’da karaya çıkar, krallığını kurar. Bir zaman son­ra, krallardan biri devirip yerine geçtiği kardeşinin ikiz torunla­rı Remus ve Romulus’u kendine tehdit olarak görür, öldürülmele­rini emreder, bu iki bebek son an­da kurtulur, bir dişi kurt bunları emzirip büyütür, ikizler de büyü­yünce dövüşüp dedelerini tekrar tahta oturturlar. Kurt ne olmuş kimse yazmıyor. Ama bu ikizler kurdun bunları büyüttüğü yere gi­dip orada Roma’yı kurmaya karar veriyorlar. Artık “Şehrin adı Roma olsun,” “Hayır Remu olsun,” “Ulan Remu diye şehir ismi mi olur?” di­ye mi kavga ediyorlar, yoksa şeh­ri “Şu tepenin üzerine kuralım,” “Hayır bu tepenin üzerine kura­lım” diye mi hatırlamıyorum, ama bir arazi anlaşmazlığı olma ihti­mali yüksek, Romulus, Remu’yu öldürüyor ve Roma’yı kuruyor.

Romulus Roma’yı, bir göçmen olarak kurduktan sonra, Livy’nin yalancısıyım, “Ne olursan ol gel” politikası izliyor ve etraftaki şe­hirlerden insanlar köle de olsa, öz­gür de olsa Roma’ya geliyor. Bazı tarihçilere bakacak olursak Ro­ma’da “yasadışı mülteci” diye bir şey yok ve hatta Roma’nın giderek güçlenmesinin sebebi de duyan herkesin akın etmesi.

Zaten geleneksel olarak Ro­malılar yabancıların toprakları­na girmelerine karşı değiller. Ha o dönem için gayet yaygın olan toplu ve zorunlu iskanlar yapı­yorlar, gelen “mülteciler” istese de istemese de onları kendi ih­tiyaç duydukları bölgelere yer­leştiriyorlar ama bir yandan da Roma toplumuna entegre ederek eninde sonunda Roma vatandaşı olmalarını sağlıyorlar. Yani aslın­da yüzyıllar boyunca büyürken kendisine sığınanları da Romalı­laştırarak büyüyor. Yani Roma’yı Roma yapan, gücüne güç katıp yüzlerce yıl dünyada rakipsiz ol­masını sağlayan şeylerden biri de göçmen politikası diyebiliriz.

Ha nedir, elbette hiçbir şey aynı kalmıyor. Sorun, Hun’lardan kaçan Goth’lar çok kalabalık ola­rak Roma topraklarına sığının­ca başlıyor. Aklımda Marcellinus diye kalmış, galiba onun iddia­sına göre, Romalılar onbinlerce Goth’a kapılarını açıyor, onları Tuna’nın batısına yerleştiriyor ama, Goth’ların istihkakını dağıt­makla görevli olanlar pek bir hır­sız çıkıyor. Yani bir yandan Go­th’lar canlarını kurtardıkları için minnettar, dinlerini bile değiş­tirmişler -ki Romalılar da Hris­tiyan olalı daha elli yıl ya olmuş ya olmamış- Romalılar için on­ların topraklarında ter dökerek çalışıyorlar ama bir yandan da istihkakları çalınıyor, kötü mua­mele görüyorlar ve kimbilir belki de Romalılar sokaklarda “Üff, bu Goth’lar da her yeri sardı” diye dolaşıyor, “Eliniz ayağınız tutu­yor, gidip savaşsanıza Hun’lara karşı” diye hakaret ediyor. Ro­malıların basbayağı Goth’ları aç bırakıp üstüne fahiş fiyata köpek eti satmaya çalıştıklarını, sahte can yeleği sattıklarını iddia eden tarihçiler var. Gerçi o sahte can yeleğini başka bir yerde okumuş olabilirim, tam hatırlamıyorum.

Roma’nın ırkçıları kabul et­mek istemese de Goth’lar gurur­lu insanlar. Roma’ya sığınmışlar ama Romalılar bunları asker ola­rak da, çiftçi olarak da kullanıyor. Ama en sonunda gördükleri mu­ameleye dayanamayarak ayakla­nıyorlar. O ayaklanmayı bastır­mak isteyen doğunun imparatoru Valens Edirne Muharebesi’nde hayatını kaybediyor. Sonrasını zaten az çok biliyorsunuz, Go­th’lar Roma’lılardan gördükleri kötü muamele yüzünden Romalı olmayı reddediyor ve Romalılarla savaşmaya başlıyor. Zaten o yüz­den olacak Marcellinus ısrarla “Abi biz o Goth’lara öyle haksızlık etmeseydik bunlar başımıza gel­mezdi” diye yazıyor.

Selçuklu himayesinde yedi kuşağı, beş meliki ve şahı ile 12-13. yüzyıl boyunca kentleşme ve mimarlıkta şaheserler yücelten Divriği Mengücekleri, Kemah-Erzincan’da ve Divriği’de iki ayrı hanedan kurmuşlardı. Bayındırlık alanındaki başarılarına karşın İslamî, Selçuklu ve Osmanlı kaynaklarında sözü hiç geçmeyen, ancak 19. yüzyıl sonu-20. yüzyıl başında Batılı doğubilimciler tarafından “keşfedilen” bu yitik medeniyeti Necdet Sakaoğlu kaleme aldı. Melik, emir, şah sanlarıyla Doğu Anadolu eşiğinde Fırat/Karasu-Çaltı havzalarında egemenlik kuran ve eserleri bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan Mengücek Gazi soylu melikler…

Selçuklu, İlhanlı ve hima­yesinde melik, emir, şah sanlarıyla 12., 13. yüzyıl­larda Anadolu’nun çeşitli böl­gelerine egemen olmuş yerel hanedanların sayısı 40’tan az değildir. Bunlardan biri, Doğu Anadolu eşiğinde Fırat / Kara­su-Çaltı havzalarında egemen­lik kuran Mengücek Gazi soylu meliklerdir. Bunlar, Kemah – Erzincan’da, diğeri Divriği’de, adlarından önce “melik”, adları­na bağlı “şah” unvanı alarak 12. – 13. yüzyıllarda babadan oğla yedi kuşağın temsil ettiği iki ay­rı kolu temsil ederler.

Hanedanın bir kolu kolla­rından biri bugün bir ilçe mer­kezi olan Divriği’de egemendi. Bizans kaynaklarında Tephri­ke, Arapların el-Abrik, el-Ba­yalika adlarıyla anılan bu eski kent, Çaltı- Karasu- Liksuyu boğazlarına hâkim, dağlarla çevrili kapalı bir havzanın mer­keziydi. Tarihinin Urartular’la başladığını gösteren buluntula­ra sahip bu havza, 8. – 9. yüzyıl­larda Hıristiyan/ Dualist Pavli­kanlar’a yurt olmuş; daha sonra 11. yüzyıl ortalarında Asya’dan gelen Türk göçmenlerin kimi oymak ve obaları bu havzaya yerleşmişti.

Divriği Mengüceklerini di­ğer Anadolu beyliklerinden ve aynı hanedanın Kemah- Erzin­can kolundan ayıran durum, İslam, Selçuklu ve Osmanlı kaynaklarında hükümetlerin­den söz edilmemesidir. Oysa bu kolun beş meliki ve şahı, siya­sal-askerî olaylarda öne çıkma­salar da kentleşme ve mimar­lıkta şaheserler yüceltmişlerdir.

Bayındırlık alanındaki başa­rılarına karşın Divriği melikle­rinin yedi asır boyunca unutul­ması şaşırtıcıdır. Bu uzun yitik­likten sonra kültür dünyasında yeniden tanınmaları 19. yüzyıl sonu, 20. yüzyıl başındadır. Al­man ve İngiliz doğubilimcileri, taş yazıtları ve madeni paraları inceleyerek bir bakıma Sümer, Eti, Urartu keşifleri gibi Divriği Mengüceklerini de keşfederek ilk tanıtım yazılarını 1890’larda yayımlamışlar, araştırmalar 20. yüzyıl başında da devam etmiş­tir. Halen ayakta olan eserleri­nin yazıtlarından ve ad içeren bakır sikkelerinden varlıkları kanıtlanan Mengüceklerin bu kolu, dolaylı bilgilerle destek­lense de bugün bile Anadolu ta­rihinin somut ama gizemli bir gerçeğidir. Çünkü adları anıtsal eserlerinin kitabelerinde oku­nan melikler hakkında tarihin kaydettiği hiçbir bilgiye sahip değiliz.

Mengücek şahlarından sonra, 14. ve izleyen asırlarda Divriği’ye egemen olan Selçuk­lu, İlhanlı, Memlûk ve Osman­lı dönemi aydınlarının, bugü­ne oranla daha görkemli-do­nanımlı ve işlevsel durumdaki Mengücek anıtları karşısında neden sessiz kaldıkları, yaptı­ran ve yapanlarına neden ilgi duymadıkları, tarihe neden not düşmedikleri bilinmiyor. Gelip geçen zamanlarda, belgeler, ki­taplar… bilinçli şekilde veya bir cehalet karabasanında yoke­dilmiş olmalı. Bunun bir ima­sı, 1529’da tapu tahriri yapan Osmanlı il yazıcılarının, Turan Melek Dârüşşifa vakfiyesi için koydukları “Çerakise (Mem­lûk) yönetiminde zâyi edildiği” notudur.

Sonuçta: Köğonya (Şe­binkarahisar) – Erzincan-Ke­mah-Divriği dörtgeninde, Men­gücekoğulları’nın 1070’ler – 1270’ler arasındaki iki şubeli egemenliği sırasında, Erzin­can-Kemah merkezli kolun ta­rih kaynaklarında yer alır ama anıtsal eserler bırakan Divriği kolu, yazılı tarih bilgilerinden yoksundur. Selçuklu sultanla­rı Keykâvus ve Keykubad, Div­riği’deki anıtlarla kıyaslanabi­lecek eserler bırakmamışken, aynı devirlerde yaşamış ve “ka­saba lordu” denebilir melikle­rin bu denli muazzam eserler bırakmaları kolayca izah edile­mez. Başta Ahmed Şah ve Tu­ran Melek olmak üzere, Divriği meliklerinin dış dünyaya kapalı bir yörede yüzyıldan fazla tu­tunmaları ve olağanüstü başa­rılarının sırrı belki bir gün ay­dınlığa kavuşacaktır.

Asya kökenli Mengüceko­ğulları’nın bilinen tarihine ge­lince… 11. yüzyıldaki “meğâzî” (İslâm fetihleri) anlatılarında, hanedanın ataları Mengücek Gazi ile oğlu Emir İshak’a, Sür­yani, Ermeni, Selçuklu kaynak­larından kimi atıflar vardır. Bu baba-oğul, önce sarp Kemah Kalesi’nde tutunarak fetihler yapmışlar, Kemah ve Erzin­can’dan başka Köğonya’yı (Şe­binkarahisar) ve Divriği’yi de alarak bir emirlik kurmuşlar­dı. Mengücek Gâzi, “Artuk” ve “Saltuk” gibi Turanî bir kimlik­ti. Mumyası, Kemah’taki küm­betinde bir câmekân içinde bugün de görülebiliyor. Yani, hanedanın hem atası hem en somut kişisidir! Kimi savaş­larda adı geçen oğlu İshak’ınsa mezarı bile bilinmiyor.

Gazi Mengücek’le oğlu Emir İshak’ın adlarının yazı­lı olduğu en eski ve tek taş ya­zıt, 4. kuşak torun Şahin Şah’ın Divriği’deki 1196 tarihli küm­betinin baş bağındadır. Sekiz­gen cepheyi kuşatan bu yazıtta: “Alp/ Kutluğ/ Uluğ/ Hümayûn, Ceboğa (Yabgu?) Tuğrul Tekin Şahin Şah” unvan ve lakapları­nı “-bin Süleyman bin Emir İs­hak bin Şehit-Gazi Mengücek” künyesi tamamlıyor.

İshak’ın oğullarından Sü­leyman, Divriği’deki hanedan kolunun atası olup buradaki melikliğin de en erken 1140’lar­da başladığı sanılıyor. Bu kol, babadan oğula: Süleyman- Şa­hin Şah- II. Süleyman Şah- Me­lik Ahmed Şah -Melik Müeyyed Sâlih olmak üzere beş kuşak­tır. Bu adlar ve sıraları, Şahin Şah Türbesi, Ahmed Şah Camii ve Melik Salih Arslan Burcu kitabeleriyle belgeleniyor. Bu­na karşılık Erzincan ve Kemah melikleri Davud, Behram ve II. Davud’la Selçuk ve Muzaffe­reddin, kitaplardan öğreniliyor.

Hanedanın Erzincan-Ke­mah / Divriği kollarına ayrı­lışını tarihlemek içinse Emir İshak’ın, nerede hükümet etti­ğini ve öldüğünü bilmek koşul­dur. Birinci kolun, İshak oğlu Mahmud’la Erzincan’da başla­dığı, Mahmud’un yerini 1142’de Divriği’deki kardeşi Dâvud’un aldığını Süryani Mihael ve Abu’l-Farac yazıyor. Buna kar­şılık Divriği kitabelerindeki İs­hak oğlu Süleyman, Kale Cami­ini de yaptıran Divriği’deki ilk meliktir ve buradaki hanedanın ikinci meliki Şahin Şah’ın ba­basıdır.

Divriği Kalesi’nin baş ku­lesi Arslanburç’taki “Mefhar-ı Âl-i Mengücek” vurgulamalı tarihî yazıt (1252) ise Divri­ği’deki hanedanın, Erzincan- Kemah kolunun kapanışın­dan (1228) sonra, 5. kuşaktan Melik Müeyyed Sâlih’le devam ettiğini belgeliyor. Bir olasılık, daha bir süre yerel egemen­liklerini koruyan bu hanedan bireyleri, zamanla meliklik konumlarını yitirerek 13.-14. yüzyıl belgelerinde okunan “İz­zü’l-emîrü’l-kebîr”, “nâzır umû­rü’d-devle” “müdebbirü’l-umû­rü’l-memâlik” vb. lakaplarla kentin efendisi, eşrafı olmuş­lardı.

Diğer yandan bu melikli­ğin 13. yüzyıl kapanmadan so­na ermiş olabileceğini düşün­düren yegâne olay, Baybars, Abu’l-Farac ve İbn Bibi tarih­lerindedir: 1277’de bir süvari ordusuyla Erzincan – Malatya yolundan Elbistan’a yürüyen Abaka Han’ın, ansızın uğradı­ğı Divriği’de, huzuruna silahlı gelen bir kişiyi idam ettirmesi­dir! Bu belki Melik Sâlih veya ardılıydı. Abaka Han, Divri­ği kırsalında kendisini hediye­lerle karşılayan kasaba halkı­na mukabil, “kale burçlarından inen, ok-yay ve kılıç kuşanmış bir kişinin huzuruna gelmesi”­ni bir küstahlık saymış ve bu kişiyi derhal idam ettirmiş, kale surlarının da yerlebir edilmesi­ni buyurmuş. Olasılıkla kaleden inip gelen, kendisini Abaka’yla eşit gören ve resmî karşılama yapmak isteyen Melik Sâlih ve­ya ardılı idi. Divriği’de hüküm süren bir melikin varlığından habersiz Abaka ise “Bu kim?” veya “Sen kimsin?” sorusuna gerek bile duymamış, davranı­şı küstahlık sayarak ölüm emri vermişti.

İbn Bibi El-Evâmirü’l-Alâ’iye fi’l- umûri’l-Ala’iye (Selçuk­nâme) adlı yapıtında Divri­ği’yi “yüceliğinin heybetinden kaplanların kartalların, ayın, güneşin üzerinden geçmeye, uçmaya cesaret edemedikleri, yalçınların kuytağına saklan­mış yer” diye tanımlıyor. İlk dönem Osmanlı vekayinâme­lerinde de yakın merkezlerle bağlantısı kısıtlı olan Divri­ği’ye göndermeler az, Mengü­cekler’e ise değinen tek sözcük yoktur.

Aynı çetin ve kapalı Divri­ği, 8. – 9. yüzyıllarda Bizans’a karşı cengâver ve korkutu­cu Pavlikanların üssü olmuş, kimi zaman Şaman, Babaî isyankârlarını barındırmış­tı. Kent, uzun tarihinde bir kez, iç dünyasının koşulların­da Mengücek payitahtı olarak parlak bir bayındırlık evresi yaşamış, sonra yerel egemen­lere, en son Osmanlı Devle­ti’ne tâbi olmuştu.

Barışsever ve bayındırlık tutkunu diyebileceğimiz Men­gücek meliklerinin bölgeyi Anadolu’nun sosyal ve siyasal ortamına bağlayacak yol çalış­maları da yaptıklarını kanıt­layan köprüler, hanlar (örne­ğin Handere ve Kız köprüleri, Burmahan Kervansarayı ha­rabeleri) vardır. Anadolu’nun minberli ilk Cuma camilerin­den birini 12. yüzyıl ortaların­da İshak oğlu Süleyman bura­daki kalede yaptırmış; oğlu Şa­hin Şah bu yapıya bezemeli bir cephe ekletmiş, kendisi için de Turanî üslupta ve zengin be­zemeli dört kitabeli bir küm­bet inşa ettirmiştir.

Şahin Şah’ın torunu Melik Ahmed Şah’la kuzeni Behram Şah kızı Melike Turan Me­lek’in, çağdaş Selçuklu eser­lerine kıyasla “eşsiz ve tek” Mescid-i Câmi ve Dârüşşifa’yı; Ahmed Şah’ın ayrıca kaleyi; oğlu Melik Salih’in Arslanbur­ç’u; Mengücek haciplerinin de kümbetler yaptırmaları, Div­riği kapalı havzasında 1150- 1250’ler arasında yaşanmış ayrıcalıklı bir süreçtir.

Unutulmuş o parlak dö­nemden, havzanın Osmanlı sı­nırlarına katıldığı 1515’e değin yerli Şehrî ailesinden emirler; Bozdoğanoğulları, Akkoyun­lu Tur Ali Bey ve oğlu Kutluğ Beğ, Divriği’ye hükmetmişler; kalede üslenen Kara Yülük Os­man Bey 1399’da Sivas Sultanı Kadı Burhaneddin’i, Karabel muharebesinde yenmiş ve öl­dürmüştü.

15. yüzyıl ikinci yarısında, Mısır Memlûk Sultanlarının kuzeydeki karakolu olan Div­riği’de o dönemden kalma me­zarlar, taş yazıtlar, arşivlerde de belgeler vardır ama, bun­larda Mengücekler’e herhangi bir gönderme yoktur. Kemah ve Divriği kalelerinin Mem­lûkler’den alındığı müjdesini içeren Yavuz Selim’in 15 Şa­ban 921 (24 Eylül 1515) tarihli fermanında da Mengücekler anılmamıştır.

Osmanlı arşivlerinde Div­riği’yle ilgili en eski kayıt, Hic­ri 925 (Miladi 1519) tarihli Atik/Köhne tahrir defterdir. Bu belgede, Hicri 937 (Miladi 1530) tarihli vakıf kayıtlarında kale, cami ve darüşşifa… adla­rı geçmektedir. İl yazıcıları da vakfiyeleri kaydederken vakıf kurucularını emir, melik, ha­cib lakaplarıyla, ama sıradan kişiler gibi yazmışlardır. Bu bir bilgisizlik değilse belki ne­denini bilmediğimiz bir kimlik karartma olmalıdır.

Anadolu Selçuklu uygarlı­ğının başyapıtı konumundaki Ahmed Şah Ulucamii’ne ya­pılışından üç asır sonra, Ka­nunî Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde bir minare eklenmesi (1525); minareye ve kaidesine birer kitabe ko­nulması; bu yazıtlarda Sultan Süleyman’ın -Ahmed Şah’ın “el-Melik el-Muzaffer Ahmed Şah bin Süleyman Şah” künye­sinden kopyalama- “el-Melik el-Muzaffer Sultan Şah Süley­man ibn el-Melik el-merhum Sultan Şah Selim Han” olarak anılması da ilginç bir durum­dur.

17. yüzyıla gelindiğinde, Mengücekler’e ve eserlerine dair değinmeler iki ünlü ya­zarımızdan beklenirdi: Kâtib Çelebi (öl. 1657) ve Evliya Çe­lebi (öl. 1682?). Ama her iki­si de Doğu’ya seyahatlerinde Divriği’yi görerek değil, “gör­müşçesine” yazmışlar, Men­gücekleri de anmamışlardır. Kâtib Çelebi Cihannümâ’da “Ulucami’nin bânisi Âl-i Sel­çuk’dan Sultan Alâeddin’dir. Ahmed Paşa (?) Camii, Bur­sa’nın Ulucamii tarzındadır” diyor. 1649’da Sivas’a gelen Evliyâ Çelebi ise Divriği’yi gezmiş-görmüş havasında anlatırken, bölgeyi fetheden Mengücek’i, İshak’ı, kitabeler­de adları geçen melikleri değil, çok önceki İslâm mücahitle­rini anmış! Gezginimizi eğer Divriği’ye gitseydi, Ulucami’yi, Dârüşşifâ’yı, Arslanburç’u, kümbetleri… görecek, tac kapı­lara hayran kalacak, kitabele­ri okuyacak, Behram Şah kızı Melike Turan Melek’i, Süley­man Şah oğlu Melik Ahmed Şah’ı övgüyle anacaktı. Oysa şöyle yazmış: “Ulucami’nin üç kapısı ve bir minaresi vardır. Bânisi Âl-i Selçuk’dan Sultan Alâeddin’dir. Dıvârında tarih ve evkafı tahrir olunmuştur”. Sonra da Yuvan Tarihi’nden (?) alıntıyla “Divriği’nin kuru­cusu Hz. Süleyman’dır” diye­rek bir masal anlatmış.

O yüzyılın başka bir kay­nağı, Hüseyin Hezârfen’in (öl. 1691) Tenkihü’t-Tevârih’idir. Burada da Selçuklu, Daniş­mendli, Anadolu beylikleri ta­nıtılırken Mengücekler’e yer verilmemiştir. Bir istisna, Lüt­fullahoğlu Müneccimbaşı Ah­med’in (öl. 1702) Arapça eseri Camiü’d-düvel’dir (Türkçesi: Sahayifü’l-ahbâr). Bu kaynak­ta da Erzincan Kemah Men­gücekler’i özetlenmiş, Divriği kolu anılmamıştır.

Bir görüşmemizde, Div­riği’nin yerli aydınların­dan merhum Kâzım Erçoklu (1896-1974), eski yaşlılardan dinlediklerine ve kendi göz­lemlerine dayanarak “Mengü­cek sülâlesinin Divriği şubesi yakın vakitlere kadar tarihçi­lerce katiyen malum değil­di. Bazı meskûkât (paralar) ve kitâbeleri sâyesinde bir dere­ceye kadar meliklerin silsile­nameleri açıklığa kavuşmuş­tur” demişti.

Türkiye ve İran’a seya­hat adlı, Paris’te yayımlanan (1740) eserin yazarı M. Otter için sonraki Batılı seyyahların: “O, Eğin’den batıya uzanan ve müthiş soyguncuların varlı­ğı yüzünden, tehlikelerle dolu dağ yolundan Divriği’ye kadar gidebilmiş ilk Batılıdır” deme­lerinde abartı yoktur. Otter de uğradığı Divriği için günlü­ğüne şunları yazmış: “Binbir güçlükle kasabaya ulaşabil­dim. Mütesellim beni soğuk karşıladı. Dışarıda kurduğu­muz çadırda geceledik. Sivas paşasının Divriği’de bulunan bir zabiti bana yardımcı ola­cağını açıklayarak şöyle dedi: ‘Sizden önce hiçbir yabancı Divriği’ye ayak basmış değil­dir. Sizi burada gördüğümden dolayı hayrette kaldım!”

Şu sonuca varılıyor ki Div­riği, yüyıllarca eşsiz eserlerini ve zengin kültürünü koruya­rak iç dünyasını dış âleme ka­palı tutmuştu.

Yitik hanedanı Avrupalılar keşfetti

Günümüzden 800 yıl önce Ab­basi halifeliğinden egemenlik menşuru alan, Anadolu’nun en muhteşem mescidü’l- câmi ve darüşşifasını, ayrıca, kale, burç, cami, medrese, hamam, bedesten, kervansaray, köprü, kümbetler yaptıran, adlarına sikkeler darp edilen, kuşak­lar boyu egemenlik süren bir Türk hanedanının varlığının, “çok geç”, 1890’larda Avrupa­lı doğubilimcilerince keşfedil­mesi şaşırtıcıdır.

Divriği’deki şaheserleri yaptıran meliklerin Mengücek soylu oluşunu, yapı kitabele­rine dayanarak tanıtan Avru­palı doğubilimciler sırasıyla: Vital Cuinet (1892), Stanley Lane Poole (1893), M.F. Gre­nard, (1901), Clement Hu­art,(1901,1910,1911), M. Th. Houtsma (1904), en geniş kapsamda da Max van Ber­chem (1910) en son Albert Gabriel’dir (1934). Bunlardan, arkeolog Stanley Lane Poo­le’un, Halil Edhem (Eldem) Bey tarafından düzeltme ve eklemelerle Türkçe’ye çevri­lerek 1927’de Düvel-i İslâmiye adıyla yayımlanan yapıtındaki “Divriği Mengücekleri” bölü­mü, Türkçe (Arap harfleriyle) yapılan ilk yayındır.

Houtsma’nın, 1904’te “Dy­nastie des Benu Mengucek” başlığıyla Revue Orientale’de, 1936’da “Mangudjak” başlığıyla İslâm Ansiklopedisi’nde çıkan iki makalesi vardır. İsviçreli Van Berchem’le Halil Edhem Bey’in ortak eseri, 1910 Kahi­re’de yayımlanan Corpus İnsc­riptionum Arabicarum (Arap­ça Kitabeler Külliyatı), Türk ve İslâm dünyasındaki mimari eserlerin tanıtımlarını ve kita­belerini (3. cildi, Sivas ve Divri­ği’ye ayrılmıştır) içermektedir.

1930’larda Divriği’ye gi­derek arkeolojik araştırma­lar yapan, Mengücek eserleri­ni inceleyerek planlarını çizen, fotoğraflar çeken Fransız arke­olog, mimar, edebiyatçı Albert Gabriel’dir. Monuments tur­cs d’Anatolie’nin (1931-1934) 2. cildinde Ahmed Şah-Turan Melek külliyesiyle diğer Men­gücek eserlerini tanıtıp fotoğ­raflamıştır.

Bu ilk tanıtımlara, Türk dünyasından Ahmed Tevhid, İsmail Galib, Behzat Butak da Mengücek sikkelerini tanıta­rak katkıda bulunmuşlardır.

Sonuçta, 1890-1940 arasın­daki yarım asırlık araştırma­lar, Divriği Mengüceklerinin ve eserlerinin bilim dünyasına ta­nıtılmasının başlangıcıdır.

UNESCO’nun 1985’te dün­ya genelinde oluşturduğu ilk tabiat ve kültür mirası liste­sinde Türkiye’den seçilen üç eserden biri, Ahmed Şah’la ku­zeni Turan Melek’in yaptır­dıkları Ulucami ve Darüşşifa olmuştu. Bu eser, cennet im­gelerini çağrıştıran bezemele­ri, taç kapıları ve özgün mima­risiyle Türk-İslâm sanatının başyapıtıdır.

Dönemin belgeleri ve taşı­nabilir eserleri geçen asırlarda zayi edilmiş;1940’lara kadar cami ve dârüşşifada muhafaza edilebilen ahşap şah mahfili panoları, pencere kepenkleri, şamdanlar, çini askı topu, rah­leler, teşrif bayrakları, eski ha­lılar, işlemeli ve yazılı taşlarsa müzelerde ve özel koleksiyon­lardadır. Bir de kayıp vakfiye­nin özet kopyası vardır.

Arkeoloji temel eğitimleri olmayan, kazı tekniklerini bilmeyen, kültürlerarası ilişkileri algılayamayan, gördüğü her kurgan tepeciğini Türk zanneden biliminsanlarının Orta Asya’nın bölük pörçük bölgelerinde yaptıkları araştırmalarını Anadolu üzerine modelleme gayretleri son derece yanlış sonuçlara varılmasına neden olmaktadır.

Arkeoloji bilimi en başın­dan beri yerleşik top­lumlar üzerine kurgu­lanmış ve geliştirilmiştir. Bu süreçte göçebe toplumlarla il­gili araştırmalar gerçek anlam­da 1970’li yıllardan sonra belli bir oranda başlamış ve dikkat çekmiştir. Yerleşiklerin ürettiği değerler olan kalıcı mimari, ça­nak-çömlekler ve eşyalar ile ölü gömme geleneklerini izleyebil­diğimiz mezarlar, arkeologların gözünde kültürleri doğru anla­mak ve değerlendirmek için kul­lanılan araçlardır.

Göçebe arkeolojisi ile uğra­şan bilim insanlarının karşı kar­şıya kaldığı temel sorunlar ise arkeolojik olarak saptanamayan bulgularla doğrudan orantılıdır. Zira göçebe toplulukların sürek­li yerleşim yerleri ve buna bağ­lı olarak kalıcı mimari yapıları yoktur. Kalıcı olmayan ve nere­deyse her ögesi ahşap, dokuma ve deri gibi organik yapı malze­melerinden oluşturulan geçici kamp yerleri, tarihsel süreç için­de doğa ve insan tahribatıyla ya yok olmuştur ya da çok küçük oranlarda günümüze ulaşmış­tır. Günlük yaşamda kullanılan araç-gereçler de doğada kolay­ca yokolan hayvan derisi ve ah­şap gibi maddelerden üretilmiş­tir. Dolayısıyla göçebelerle ilgili arkeolojik bulgular çok büyük oranda ölü gömme faaliyetleri­nin gerçekleştirilmiş olduğu me­zarlıklardan gelmektedir. Başka bir deyişle, göçebe toplulukla­rın mezarlıkları arkeologlar için araştırdıkları toplumu tanıma­nın neredeyse tek alanıdır.

Kurgan denilen mezar tepe­cikleri, göçebe arkeolojisinin en büyük çalışma alanıdır. Toprak yüzeyi altına açılan, büyüklüğü bireyin önemine ve toplumun ölü gömme geleneklerine göre değişen, bir çukura çoğunluk­la birtakım eşyalarla gömülen şahsın üzerine çeşitli boyutlar­da toprak, taş ya da hem toprak hem de taş yığılmasıyla oluştu­rulan kurgan, siluet görünüm açısından göçebelerin çadırın­dan başka bir şey değildir. Haya­tı çadırda geçen göçebenin, ölü­münden sonra da çadır kültürü içinde kalmak istemesi, kurgan denilen anıtsal mezar türünün ortaya çıkmasına neden olmuş­tur.

MÖ 5. binyıllardan yani Kal­kolitik Dönem’den Ortaçağ’a (10-12. yüzyıllar) değin Maca­ristan ovalarından Çin’e, Arap Yarımadası’ndan Sibirya’ya kadar devasa bir alanda görü­len kurganlar, yüzlerce değişik gelenekle, onlarca kadim halk tarafından kullanılmış mezar yapılarıdır. Kurgan kültürünün merkezinde olmasa da periferi­sinde yer alan bugünkü Türkiye toprakları da, kurgan varlığı açı­sından önemsenemeyecek zen­ginliğe sahiptir. Türkiye coğraf­yasındaki kurganlar Avrasya ve Orta Asya kadar yoğun olmasa da, Kars, Iğdır ve Ağrı’dan başla­yıp, Muş ve Amasya yörelerin­de seyrelerek Ankara’ya kadar uzanmaktadır. Türkiye’de Prof. Dr. Aynur Özfırat’ın öncülüğün­de başlayan kurgan araştırmala­rı, bugün gelinen noktada hızla­narak devam etmektedir.

Kurgan kavramı medyatik anlamda 2016’da İstanbul Arke­oloji Müzeleri’nin Silivri-Çan­ta Köyü’ndeki keşfi ile Türkiye arkeolojisi gündemine gelmiştir. #tarih derginin 2016 yılı Hazi­ran sayısında yaptığım değer­lendirmede, kurgan kültürünün Anadolu’ya yabancı bir mezar türü olduğunu ve Avrasya ile Orta Asya’ya yakınlık gösterdi­ğini belirtmiştim. Bu duruma katkı sunan çok daha önemli ge­lişmeler, 2017 yılı yaz dönemin­de Kabataş-Mahmutbey metro hattının Beşiktaş Meydan Girişi kazılarında kısa süre önce ya­şandı.

Bu yıl Eylül ayında kazı ala­nına öğrencilerimle birlikte yap­tığım gözlem gezisi sonrasında dergimizin Ekim ayı sayısında kaleme aldığım yazıda, açığa çı­kan kalıntıların bir kurgan me­zarlığı olduğunu, bunların Türk­lerin de köken aldığı Avrasya ve Orta Asya kültürüne bağlantılı olabilecekleri hususunda görüş­lerimi belirtmiştim. Alandaki incelemelerde yaptığım detaylı gözlemlerimi ve açıkta görünen bilgileri, kazının sahibi İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlü­ğü’nün yayın haklarına olan say­gım nedeniyle yazımda belirt­memiştim. Bu süreç sonrasın­da Hürriyet gazetesi vasıtasıyla medyaya yansıyan ölü gömme geleneklerinin detaylarından sonra, “İstanbul’da Türklerin İlk İzleri” başlıklı spekülatif ha­berler yapıldı. Benimle yapılan röportaj sırasında ise, kurganla­rın Türkler’in de ortaya çıktığı coğrafyanın bir mezar türü ol­masına karşın, kremasyon (ölü yakma) geleneğinin varlığı ne­deniyle Türkler’le alakalı olma­dığı hususundaki görüşümü be­yan ettim. Kamuoyunda oldukça yankı bulan sözkonusu görüşle­rim bugüne değin arkeolojik te­melde eleştirilememiş ve çürü­tülememiş durumdadır.

Beşiktaş’ta modern kent yüzeyinin yaklaşık 6-7 metre altında açığa çıkan kurgan me­zarların içinde gözlenen basit taş kutular içindeki kremasyon, yani yakılmış cesetlere ait kül ve kemik kalıntıları ile birlikte gö­rülen Balkanlar, Trakya ve hatta Ukrayna’ya değin uzanan geniş coğrafyaya özgü Son Tunç-Er­ken Demir Çağı çanak-çömleği, hiçbir tartışmaya yer bırakma­yacak biçimde sözkonusu me­zarların Güneydoğu Avrupalı­lar’a, Avrasyalılar’a, Kimmer­ler’e ve belki de Thrako-Frig toplumlarına yakın olduğunu işaret etmektedir.

Beşiktaş kurganlarında bulu­nanlarla benzer çanak-çömlek­ler Türk Trakyası, Sultanahmet, Truva (Troya) ve sonradan Frig Krallığı’nın başkenti olacak Gor­dion’dan (Ankara-Polatlı) zaten bilinmektedir. Hitit Büyük Kral­lığı’nın yıkılış nedenlerinden bi­ri olan Thrako-Frig göçlerinin (MÖ 1250-900) İstanbul ve Ça­nakkale Boğazları ile Marmara Denizi üzerinden gerçekleşmiş olduğu kanıtlanmış durumdadır. Bugünkü gözlemlerimizle MÖ 1300-1000 yıllarına tarihlenebi­lecek Beşiktaş kurganlarından yaklaşık 300-400 yıl sonra inşa edilmiş olan Gordion ve Anka­ra tümülüslerinin (kurganları­nın) erken tarihli olanlarında kremasyon gömülere rastlanmış olması, Thrako-Frig göçleri ile Frig Krallığı arasındaki arkeo­lojik bağlantıyı bu aşamada bile gözönüne sermektedir. Bu bağ­lamda, Anadolu’ya nasıl geldi­ği bugüne değin anlaşılamayan Frig tümülüs geleneğinin kayıp halkasının Beşiktaş kurganları­nın varlığı ile çözüme ulaşabile­ceği görülmektedir.

Devasa Avrasya ve Orta As­ya coğrafyasında kurgan mezar­ları kullanmış olan çok sayıda kadim halk vardır. Bunlar içinde MÖ 4 ve 3. binyıllardaki top­lumların isimleri yazı yokluğu nedeniyle bilinmemekle birlik­te; Kimmerler, Avrasya İskitleri, Asya İskitleri, Sarmatlar, Mas­sagetler, Thraklar, Avrupa Hun­ları, Asya Hunları, Göktürkler ve Oğuzlar kurgan kültürü içindeki halklardan yalnızca bazılarıdır. Buna karşın kazılan her kurga­nın arkeolojik etnisite- kimlik tanımlaması ne yazık ki sağlıklı ve tartışmasız biçimde yapıla­mamaktadır. Kurgan halklarının savaşçı kimlikleri ve yağma-ta­lan ekonomileri birbirlerinden sürekli ganimet almalarına ne­den olmuş, bunlar da çoğun­lukla kurganlara hediye olarak bırakılmışlardır. Bunun çarpıcı örneği Altay bölgesindeki Pa­zırık 5 kurganıdır. Bu kurganda açığa çıkarılmış olan çift düğüm tekniği ile dokunmuş ünlü ha­lıya Türkler dışında, Persler ve Ermeniler de aidiyet duygusu beslemektedir. Batılı araştırma­cıların gözünde Asya İskitleri­ne, Türk sanat tarihçilerine göre Hun Türklerine ait olan bu kur­gandaki Pazırık halısının arkeo­lojik kimlik sorunu, kurgan türü mezarların kültürel karmaşıklı­ğını bilimsel bir sorun olarak en doğru biçimde yansıtmaktadır.

Beşiktaş kurgan mezarlığı ile başlayan tartışmaların çok da­ha ilginç ve gündeme gelmeyen başka bir yönü daha bulunmak­tadır: Ülkemizde gerçek anlam­da İslâmiyet öncesi Türk kültü­rü arkeolojisini bilen ve çalışan uzman bulunmadığı gerçeği! Kimi biliminsanı ve akademis­yenlerin Orta Asya’da Türk ırkı­nın kökeni ve kültürel gelişimi üzerine bazı çalışmalar yaptığı bilinmektedir. Türkiye coğrafya­sının yaklaşık 7-8 katı büyük­lüğündeki bir alanda inceleme­ler gerçekleştiren uzmanların içinde arkeolog sayısının ve et­kinliğinin son derece az olduğu gözlenmektedir. Arkeoloji temel eğitimleri olmayan, kazı teknik­lerini bilmeyen, kültürlerarası ilişkileri algılayamayan, gördüğü her kurgan tepeciğini, her pet­roglifi Türk zanneden bilimin­sanlarının Orta Asya’nın büyük coğrafyasında kaybolurcasına bölük pörçük bölgelerde yap­tıkları araştırmalarını Anado­lu üzerine modelleme gayretleri son derece yanlış sonuçlara va­rılmasına ve nihayetinde bilim­sel mahcubiyetlere varan başa­rısızlıklara neden olmaktadır.

Anadolu kendi dinamikleri olan çok özel bir coğrafyadır. Bu coğrafyanın Balkanlar, Karade­niz Havzası, Kafkaslar, İran, Me­zopotamya, Suriye ve Ege-Akde­niz kültürleri ile tarihin her dö­neminde kültürel, sosyal, askerî ve ticari bağlantıları olmuştur. Bu nedenle Anadolu’nun dina­miklerini çalıştıran sözkonusu coğrafyaları gözardı ederek Orta ve İç Asya için geliştirilen kültü­rel modellemeleri Türkiye top­rakları için uygulama çabaları arkeolojik manasızlıktan başka bir şey değildir. Beşiktaş kurgan­larını yalnızca kremasyon gele­neğinin varlığı nedeniyle 7-8 bin km. uzaklıktaki Moğolistan ya da Mançurya’daki etnik köken aidiyetleri sorunlu kurganlarla karşılaştırmak, Türkiye ile Or­ta ve İç Asya arasındaki devasa coğrafyada kültürel ve arkeolo­jik takip yapılmadan ortaya atıl­mış teorilerdir. Buradaki temel sorun, Orta ve İç Asya coğraf­yalarını bilen, alan değerlendir­mesi yapabilen, ölü gömme gele­neklerini doğru saptayabilen ve doğru kazı tekniklerini kullanan arkeologlar yerine Hititolojiden ya da tarih biliminden devşirme arkeolog görünümlü uzmanların yalnızca ve yalnızca Türkler’le alakalı bulguları keşfetme hırsı­na odaklanmış olmalarıdır. Av­rasya ve Orta Asya coğrafyala­rında Türkler’in kökeni ile ilgili doğru çalışmalar yapılmak iste­niyorsa, aynı topraklardaki diğer kültürler de doğru biçimde kim­liklendirilmelidir. Benzerlikler kadar farklılıkların da arkeoloji­nin olağan yöntemleri içinde ol­duğu unutulmamalıdır.

Sovyetler Birliği’nin dağıl­ması ile 1990’ların ortalarından itibaren Avrasya ve Orta Asya coğrafyalarında yoğun biçim­de çalışmaya başlayan Almanya, Belçika, Fransa ve ABD arkeo­loji ve tarih ekipleri, bölgedeki Türk kimliğini yoksayan kültü­rel bir sıradüzen kurmaya başla­mışlardır. Bu ekiplerin araştır­ma sonuçlarına göre MÖ 800-200 yılları arası İskit Dönemi, MÖ 200-MS 500 yılları arası Hun Dönemi ve 500-900 yılla­rı arası ise Türkî Dönem olarak belirlenmiştir. Olayların bu aşa­maya gelmesinde bölgede çalı­şan Türk uzmanların olağan ar­keolojik yöntemleri bilmemeleri ve araştırmalarını uluslararası platformlarda savunamamaları önemli etkenlerdir.

Kurgan kültürü ne yazık ki Batılı biliminsanlarınca da sık sık politikaya alet edilmiştir. Başta Marija Gimbutas olmak üzere birçok eskiçağ bilimleri uzmanı özellikle Güney Rusya ve Karadeniz arasındaki stepler­de yer alan kurganları Hint-Av­rupalı olarak tanımlamış, ne­reden türediklerini bir türlü çözemedikleri atalarını göçebe mezarlarında aramaya başla­mışlardır. Bu durumdan rahat­sızlık duyan ve “Yüce Hint-Av­rupa!” kültürünün çadırdan çıkamayacağını düşünen Colin Renfrew, Konya yakınlarındaki Çatalhöyük’ü Avrupalıların ata­vatanı olarak önermiş; böylece hem Avrupa kültürünü çadırdan ve kurgandan kurtarmış hem de Proto Hint-Avrupa dili konuşan insanların günümüzden 9000 yıl önce varolduklarını kanıtla­maya çalışmıştır. Aynı senaryo bugün Göbeklitepe için de yazıl­maktadır. Dönemi için yüksek bir kültürü yansıtan bu dinsel merkez, ne yazık ki “Hint-Avru­pa ırkçıları”nın yeni gözdesi du­rumundadır.

Türk ırkının kurgan kültü­rü ile bağlantıları, ancak kim­liklendirilmiş bulgulardan yola çıkılarak yapılabilir. Bu konu­da Herodotos (MÖ 484-425) ve İbn-i Fadlan (MS 10. yüzyıl) eş­siz değerde bilgiler aktarmıştır. Herodotos’un anlatımlarından Demir Çağı’nda Avrasya ve Orta Asya’da İskitler’in yaşadıklarını biliyoruz. İskitya adı verilen bu coğrafyadaki kurgan kazıların­da savaşçıların yanısıra kurban edilmiş eşler, hizmetçiler ve at­lar, cenazenin taşındığı arabalar ile çoğu altından çok değerli takı ve aksesuarlar bulunmuştur. Bu durum İskitler’in kurgan kültü­rünü yaşatmış ve hatta geliştire­rek sürdürmüş olan bir halk ol­duğunu göstermektedir. Romalı ve Bizanslı yazarlar sonraki dö­nemlerde İskitya coğrafyasında yaşayan tüm halkları İskit ola­rak adlandırmış, Hazar Denizi havzasında yaşayan Türkler de İskit olarak anılmışlardır.

920-924 yıllarında Hazar Gölü havzasına seyahat eden İbn-i Fadlan, henüz İslâmiyet’e geçmemiş olan Oğuzlar’ın cena­ze törenleri hakkında çok değer­li bilgiler vermiştir. İbn-i Fadlan, Oğuzlar’dan biri öldüğünde ev gibi büyük bir çukur kazıldığı­nı, üzerinin tavanla kapatıldı­ğını, mezarın üstünün kubbe biçiminde tümsek yapıldığını, cenazenin çukura elbise ve şahsi eşyaları ile konulduğunu aktarır. Oğuzlar’ın Anadolu’ya göçet­mesinden kısa bir süre önce ger­çekleşen ve bir kurganı tanımla­yan bu gözlemler, Türklerin kur­gan kültürünün son temsilcisi olduğunu kanıtlamaktadır. İbn-i Fadlan Oğuzlar’dan sonra ziya­ret ettiği Rus topraklarındaki bir cenaze töreninde ise cesedin bir gemi içinde gemiyle birlik­te yakılması olayını anlatır. Aynı şahsiyetin aynı gezide ve yakın coğrafyalarda tanık olduğu top­rağa gömme ve yakma gelenek­lerinin sahipleri, Beşiktaş kur­ganlarının neden Türkler’e ait olamayacağı sorusuna yaklaşık 1000 sene önce anlamlı bir yanıt vermektedir.

Uygurların 840’da yıkılmasından sonra uzun bir süre, İç Asya’nın kaderine büyük devletler yerine, irili ufaklı küçük devletler ve boylar hâkim olmuştu. 1206’da başa geçen Çinggis Han soyları devreden çıkarmış, çekirdek aileler yaratmış ve bunları ordu içerisinde farklı coğrafyalara dağıtmıştı.

Eskiden okullarda yaramazlık yapanları bira­rada oturtmazlar, usluların yanına koyarlardı. Hatta çok yaramazları ayrı ayrı başka şubele­re gönderirlerdi. Kırsal kesimlerde bu yönteme “aztı­vermek” derler. Problem çıkaranları yönetmenin bir yoludur. Bu aslında ta Tevrat’a kadar giden bir düzen anlayışıdır. Orta Asya tarihi de bu yöntemden nasi­bini almıştır.

Diğer bir yöntem ise kendilerine özgü bir dinamizmi olan grupların iç dayanışmasını, belkemiğini kırarak, parçaları çe­şitli yönlere göndermektir. Orta Asya tarihinde bunlar daha çok soy gruplarıdır.

Uygurların kurduğu devletin 840’da yıkılmasından sonra uzun bir süre, İç Asya’nın kaderine büyük devletler yerine, irili ufaklı küçük devletler ve boylar hâkim olmuştur. Ta ki 1206’da Çinggis Han başa geçinceye kadar.

840 sonrasında beylik ve boylardan bazılarının babadan oğula geçen sülâleler şeklini almış olduğunu; bazılarının ise bu türlü kalıtımsal yapılanmaya karşı çıkan boylar halinde yaşa­dıklarını görüyoruz. Türkçe konuşanların çoğunlukta olduğu beylik ve boylar sülâle usulü hiyerarşik bir yapı içinde iken, Moğolca konuşan ve dağınık olarak bugünkü Moğolistan’ın doğu taraflarında ve eski Mançurya bölgesinde yaşayan boy­lar, sülâle usulüne karşı idiler. Onlar bir boyu, tek bir kişinin değil de birkaç kişinin birden yönetmesini ve böylece katılı­mın daha yaygın olmasını yeğliyorlardı. Örgütlenmeleri hiye­rarşik bir yapı üzerine değil, akrabalık ve soy bağları üzerine kurulmuştu. İleride Çinggis Han adını alacak olan Temücin’in de bağlı olduğu gruplar, daha çok bu ikinci türden idi. Bunlara Moğolca olarak “nirun”, yani, belkemiği veya arka deniliyordu ve bunlar gerçekten de yeni kurulan bu siyasi yapının belke­miğini oluşturuyorlardı.

Bu arada her iki durumdan da memnun olmayanlar 12. yüzyılın son çeyreğinde yavaş yavaş Temücin’in etrafında top­lanmağa başladılar. Bu dönemleri bize ayrıntılı olarak anlatan Moğolların Gizli Tarihi adlı eserde Temücin’e ilk katılanlar için akrabalık ilişkilerine işaret eden terimler değil, “nöker”, yani arkadaş, yoldaş tabiri kullanılmaktadır. Temücin’e ilk katılanlar arasında çok değişik boylardan gelenler ol­duğu gibi, çok değişik yerlerden gelenler de vardı.

Devletin kurulmasından önce, boylar ve soylar arasında uyuşmazlık ve çatışmalar olduğu için, Çin­ggis Han eski boy toplumları yerine bir ordu devlet düzeni kurmuştu. Böylece, eski iç çelişkilere de bir çözüm getirmiş oluyordu. İşte, Çinggis Han devletinin uygula­dığı yeni “yasa”, artık bu türlü boy esasında, bireysel hareket­lere izin vermiyordu. Ordu birimleri içinde yani onluk, yüzlük, binlik ve tümenler içinde bireylerin yerlerinden ayrılmaları, yer değiştirmeleri yasa ile men edilmişti. Emirlere itaat etme­yenler şiddetle cezalandırılıyordu.

Böylece boylar ve beylikler arası çekişmeler ve halkın memnuniyetsizliği, soy ve boyların dağıtılması ve ordunun kurulmasıyla dikkati çekecek kadar kısa bir sürede çözümle­nebilmiştir. Soylar devreden çıkınca, bunların derme evler­le varlıklarını sürdürmüş olanlar üzerlerindeki yaptırım gücü ortadan kalkmış ve aileler devlete karşı sorumluluklarını ye­rine getirmekle mükellef çekirdek aileler durumuna gelmiştir. İç dinamiklerden meydana gelen çelişkilerin çözülmesi, boy­ları itaat altına almak ve sonra da bu halkları Batı Asya ve Do­ğu Avrupa’ya yapılan seferlerle dağıtarak uzaklara göndermek şeklinde olmuştur.

Çinggis Han bu toplamda bu yapı değişikliğini nasıl başa­rabilmiştir? O, “nirun” denen çokbaşlı, akrabalık ilişkilerine dayanan ve kendilerine özgü bir iç dinamikleri olan bu yapı­ları önce parçalara ayırmış ve sonra ordu içinde dağıtmıştır. Bundan sonraki aşama ise bazen kendilerinden “celet” yani “haşarı” diye bahsedilenleri yeni kıtalara yerleştirmek olmuş­tur. Bu işlem ise ayrık otu ayıklar gibi, her onluktan iki kişi­nin seçilmesi şeklindedir. Çinggis Han’ın başarısı, kendisinin de bu yapıdan (nirun) gelmesi, dolayısıyla incelikleri yakın­dan bilmesi ile ilgilidir. Kısacası Çinggis Han, önceki dönem­de sarmaşık gibi birbirinden ayrılmayanları önce sündürmüş, sonra da ayrık otu ayıklar gibi temizlemiştir; Gizli Tarih’te dendiği gibi “kül gibi uçurarak imha etmiştir”.