Kategori: Sosyal Tarih

Bugün bilgiye bir anda ve çarçabuk ulaşabiliyor olduğumuz iddiası o denli yüksek sesle dile getiriliyor ki, hiçkimse bu bilginin niteliğini sorgulamayı, onun ne sürede sindirilebileceğini sorgulamayı aklının ucuna getirmiyor. Ayrıca “MPN domenine sahip proteinlerin yapısı ve biyolojik işlevleri”yle ilgili bilgi istediğinizde, detaylar için “hayvan gibi” para istiyorlar.

Aklımda kaldığı kadarıyla, yazının icadından önce bilgi transferini sözlü olarak yapıyorduk. E o da şimdi takdir edersiniz ki biraz kulaktan kulağa oynar gibi oluyordu. 19. yüzyıl başlarına kadar bile Avrupa’da okuryazarlık bugünün “coder”lık bilgisi kadar yaygın bir şey.
Bugün birine “Java, php, Python biliyor musun?” diye sormakla, o dönem birine “okuma yazma biliyor musun?” diye sormak üç aşağı beş yukarı aynı şey. 19. yüzyıl başında yetişkin İngiliz erkeklerinin ancak 10’da 1’inin falan adını yazabildiği kalmış aklımda.
Muhtemelen askere alma kayıtlarından falan çıkarmışlardır; zira zorunlu askerlik de aşağı yukarı o zamanın işleri. Zaten yazı da icat edildiğinde ayrıcalıklı bir muhasebeciler grubunun tekelinde; hiç öyle “şiirleri bundan sonra kil tabletlere yazalım” gibi bir durum yok. Yoksa zaten o dönem de bir Enis Batur çıkar; ortada kil tablet bırakmaz hepsini doldurur; muhasebecinin tahıl stoklarının hesabını tutacağı tablet kalmaz; maliye çökerdi maazallah. Ha sonra beğendikleri hikayeleri, meselleri, zaferleri, antlaşmaları falan da yazmışlar sağolsunlar da; tarih disiplinini milattan önce 3 bin yılının salt maliye müfettişliği hâline getirmekten kurtarmışlar.

Zamanla bu yazılanları biraraya getirme fikri de doğmuş elbette. Eğer yanlış hatırlamıyorsam Asurbanipal ilk kütüphaneyi kurmuş; tabletleri konularına göre ayırmış, kategorize etmiş. Bilgiye ulaşmanın yolu, evvela o bilginin korunması ve saklanması olduğuna göre kütüphaneleri bu yolda atılan ilk büyük adım kabul edebiliriz.

Tabii herkesin kabul ettiği asıl büyük devrim, çok yıllar sonra matbaanın icadı. Ha bakın belki o dönem “artık bilgiye ulaşmak çok kolay abi; hiç beklemiyorsun. Katip otursun parşömeni kopyalasın da, istediğin kitap şu anda başkasındaymış da… “Adam makineyi bir çalıştırıyor, bir seferde 500 tane kitap basıyor” diyen olmamış mıdır?

Bugün de artık Madam Bovary’yi iki saniye içinde elimizdeki cihaza yükleyebiliyor ve anında kitabın kendisine erişebiliyoruz ama, kitabı nasıl 1857’de oflaya puflaya 2 haftada okuyabiliyorsak, bugün de yine 2 hafta falan sürüyor okumamız. Yani evet, 2.700 sene önce Gılgamış Destanı’nı okumak için onca yolu tepip Asurbanipal İl Halk Kütüphanesi’ne gitmemiz, tabletlerin o sırada başka meraklılar tarafından okunmuyor olması ve bir de tabii içeri girme iznimiz olması gerekiyordu ama; oturup Gılgamış Destanı’na başladığımızda ister istemez saatlerce okuyup anlamaya çalışıyordunuz. E, şimdi telif de yok; buyrun gidin, indirin anında. Peki gerçekten okumuş da oluyor musunuz?

Meselenin ikinci boyutu biraz daha sinsice. “Artık bilgiye ulaşmak çok kolay” diyorlar demesine de, esaslı bir bilgiye ulaşmaya kalktığınızda bu bilginin hayli pahalı bariyerler arkasında, Asurbanipal İl Halk Kütüphanesi kadar sıkı korunduğunu farkediyorsunuz.
Aradığınız bir bilgiyi bulduğunuzda, yayıncı sizden tek bir makale için yüzlerce Dolar, üniversitelerden aylık yüzbinlerce Dolara varan abonelik ücretleri istiyor. Yani evet, bilgiye ulaşmak çok kolay. Mesela dünyayı yöneten 5 ailenin kim olduğuna dair spekülasyonlara; elden ring atari oyununda Radagon’u nasıl döveceğinize dair bilgilere kolaylıkla ulaşabiliyorsunuz. Ancak MPN domenine sahip proteinlerin yapısı ve biyolojik işlevleriyle ilgili bilgi istediğinizde, en fazla zaten bu bilgiyi istemenize neden olacak kadar bilgiyi, yani bildiğinizi bulabiliyorsunuz; gerisi için “hayvan gibi” para istiyorlar. Yani size genel bir “info” veriliyor sadece; ayrıntılı bilgi ateş pahası.

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın geçen ay açıkladığı hileli gıda listesinde ilk iki sırada her zaman olduğu gibi et ve süt ürünleri yer alıyordu. Aslında bu durum, nesiller boyunca at ve eşek eti yedirilmiş, suyla ve hattâ salyangozla karışık süt içmek zorunda bırakılmış bir toplum için çok da şaşırtıcı değildi.

Hileli gıda ürünü satan firmaların teşhir edilmesi, bu yıl da gündemin önemli maddelerinden biri oldu. Bakanlığın nedense taksit taksit açıkladığı, haber sitelerinin galeri yapmaya doyamadığı teşhir listesinde akla gelebilecek her türden gıda mevcuttu ve ilk iki sırada et ve süt ürünleri vardı.

Bugünlerde daha çok “tek tırnaklı hayvan eti” diye sözedilen at ve eşek etiyle tağşiş (karıştırmayla kandırma), bu toprakların çok eski bir geleneği olduğu için şaşırtıcı bir durum değildi bu. Sokaklarda onbinlerce yük hayvanının olduğu yıllarda, et ürünlerine at ve eşek eti karıştırılması neredeyse kanıksanmıştı.

Ahmet Midhat Efendi, kendisinin de kahramanlarından biri olduğu ve 1891’de yayımladığı romanı Müşahedat’ın bir yerinde, Sirkeci’deki seyyar kebapçıların önünden geçerken yayılan kokuyu duyunca karnının acıktığını hisseder ama, kebap yerine pidenin arasına koydurduğu kaşar peyniriyle doyurur karnını. Kebap fiyatları, et fiyatlarıyla karşılaştırılınca çok düşüktür ve yazarımız kullanılan etlerin mahiyetinden emin olamamaktadır. Arkasından, konuya vakıf birinden duyduğu bilgileri aktarır. Buna göre İstanbul’da yük ve yolcu taşımakta kullanılan 50 bin civarı beygir ile 5 bin civarı eşek vardır. 55 bin yük hayvanının olduğu bir yerde, günde en az 20-30 hayvanın eceliyle ölmesi gerekir ama, koca kentte kimse beygir veya eşek gömüldüğünü görmemektedir. Bunun nedeni ise, bu hayvanların çok azının eceliyle ölmesi; artık çalıştırılamayacak duruma gelenlerin sokak kebapçılarına satılıp kesilmesidir!

Cumhuriyet döneminde de durum pek değişmez ve Ahmet Midhat Efendi’nin “Bu hayvanların ölüsü nereye gömülüyor?” sorusu 60 yıl sonra bile gündemdedir. 24 Ekim 1951’de bir Şehir Meclisi üyesi, ölen yük hayvanlarının bir mezar yeri olmadığına dikkati çekmiş ve “Ben bu mezarların Alibeyköy ve Topkapı’daki sucuk fabrikaları olduğunu düşünüyorum” demiştir örneğin.

Gazetelerin “eşek mezbahası” dediği yerlere yapılan baskınlar zaman içinde sıradanlaşır.
Konuyla ilgili havadisler, eğer ilave bir ilginç unsuru yoksa gazetelerin iç sayfalarında kısa haberler olarak yeralır. Kimi zaman polisler at etinden kavurma yapan bir adama kendi kavurmalarından yedirip fotoğraf çektirir veya “eşek kasapları” polisle silahlı çatışmaya girer; bu durumda haberler birinci sayfalara taşınır.

1967’de İstanbul ve İzmir’de yapılan baskınlarda el konulan at ve eşek etlerinde ruam hastalığı tespit edilmesi ise paniğe yol açar. İzmir’de et satışları düşünce, kasaplar bir yürüyüş yaparak at ve eşek eti satmayacaklarına söz verir.

At ve eşek eti vatandaşları öfkelendirse de hiçbir zaman domuz eti kadar tepki yaratmamıştır. Sözgelimi, 8 Mart 1970 tarihli Günaydın gazetesinde, İstanbul’da bir sucuk imalathanesine ölü domuz götürüldüğünü gören vatandaşların imalathaneyi tahrip ettiği ve imalathane sahiplerinin linçten son anda kurtulduğu haberi vardır. Domuzun imalathaneye “güpegündüz götürülmesine” de ayrıca öfkelenen vatandaşlar, ölü domuzla hatıra fotoğrafı da çektirmiştir.

Süt ürünleri de evvelden beri en çok tağşiş edilen gıdalar arasında yeralır. 1930’larda bu konuda en çok yazı yazan gazeteci olan Salâhaddin Güngör, Cumhuriyet’teki 15 Mart 1939 tarihli haberinde “Tereyağının içinde balkabağı kurusundan balmumu hülasasına kadar ne ararsan var. Kaymak namıyla satılan küspeleri ineğe gösterseniz, sütünden yapılmadığına, kendi diliyle böğüre böğüre yemin eder” diye yazar.

Süt ürünleri bir tarafa, uzun yıllar boyunca seyyar sütçüler tarafından kapı kapı dolaşarak satılan sütün kendisi de en çok tağşiş edilen ürünlerden biridir. Zaten süte su karıştırıldığı “herkesin bildiği bir sır”dır; mesele ne miktarda karıştırıldığıdır. Salâhaddin Güngör süte 5’te 1 oranında su karıştıran sütçüleri özlediğini, “insafsız yeni devir sütçülerinin” yarı yarıya su karıştırdığını yazar. 9 Kasım 1934 tarihli Son Posta gazetesinin “Sütle suyun kardeşliği” başlıklı haberinde kullanılan, Taksim’de Hamidiye çeşmesinin önünde güğümlerindeki süte su karıştırmak için sıraya girmiş sütçülerin fotoğrafı her şeyi anlatır aslında.

Süte karıştırılan su oranı arttıkça, ortaya bir kıvam sorunu çıkması kaçınılmazdır elbette.
Henüz kimyasal katkı maddelerinin yaygınlaşmadığı yıllarda, sütçüler bunun da “doğal” bir yöntemini bulurlar: Süte salyangoz karıştırmak! Bu yöntemi kamuoyuna 1951’de İstanbul Şehir Meclisi Üyesi İsmail Atalay duyurmuştur. Atalay’a göre sütçüler, kırlardan topladıkları ve kabuklarından çıkardıkları salyangozları havanda dövüp suda haşlayarak sütle karıştırmakta ve bu durum 4’te 3’ü su olan sıvının bile gerçek süt gibi kıvam kazanmasını sağlamaktadır.

İddiaları reddeden sütçüler, 11 Ocak 1952’de İstanbul Valisi ve Belediye Başkanı Fahrettin Kerim Gökay’ı ziyaret ederler. Akşam gazetesi, Gökay’ın halkın süt boykotuna başlamasından yakınan sütçülere “süte daha az su katarsanız sizi müdafaa ederim” dediğini, sütçülerin de “söz veriyoruz daha az su katarız” dediklerini yazar. Aynı günün Vatan gazetesinde ise İstanbul’da günlük süt üretiminin 80 bin, tüketiminin 120 bin litre olduğu ve aradaki 40 bin litrenin su olduğu haberi vardır!

Türkiye’de peruk, suç işlediği sırada tanınmamaya ya da kanundan kaçmaya çalışan suçlular için her zaman kullanışlı bir aksesuardı. Peruk takarak suç işleyip yakayı kurtaranlar da olmuştu ama Türkiye’de gazetelere haber olanlar, yakalanan ve çoğu kel olan peruklu suçlulardı. Bu kişilerin peruklu ve peruksuz fotoğraflarının yanyana yayımlanması da âdettendi.

Geçen ay, Karaman’da şüphe üzerine durduru­lan otomobildeki bir ada­mın peruğunun altından 18 gram metamfetamin çıktığı haberi, suç dünyasında peruk kullanımının son örneklerinden biri oldu. Poli­sin peruğu kaldırıp uyuşturucu­yu bulduğu anın videosu yalnızca Türkiye’de değil tüm dünyada epey ilgi gördü. Türkiye’den kimi sosyal medya kullanıcıları, yarı alaycı bir üslupla perukla uyuş­turucu taşımanın yeni bir “Türk buluşu” olduğundan sözediyordu. Oysa bu, özellikle Latin Ame­rika’da daha çok cezaevlerine uyuşturucu sokmak için epeydir kullanılan bir yöntem. Türkiye’de de son 10-15 yıl içinde hem ceza­evi ziyaretlerindeki aramalarda hem de havaalanlarında peruk içinde uyuşturucu yakalanmıştı.

Tarihi, Antik Mısır’a dek uzanan peruğun kılık değiştirme amacıyla da kullanılabileceğini gören suçluların, ilk zamanlar­dan itibaren bu durumdan fayda­landığını varsayabiliriz. Arandığı için kılık değiştirmek isteyen ya da cürüm işlediği sırada tanın­mamaya çalışan suçlular için çok elverişli bir aksesuar olmakla birlikte, her seviyeden suçlunun peruğa ulaşabilmesi için 20. yüz­yılı beklemek gerekecekti. Zira at ve manda kılı gibi maddelerden peruk yapmak mümkünse de iyi peruğun temel malzemesi gerçek insan saçıydı. Fiyatlar yüksek olduğu için de iyi peruk satın almak herkesin harcı değildi. 20. yüzyılda üretilen düşük maliyetli sentetik kılların devreye girme­siyle fiyatlar düştü. Türkiye’de ise peruk, 1950’lerde daha ulaşılabi­lir olmuştu. Yine çok ucuz değildi ama hazır peruk satın almak da, kişiye özel peruk yaptırmak da artık daha kolaydı.

Asıl konumuz olan Türk suç dünyasında ise peruk kullanımı fikri, en azından kağıt üzerin­de, daha 1920’lerde mevcuttu. Peyami Safa’nın Arsen Lüpen’den esinlenerek yarattığı ve mace­ralarını Server Bedi imzasıyla yazdığı Cingöz Recai karakteri bir hırsızdı ve çok sayıda peruğu vardı. Kel değildi; tanınmamak için taktığı perukları daha iyi yapıştırabilmek için saçlarını us­turayla kazıyordu. Polisler Cingöz Recai’yi sırf peruğu yüzünden elden kaçırmışlardı. Neresinden bakarsak bakalım, 1920’lerin kurgu karakteri Cingöz Recai, zenginleri soyan parası bol bir hırsızdı. Maddi durumu onun kadar iyi olmayan suçlular da herkes gibi 1950’leri bekleyecekti.

1950’ler ve sonrasındaki gazete haberlerine bakılırsa, Türkiye’de peruğu daha çok kel suçlular kullanıyordu. Bu kişilerin çoğunun ortak noktası, lakaplarının da “Kel” olmasıydı; saçsızlık alameti farikaları oldu­ğundan, polise tanınmamak için peruk takıyorlardı.

Türkiye tarihinin en meş­hur peruklu suçlusu, Kel Cemal lakaplı meşhur hırsızdı. 1963’te Ankara Cezaevi’nden tahliye olup 2 arkadaşıyla çete kurarak İstan­bul’a taşınmıştı. İlk işi Beyoğ­lu’ndaki meşhur bir perukçudan kendisine özel peruk yaptırmak olan Kel Cemal, geceleri hırsızlık yaparken peruk takarak olası tanıklara yanlış eşkâl bırakıyor, diğer zamanlarda kel geziyordu. Çaldıkları pahalı bir radyoyu paylaşamadıkları için kavga edip karakolluk olunca yakalanan çete mensuplarının hepsi pe­ruklu muydu bilemiyoruz ama, liderleri peruk taktığı için gaze­teler kendilerine “Perukalı Hırsız Çetesi” adını takmış; yılların Kel Cemal’i de “Perukalı Hırsız” olarak anılır olmuştu.

30 yıl hapis cezası verilen “Perukalı Hırsız”, yakalanmasın­dan 1 yıl sonra firar edip kayıplara karışacak; 1968’de İstanbul’da 2 kişiyi öldürdükten sonra bu kez de “Perukalı Katil” olarak anılmaya başlanacaktı. Ancak bu dönemi uzun sürmedi ve aynı yıl Şehremini’nde bir bekçi tarafın­dan öldürüldü.

Ölümünden sonra peruklu hırsız haberlerinin artması belki de Kel Cemal’in bu alanda öncü olduğunun işaretiydi. Üstelik kel olmayan hırsızlar da soygun sı­rasında peruk (daha çok da kadın peruğu) kullanmaya başlamış­lardı. Kel Cemal’in ölümünden birkaç ay sonra yakalanan ve “Kör Emin’in Perukalılar Çetesi” diye anılan şebeke mensupları bu akımın ilk örnekleriydi.

1970’te Bursa’da yakalanan 3 kişilik hırsız çetesi soyguna giderken takacakları perukları da bir kadın kuaföründen çalmış­lardı. Gelibolu’da yaşanan olayda da kel bir şahıs mağazadan peruk çalarken yakalandı. Günaydın gazetesine göre Recep adlı bu kişi, “kel dolaşmaktan bıktığı için” peruk çalan sıradan biriydi; Yeni İstanbul gazetesi ise Recep’in zaten hırsız olduğunu, peruğu da polise tanınmamak için çaldığını yazıyordu.

1972’de İzmir ve İstanbul’da 2 sabıkalı ve kel yankesici peruk takarak kalabalıkta kurban­larını gözlerken yakalanmıştı. Günaydın gazetesinin iddiasına bakılırsa İzmir’de yakalanan şahıs “Emniyet teşkilatının mo­dern tekniklerine ayak uydur­mak için peruk taktım” derken, İstanbul’da yakalanan “Kaldırım Nusret”, kel olduğu için polislerin kendisini rahatlıkla tanıdığını söylemiş ve “Paraya kıyıp 450 lira harcayarak peruk satın aldım ama kullanmaya başladıktan hemen sonra yakalandım” diye hayıflanmıştı.

Tarihi boyunca yüksek hassasiyetli saatler üreterek dünya çapında tanınan İsviçre’nin en köklü saat markalarından Longines, 1832’de Auguste Agassiz tarafından Bern şehrinin Saint-Imier kasabasında kuruldu. 19.-20. yüzyıldaki tarihî spor karşılaşmalarının, keşif yolculuklarının, bilimsel çalışmaların en yakın şahidi oldu.

Auguste Agassiz, bir saat atölyesi kurarak zanaat­karlardan oluşan küçük bir ekip ile üretime başladığında 1800’lerin ilk yarısıydı. Henüz seri üretimin olmadığı dönem­lerdi ve saatlerin her bir parçası önce zanaatkarlar tarafından evde yapılıyor, sonra atölyede bi­raraya getiriliyordu. Longines’in saatleri ilk yıllarından itibaren teknik yönleri ve dayanıklılığı ile tanındı. Marka, 1867’de fabrika tarzı üretime geçti ve bu gelişme Longines’in uluslararası pazarla­ra açılmasını sağladı.

Sahtelerinden ayırt edilebil­mesi için seri numarası ve bir logo gibi önlemler çoktan alın­mıştı. 1878’de spor etkinlikleri­nin zamanlanması için ilk cihazı; tek tuşlu ve kronograflı cep saa­tini üretti. 1889’da ise saniyenin beşte birini ölçecek hassasiyette cihazlar üretmeyi başardı. Aynı yıl, uluslararası ticari marka olarak tescillenen ilk İsviçre saat markalarından biri oldu.

Osmanlı döneminde güneşin battığı anı günün başlangıcı ve saati 12 olarak kabul eden alatur­ka saat sistemi, yurtdışı bağlan­tılı işlerde-seyahatlerde sorun yarattığı için Longines’den hem Osmanlıların saatini hem de Ba­tı’nın saatini gösteren bir model geliştirmesi istenmiş; Longines de 1908’de başarıyla dünyanın ilk “çift zamanlı” saatini üretmiş, 1911’de patentini almıştı. Özel olarak Osmanlı ordusu ve tren yolları için de saatler üretmişti.

19. yüzyılın başlarında saniyenin yüzde birini ölçecek hassasiyete ulaşılmıştı. Zaman ölçmedeki başarısı nedeniyle tüm spor dallarında profesyonel zamanlayıcı rolünü üstleniyordu Longines. Pilotlar ve kaptanlar tarafından özellikle tercih edi­liyor; dünyayı keşfetme çabala­rında,biliminsanlarının ihtiyaç­larına cevap veren müstesna bir akseseuar olmayı sürdürüyordu. Dahi fizikçi Einstein da çalış­malarını yaparken yanında bir Longines taşıyordu. Longines kısa sürede saat üreticiliğinde bir öncü hâline geldi.

1913’te Longines, “saatin kalbi” olarak adlandırılan iç meka­nizmayı küçültmeyi başararak kol kronografını tanıttı ve bu gelişme, hassas zaman ölçümün­de çığır açtı. 1925’te geliştirdiği dünyanın ilk “flyback” kronografı devrim niteliğindeydi. Bu tekno­loji, kısa süre sonra askerî alanda da kullanılacaktı.

1927’de Atlantik Okyanusu’nu ilk defa tek başına geçen ve havacılık tarihine adını yazdıran pilot Charles Lindber­gh’e olduğu gibi; 1928’de de Amelia Mary Earhart, Atlantik Okyanusu’nu geçen ilk kadın olurken kolundaki Lon­gines ona eşlik ediyordu. Döner çerçeveli saatlerin ilk ustaları da, Longines’ın zanaatkar ekibiydi ve 1931’de dünyada ilk defa üretildi. 20. yüzyılın ortalarından itibaren küresel bir marka hâline gelen Longines, 1954’te elektronik ku­vars saatleri tanıttı ve 1969’da ilk kuvars kol saatini piyasaya sürdü. Tarihi boyunca birçok ikonik saat modeli üreten Longines’in 1954’te piyasaya sürülen ‘Conquest’ mo­deli ve 1972’de tanıtılan ‘Flagship’ modeli özellikle öne çıktı, popüler oldu. Longines, ilk yıllarından bu yana Formula 1, Tour de France gibi yarışların da resmî zaman tutucusu.

1983’te Swatch Group bünyesi­ne katılan Longines, bugün hem klasik tasarımlara hem de yeni­likçi mekanizmalara yer veriyor ve saat tutkunlarına her dem taze bir kalite sunuyor.

Geride bıraktığımız yüzyılda 20’li yaşlar artık gençlikten yetişkinliğe geçiş yıllarıydı. Şimdiyse Amerikan başkan adayı ve eski başkanı ve belki de yine yeni yeniden başkanı var mesela: Mutat ırkçılar, zalimler ve zalimliğin doğal hakları olduğunu ileri sürenlerle beraber, dünyanın tüm hep 14 yaşında kalmışlarını peşinden sürükleyebiliyor. Dikkat ederseniz günümüzde 30’lu hele hele 20’li yaşlarda olup da 14 yaşındaki fikirlerinden utanan çok daha az.

Yetişkinlik de tarihsel. Bilirsiniz, insan gençken yetişkinliğe erip büyük işler yapacağının beklentisiyle yaşar. Ne bileyim, benim ilk gençliğim okuduğum yazarların ilk kitaplarını hangi yaşta yazdıklarına bakıp kendimi onlarla kıyaslayarak geçti. “E iyi de bu herif ilk kitabını 19 yaşında yazmış; ben de o zamana kadar tamamlarım herhalde tuğla gibi bir ilk eser” diyerek kendimi cesaret­lendirmelerim, zamanla “19 olmamış da 25 olmuş, ne farkeder” avuntu­larına ve sonlara doğru “Yuh be, 30 yaşında nasıl da yazmış tuğla gibi kitabı” sitemlerine dönüştü. Kıymetli üstadımız, yazmaya handiyse 40 yaşında başlayan Aziz Nesin de uzun süre şaşmaz bir umut ışığı oldu. O da benim için 5-6 yıl öncesine kadar sön­meyen bir umut ışığıydı tabii. Sonra artık gerçeği kabulleniyorsunuz.

Misal, rahmetli Donald E. Westlake’in 40 kitap yayımlamış olmasını çok takdir ederdim ama sonra internet geldi ve ben ağabeyi­mizin ayrıca 19 farklı isimle romanlar yayımladığını da öğrendim. Kullanığı isimlerden biri de 28 kitaplık Parker serisiyle Richard Stark.

Elbette nitelik ve nicelik farklı şeyler ama, asıl değinmek istediğim konu şu: Biz bugün 30 yaşındaki bir yazara “genç yazar” diyoruz ve onun Donald E. Westlake gibi henüz 30’una varmadan 30 kitap yayımlamış olma­sını beklemiyoruz. Tabii Aziz Nesin ve Westlake yazdığı sırada televizyon, cep telefonu, netfliks falan hayatımı­zın yarısından fazlasını çalmıyordu ve “gençlik-yetişkinlik” gibi hâllerin yaşanışı da bambaşkaydı.

Aklımda yanlış kalmadıysa, tarihte ne kadar geriye gidersek çocukluk ve gençlik kısalıyor, yetişkinlik daha erken geliyor. Bugün dünyada hâlâ yetişkin sayılma yaşının 14-15 olduğu az sayıda ülke bulunsa da, bu esasen Ortaçağ’a kadar böyle. Çocukluk, zaten eliniz iş tutar hâle gelir gelmez bitiyor; yetişkinlik de onun hemen ertesi. Hayırlı bir kısmet bulup başgöz ediyorlar; hop yetişkinsiniz. Genç ve istekli bir erkekler ordusu, tarlalar­da-sokaklarda evlenecekleri günü bekleyerek deliriyor gibi bir şey ki resmen korku filmi gibi. Eğer doğru hatırlıyorsam, bu birkaç günlüğüne her şeyin serbest olduğu karnaval gibi etkinliklerin çıkış noktası da bu zaten. O elektriği atmaya yarıyor bir süreliğine. Tabii o dönem kıtlık, savaş ve kırımların ardından nüfus yine azalıyor, toprak bollaşıyor, tekrar erken evlenmeler başlıyor, böyle bir “rollercoaster” gibi dönüyor devran bir süre (ortaokulda binom açılımlarından son­rasıyla ilgilen­mediğim için tam ifade edemiyorum; diferansiyel denklemler anlatılırken arka sıralarda ayın en iyi “thrash metal” albümleri listesi hazırlıyordum). Tabii zamanla endüstri devrimi, aşıların-antisep­tiklerin icadı falan, bu kısır döngü son buluyor; nüfusumuz da sürekli olarak artmaya başlıyor. Nüfus ve ortalama yaşam süresi artınca gençlik de uzuyor.

Öyle çok uzağa gitmeye gerek yok. Geride bıraktığımız yüzyılda 20’li yaşlar artık gençlikten yetişkinliğe geçiş yıllarıydı. Yüzyılın ikinci yarısında hippiler falan, “yok okuyom ben ya” diyerek, geleneksel aileyi reddererek falan gençliği uzattılar. Bu bazı endüstrilerin de bir hayli işine geldi elbette. Genç insana gereksiz harcama yaptırmak, plak satmak falan çok daha kolay zira. Ancak buna rağmen hippilerin çoğu o kadar da su­yunu çıkarmadı; en geç 30’lu yaşların başlarında yetişkinliğe adım attılar.

Yetişkinliğe geçiş sadece ev-aile kurmakla ilgili değil el­bette. Yetişkinlik aynı zamanda zihinsel olgunluğu da beraberinde getiriyor. Zira şurada 40 kişiyiz, birbirimizi biliriz; hemen hepimiz 14-15 yaşlarındayken dünyadaki her şeyi bildiğine emin birer ukala dümbeleğiydik. Eminim ki bugün 40 yaşın üzerinde olup da 14-15 yaşla­rındaki fikirleri, egzantrik çıkışları, saçma-sapan iddiaları, özgün zannet­tiği şebeleklikler kendine hatırlatılsa utanmayacak çok az insan vardır. O yaşlarda komplo teorilerine, kantin geyiklerinden edinilmiş bilgilere, heyecan uyandırıcı (uzaylılar, dünyayı gizlice yöneten üç-beş kişilik komis­yonlar vs.) hikayelere inanma eğilimi çok yüksektir. Yetişkinlik, bu fikirler­den kurtulmak, hayatı en azından 14 yaşındaki oğlana göre daha mantıklı değerlendirebilme yetisi kazanmak ve sonra da henüz yetişkinliğe erişeme­miş insanlar tarafından “dönek”, “sattı bizi”, “düzene ayak uydurdu” şeklinde üç hayırla uğurlanmak demek biraz da. Dikkat ederseniz günümüzde 30’lu hele hele 20’li yaşlarda olup da 14 yaşındaki fikirlerinden utanan çok daha az.

Yetişkinlik, tarihin hiçbir döne­minde olmadığı kadar (ve o da olursa) geç gerçekleşiyor artık. Tarih boyunca (ve günümüzde) 14 yaşında çocuğun esasen tam bir mal değneği olma hâli, çocuğun ilerleyen yaşlarda kısıtlı dünyasından çıkarak başkala­rıyla anlamlı bir iletişime geçmesiy­le tedavi edilirdi. Misal 14 yaşındayken akranlarıma hararetle savunduğum ipe-sapa gelmez fikirler, zaman içerisinde; hayatın kaya gibi gerçek­liğiyle ve beraber yaşamak, çalışmak durumunda kaldığım yetişkinlerin etkisiyle sönümlendi ve ilerleyen za­manlarda bir zamanlar savunduğumu inkar edeceğim utançlara dönüştüler. Tabii artık yeni dünya maalesef buna izin vermiyor. Eğer bugünkü araç ge­reçler ben 14 yaşındayken varolsaydı, o utanç verici fikirleri hiç çekinmeden yayacak, elbette kendim gibi bir alay başka mal değneği bulacak ve mal değnekliğini elden ele çoğaltarak bü­yütecektik. Ayrıca o zevzeklikler, ama youtube videosu ama tweet ama blog yazısı olarak kendi adımla-sanımla her zaman görünür olduğu için geri adım atmam da zor olacaktı.

Hiç şüphesiz geçmişte de, ama paranın gücüyle ama başka fak­törlerle etrafında bir “onaylayanlar ordusu” bulunduğu için ya da düpedüz patolojik nedenlerden hep 14 yaşında kalmış insanlar vardı. Amerikan başkan adayı ve eski başkanı ve belki de yine yeni yeniden başkanı var mesela: Mutat ırkçılar, zalimler ve zalimliğin doğal hakları olduğunu ileri sürenlerle beraber, dünyanın tüm hep 14 yaşında kalmışlarını peşinden sürükleyebiliyor.

Bugün dünyamız her geçen gün 14 yaşın sihirli öfkesi, nedensiz radikalliği, taşkın muhafazakarlığı, laf anlamaz dik kafalılığı, temelsiz hezeyanları ve şımarıklığı tarafından ele geçirilmekte. Bir şekilde biraraya gelen insanların zekası, bileşik kaplar kanunu gibi çalışmaz. Askerlik vazifesini yerine getirmiş herkesin bildiği gibi, özellikle erkek cinsinden şahısları biraraya getirdiğinizde o topluluğun ortalama zekası zamanla o topluluk içindeki en düşük zekalıya denk hâle gelir. Bu da biraz onun gibi: Önce sosyal ağlar, sonra geleneksel medya 14 yaşına geri döndü ve orada da kalacak gibi geliyor bana. Yoksa şüpheniz mi var?

Evrendeki her şeyin insana hizmet için yaratıldığına ve “işine yaramayan” her şeyi yoketme hakkı olduğuna inanan hastalıklı kafa, 20. yüzyılı Türkiye’deki sokak hayvanları için bir vahşet dönemine çevirmişti. Geçen ay Meclis’te kabul edilen yeni yasa ise daha öncekilerden de büyük çapta bir köpek katliamının önünü açıyor.

Birçok araştırmacıya göre, yüzyıllarca İstanbul’un toplumsal yaşamının önemli unsurlarından biri olan sokak köpekleriyle insanlar arasındaki ilişki, 19. yüzyılda başlayan Batılılaşma hareketiyle birlikte bozulmaya başlamıştır. Araştırmacı-yazar İrvin Cemil Schick’e göre ise meselenin Batı­lılaşmayla bir ilgisi yoktur. Sokak köpekleriyle aramızdaki ilişkinin bozulma sebebi, kentleşme ve mekanlar arasındaki insan hare­ketliliğinin artmasıdır. Kentleş­me, mahallelerarası bir ulaşım düzeyi gerektiriyor; köpekler ise bunu engelliyordu (Toplumsal Tarih, Sayı 200).

Daha eski tarihli örnekler olmakla birlikte bu durum 19. yüzyılda belirgin hâle gelmişti. 2 defa toplu hâlde Hayırsızada’ya sürülen, Alman İmparatoru 2. Wilhelm’in 1898’deki ziyareti ön­cesinde “sokakların temizlenme­si” bahanesiyle kıyıma uğrayan köpekler için İstanbul giderek zor yaşanır bir yere dönüşüyordu.

1908’de 2. Meşrutiyet’in ilanından sonra iktidara egemen olan İttihat ve Terakki dönemin­de, İstanbul’u köpeklerden temiz­leme hamlesi hız ve süreklilik kazandı. 2. Abdülhamid devrinde Avrupa’da yaşamak zorunda kalan birçok muhalif aydın, 2. Meşrutiyet’in ardından ülkeye geri dönmüştü. Bunlardan kimi­leri, Avrupa kentleriyle karşılaş­tırdıkları İstanbul’un durumun­dan memnun değildi: Altyapı berbattı, sokaklar düzensiz ve pisti, ulaşım yetersizdi; binlerce sokak köpeği de büyük bir dertti. Oysa İngiltere daha 18. yüzyılın sonlarında tüm sokak köpekleri­ni öldürmüştü. Yıllara yayılan bu itlaf kampanyası diğer ülkelerde de uygulanmış, 19. yüzyılın ilk yarısında Avrupa sokaklarında köpek kalmamıştı. Eğer İstan­bul modern Avrupa şehirlerine benzeyecekse ilk iş köpeklerden kurtulmak gerekiyordu!

Köpekleri yoketme düşüncesi­nin en büyük savunucularından biri, Batılılaşma akımının önde gelen aydınlarından Doktor Ab­dullah Cevdet’ti. “Köpek düşma­nı” olarak tanınmasına yol açacak İstanbul’da Köpekler adlı risale­sini 1909’da Kahire’de yayım­lamıştı. Risalede “Etiyle, sütüy­le, yünüyle bize onca faydası olan koyunları boğazlıyoruz, parça­lıyoruz, yiyoruz da; mahalleleri­mize taun saçan, sokaklarımızda bizi rahat gezdirmeyen, uykumu­zu rahat uyutmayan bu köpeklere bu nâ-pâk, bu sefil, bu hafiyyeşiâr hayvanlara gösterdiğimiz alaka nedir?” diye soruyordu.

Artık insanlara ait alanları işgal ettiği düşünülen köpeklerin “gereksizliği”, eskiden olmadığı kadar yaygın bir düşünceydi. 29 Mayıs 1910’da (yani İstanbul’un fethinin yıldönümünde) köpekle­rin Hayırsızada’ya sürülmelerine karar verildi. Kıskaçlarla topla­nan onbinlerce köpek feryatlar içinde kafeslere yerleştirildi ve mavnalara yığılıp üzerinde ot bitmeyen Hayırsızada’ya yollandı.

Hayırsızada’da başıboş bir hâl­de bırakılan, çuvallarla getirilen kuru ekmekle ve adadaki yetersiz suyla ayakta kalmaya çabalayan 80 bin köpek açlıktan, susuzluk­tan veya birbirini parçalayarak öldü; çığlıkları İstanbul’dan duyuluyordu. Buna rağmen kısa sürede şehirdeki köpek nüfusu yeniden onbinlerle ifade edilir duruma gelecekti.

İstanbul’un işgali dönemin­de, Fransız ve İngiliz askerlerin talebiyle sokak köpeklerini öldürme faaliyetlerine hız verildi. 1920’lerden itibaren sürekli hâle gelen köpek itlafının bir sebebi ise dönem dönem yaşanan kuduz paniğiydi. Kuduz, Louis Pasteur 1885’te aşısını keşfedene kadar kesin öldürücü bir hastalık­tı. İnsanlara genellikte kuduz hayvanın ısırmasıyla bulaşıyor ve korkunç bir ölüme yol açıyordu. Pasteur’ün bulduğu aşı ölümleri engelliyordu ama etkili olması için 1 gün içinde yapılması gere­kiyordu. Günümüzde diğer aşılar gibi küçük bir enjektörle koldan 4 doz uygulanan kuduz aşısı, 40-50 doz arası karından ve kocaman bir şırıngayla uygulanıyordu. Yani tedavisi de meşakkatli ve birçok insan için ürkütücüydü.

Belediye sokak köpeklerini zehirleyerek öldürüyordu. Bunun için sokaklara içine “striknin” adlı kuvvetli zehirden yapılma hapların konulduğu yiyecekler bırakılıyor, bunları yiyen kö­pekler saatlerce çırpınarak can veriyordu.

1912’de kurulup 1. Dünya Sava­şı nedeniyle kapatılan ve Türki­ye’nin ilk hayvanseverler derneği olan İstanbul Himaye-i Hayvanat Cemiyeti, 1924’te yeniden faali­yete başlamıştı. Cemiyet, 1927’de İstanbul Belediyesi’ne sokak köpeklerinin zehir yerine “acısız, insani ve fenni bir yöntem olan” gazla öldürülmesini ve yurtdışın­dan gerekli donanımı getirtmeyi önerdi! Buna göre cemiyetin Nişantaşı’ndaki hayvan hastane­sinde bir gaz odası oluşturulacak ve sokak hayvanları burada öldü­rülecekti. Belediye teklifi kabul edince gaz odası hemen oluştu­ruldu ve hayvanların bir bölümü burada öldürülmeye başlandı. Belediye hayvanların naklinin zor olması gerekçesiyle köpekleri zehirlemeye de devam edecekti.

Köpekler kadar tehlikeli sayılmasalar bile kuduz bulaştı­rabildikleri gerekçesiyle kediler de hedefteydi. Ancak zehirli yiyecekleri koklayıp uzaklaş­tıkları için kediler kıskaçlarla boğularak öldürülüyordu. Cemiyet, kedileri de gaz odasın­da “insani usullerle” öldürmeye başlamıştı. 1929 yılı Cemiyet raporunda “Hastanemizde 1 sene içinde 3 bin 309 köpek, 807 kedi, 47 beygir, insani bir tarzda öldürülmüştür” yazıyordu. 1930 rakamları ise 1309 köpek, 982 kedi, 27 beygirdi. Belediyenin zehirli yiyeceklerle öldürdüğü açıklanan köpek sayısı cemiyet tarafından öldürülenlerin 3-4 katı civarındaydı.

1932 yazında yaşanan kuduz paniği sonrası belediye ekipleri 24 saat köpek itlafına başladı. Köpek öldürüp kuyruğunu geti­rene de ödül veriliyordu. 4 ayda öldürülen köpek sayısı 40 bini geçmişti. 1950’lerden itibaren yoğun göçle kentin büyümesi ve gecekondu mahallelerinin orta­ya çıkmasına kadar sokaklardaki köpek sayısı bir daha 1932’deki seviyeye ulaşamadı.

Gelişmiş ülkelerde artık sonu gelen kuduz vakalarının Türki­ye’de görülme sebebi uzmanların tüm çağrılarına rağmen karan­tina uygulamasına gidilmeme­siydi. Avrupa ülkeleri ve ABD, kuduz görülen bölgelerin 2 ay tecrit edilip hayvan giriş-çıkışına kapatılmasını öngören sıkı ka­rantina uygulamaları sayesinde kuduzdan daha 1920’li yıllarda kurtulmuştu. O kadar ki, 1937’de İngiltere’de doktorların incele­mesi için kuduz hayvan beyni bulunamamış ve Türkiye’den istenmişti. Salgının en önemli tedbiri olan karantina, Türkiye’de ancak 1960’lı yıllarda kural ola­rak uygulanmaya başlandı.

1930’lardaki düzeye ulaş­mamakla birlikte sonrasında da sokak köpeklerinin itlafına devam edildi. 1949-1956 arasın­daki 7 yılda İstanbul’da 141 bin 713 köpek ve 1639 kedi öldürüldü. Öl­dürülen köpek sayısı 1960’larda yıllık ortalama 7 bin, 1970’lerde 5 bin civarındaydı.

Sokak hayvanları için en kötü dönemlerden biri de 12 Eylül 1980 darbesiyle başladı. Darbecile­rin İstanbul Belediye Başkanı atadığı Abdullah Tırtıl, 26 ekibin gece-gündüz sokak hayvanlarını öldürmeye başladığını açıklayıp vatandaşlardan destek istemişti. Kedileri koyduğu çuvalın ağzını bağlayıp denize atanlara bile rastlanıyordu. Belediye zehirle­me için 60 yıl öncesinde olduğu gibi “striknin” hapı kullanıyor, hayvanlar ıstırap çekerek ölüyor­du. Üstelik o yıllarda aşı teknolo­jisi artık iyice gelişmişti ve sokak hayvanlarına önleyici kuduz aşısı yapmak zehirlemekten daha ucuza maloluyordu.

1984’te İstanbul Belediye Başkanı seçilen ve bir seferinde hayvan hakları savunucularını “Güney Kore’den turist getir­tip sokak köpeklerinin hepsini yedireceğim!” diye tehdit eden Anavatan Partili (ANAP) Bedret­tin Dalan döneminde de sokak hayvanlarının öldürülmesine devam edildi. 1987 yazında ANAP’lı belediye başkanları yurt genelinde bir katliam dalgası başlattılar. Dalan, Kore’den turist getirtme projesini hayata geçi­rememişti ama belediye ekipleri yaz boyunca kedi-köpek avın­daydı. İzmir Belediye Başkanı Burhan Özfatura ile Vali Vecdi Gönül, itlaf kampanyasında halktan destek istiyor; Tem­muzda Bursa Belediye Başkanı Ekrem Barışık’ın 1747 kedi ve köpeği fırında diri diri yaktırdığı ortaya çıkıyordu.

Ak Parti iktidarının geçen ay cansiparane bir mücadele vererek geçirdiği, 17 maddelik “160 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nda Değişiklik Yapılma­sına Dair Kanun Teklifi” de İttihat Terakki dönemini, 1930’ları ve 1980’leri hatırlatacak, hattâ o zamankileri aratacak çapta bir köpek katliamının önünü açma potansiyeli taşıyor.

Halbuki, 2004’ten beri yürür­lükte olan yasa, belediyelere hem barınak açma hem de hayvanları toplayarak düzenli kısırlaştırma yapma sorumluluğu vermişti. Belediyelerin ezici çoğunluğu bu görevi yerine getirmedi. Bu işler için ayrılması gereken bütçeler 20 yıl boyunca kimbilir nerele­re harcanırken, kısırlaştırma görevini yapmayan belediyeler yüzünden sokak hayvanlarının sayısı katlandıkça katlandı. Şimdi bunun bedeli sokak hayvanlarına ödetilmek isteniyor.

Eski yasaya göre, sokaktaki hayvanları tedavi ya da kısırlaş­tırma amacı olmaksızın topla­yıp yerinden etmek kanunen yasaktı. Yeni yasa, sokaktaki tüm köpeklerin toplanarak sahiplen­dirilinceye kadar barınaklarda bakılmasına hükmediyor. Yerel yönetimlere ise barınak kurma­ları ve mevcut şartları iyileştir­meleri için 31 Aralık 2028’e kadar süre tanınıyor.

Birçok kişinin sokak köpek­lerine sağlıklı yaşam sunan bir çeşit bakımevi ya da pansiyon zannettiği barınaklar, aslında birer cezaevi ve hattâ toplama kampı. Bunu bir kenara bıraksak bile, 20 yıl boyunca “topla, aşıla ve kısırlaştır, yerine bırak” diye özetlenebilecek, çok daha kolay bir işi yapmayan belediyeler; 4 yıl içinde hükümetin açıklamasına göre sayıları 4 milyon olan sokak köpeğini barındıracak kapasitede barınaklar kurmak zorunda. Şu anda ülke genelindeki 322 barı­naktaki toplam kapasitenin 105 bin olması bile bunun imkansıza yakın olduğunu gösteriyor.

Yasa metni özellikle muğlak ifadelerle doldurulmuş. Örneğin, “olumsuz davranışları kontrol edilemeyen” köpeklerin veteriner gözetiminde öldürülebileceği belirtiliyor. Artık isteyen beledi­ye, sokakta havladığı gerekçesiyle topladığı köpekleri bile “olumsuz davranışlarını kontrol edemedik” diye öldürebilecek. Daha Meclis görüşmeleri sürerken yasadan cesaret alan bazı belediyelerle “sivil caniler” de işe koyuldular ve Türkiye’nin her yanından köpek katliamı haberleri gelmeye başladı. Bunlar yakın gelecekte neler olabileceği net bir şekilde gösteriyor.

Dergimizin Aralık 2016 tarihli 31. sayısının kapak konusunu Türkiye’de hayvan hakları ihlal­lerinin tarihine ayırmış; Osmanlı döneminde el üstünde tutulan, mahallenin sakini kabul edilen sokak hayvanlarının toplu hâlde katledilmeye başlandığı 20. yüz­yılı “sokak hayvanlarının en kötü yüzyılı” olarak nitelendirmiştik. Yanılmışız; büyük konuşmuşuz. Hayvanların en kötü yüzyılı yeni başlıyormuş.

Kedi katliamının sonu farelerin istilası oldu

1937 yılında kedilerin toplu hâlde öldürülmesi sonrası İstanbul’u fareler istila edince kedi öldürmek yasaklanmıştı. Birkaç ay önce kedi öldürene para ödülü veren belediye, esnafa kedi beslemeyi tavsiye ediyordu.

İstanbul’da 1932’deki kuduz paniği sırasında onbinlerce köpeğin öldürülmesinden sonra, yeni hedef kedilerdi. 1937’de başını gazete­ci-yazar Vâlâ Nureddin’in çektiği kedi karşıtı bir kampanya başladı. Kedileri “kaplan cücesi yaratık” olarak adlandıran Vâlâ Nureddin, “köpeklerin hepsini öldürmüş olsak bile kediler de kuduz yayabilir” demekteydi. Çağrısı karşı­lıksız kalmadı ve kedi itlafına başlayan İstanbul Belediyesi ayrıca kedi getirenlere 5 kuruş ödeneceğini duyurdu. Sokaklarda kedi avı başlamıştı. Normalde ayda 100-200 kedinin öldürülmek üzere getirildiği Hayvanları Himaye Cemiyeti’ne “kampanya”nın ilk 4 gününde teslim edilen kedi sayısı 2300’dü. Birçok ev ke­disi de dışarıda oldukları sırada kedi toplayan­ların çuvallarına tıkılmaktan kurtulamamıştı.

Birçok uzman kedilerin tükenmesi duru­munda ortalığı farelerin saracağı ve bunun daha tehlikeli olduğuna dikkati çekiyordu. Cumhuriyet gazetesi 1900 yılında Fran­sa’nın birçok kentinde kediler öldürüldüğü için ortalığı farelerin istila ettiğini, Fransızların Tunus ve Cezayir’den kedi getirmek zorunda kaldığını hatırlatıyordu. Bu uyarıları yapanların haklı olduğu birkaç ay sonra anlaşıldı ve 1938 başlarında İstanbul fare istilasına uğradı. Ga­zetelerin ilan sayfaları fare zehiri reklamlarıyla dolup taşıyor, birkaç ay önce kedileri öldüren belediyeler, gıda maddesi satan dükkanlara kedi beslemelerini tavsiye ediyordu. Durum daha da tehlikeli bir hâl alınca kedi öldürülmesi yasaklandı. Yaz aylarından itibaren kedi sayı­sının yeniden artmasıyla fare sorunu da bitti.

1889’da açılan ve hem Fransa’nın hem Paris’in simgesi hâline gelen meşhur yapı, önceleri özellikle Fransız kamuoyunda ve entelektüelleri arasında büyük tepkiye neden olmuştu. “Paris’in ayıbı” kampanyalarına rağmen kule varlığını sürdürmüş; Osmanlı dünyasında ise olağanüstü bir ilgi ve beğeniyle karşılanmış, fotoğrafları okul kitaplarına kadar girmişti.

Osmanlılar Paris’e düşkündür, keza Cumhuriyet yurttaşları da. Eli-yüzü düzgün ilk seya­hatnamemiz Paris üzerinedir (Yirmisekiz Mehmet Çelebi Seyahatnamesi). Baskıdan kaçan her vatandaşımız soluğu Paris’te alır (Jön Türkler gibi). Resim, sanat, edebiyat erbabı için cennet-mekândır Paris (Abidin Dino, Cemal Süreya, Fikret Mualla…). Şairlerin şiir anlayışı burada değişir (Yahya Kemal). “Mutluluğun resmini çizmek” buradadır (Nâzım- Abidin). Eyfel’le dalga geçilir (Bedri Rahmi, Cemal Süreya…).

Ahmet Mithat Efendi’den bu yana hakkında eski Türkçe müs­takil kitap yazılmış ilk ve tek kule yapısı Eyfel’dir. İstanbul’un simgeleri sayılan Galata ve Beyazıt Kuleleri hakkında yazılmış müstakil kitap yoktur Osmanlı basınında.

Eyfel Kulesi, 1889 Exposition Universelle sergisiyle (Fransız Devrimi’nin 100. yılı nedeniyle düzenlenen Paris sergisi) açıldı ama Paris kentinin simgesi olması 1910’lara uzanıyor. Önce istenmeyen, yapılışından 20 yıl sonra sökülmesine karar verilen, ama gördüğü ilgi yüzün­den korunup günümüze kadar gelen bu çelik yapı Seine Nehri kıyısındadır. 1887-1889 ara­sında Gustave Eiffel’in firması tarafından inşaı tamamlanan kulenin esas mimarı Stephen Sauvestre’dir; meslektaşı Emile Nouguier ile beraber ilk tasa­rımları yapmışlardır. 1909’da sökülmesinden vazgeçilmiş, radyo istasyonu olarak kullanıl­masına karar verilmiştir.

3 bin işçinin 26 ay süresince 18 bin parçayı 2.5 milyon per­çinle birleştirdiği Eyfel Kulesi, dediğimiz gibi ilk yıllarında Paris halkının tepkisini çekmiş­ti. O yılların sanatçı-edebiyatçı­ları Eyfel aleyhinde kampanya yapmış, bildiriler dağıtmışlardı. 14 Şubat 1887’de Le Temps’da şu yazı çıkmıştı:

“Biz, yazarlar, heykeltraşlar, mimarlar, ressamlar, Paris’in bugüne kadar hiç dokunulma­mış güzelliğinin tutkun âşıkla­rı… Değeri bilinmemiş Fransız zevki adına, tehdit altındaki Fransız sanatı ve tarihi adına, başkentimizin tam ortasına yararsız ve canavar görünümlü Eyfel Kulesi’nin dikilmesine vargücümüzle, tüm öfkemizle karşı çıkıyoruz. Paris kenti gide­rilemeyecek biçimde alçalmak ve çirkinleşmek için, bir makine yapımcısının tuhaf ve ve ticari hayallerine daha uzun süre katlanabilecek midir? Tüccar Amerika’nın bile istemediği Eyfel Kulesi, Paris’in ayıbıdır; bundan hiç kuşkunuz olmasın. Herkes hissediyor, herkes söy­lüyor bunu; herkes derin üzüntü duyuyor bundan ve bizler de bu kadar yerinde bir telaşa kapıl­mış dünya kamuoyunun zayıf bir yankısından başka bir şey değiliz. Ve nihayet, yabancılar sergimizi ziyarete geldiklerinde şaşırıp ‘Ne yani? Fransızlar o kadar övündükleri zevkleri konusunda bizlere bir fikir vermek için bu berbat şeyi mi buldular?’ diye haykıracaklardır. Bizlerle alay etmekte haklı olacaklardır. Yüce gotik yapıların Paris’i, Puget’nin Paris’i, Germain Pilon’un Paris’i, Jean Goujon’un Paris’i, Barye’nin, Paris’i, Mösyö Eyfel’in Paris’i hâline gelecek­tir.” (Mehmet Rifat-Sema Rifat, Eylül 1996).

Paris kentinin simgesi duru­muna gelen Eyfel, 320 metre­lik yüksekliği ile her zaman ışıklandırma etkinliklerinin de cazibe merkezi oldu. 1935’te Citroen firması kuleyi ışıklı reklam panosu olarak kullandı. 2009’da da Fransa’daki etkin­likler için 5 gece Türk bayrağı renkleriyle ışıklandırılan Eyfel, geçen günlerde de iki defa daha aynı renklerle süslendi. 2019’da, yapımının 130. yılında ışık gösterilerine sahne olan Eyfel’de, 2024 Paris Olimpiyat Oyunları açılış töreni sırasında da ışık gösterileri düzenlendi. Yılda ortalama 7 milyon ziyaret­çisi ile dünyanın en çok gezilen yerlerinden ve amatörlerin en çok fotoğraf çektiği yapılardan olan kulenin sayısız kartposta­lı-görüntüsü var.

Osmanlı basınında kule hakkında abartılı, olağanüstü­lük izafe eden yazılar çıkmıştır. Kulenin açılışından 3 yıl sonra Paris Sergisi’ne katılanlar­dan Hüseyin Galip Bey, Eyfel hakkında kaleme aldığı eserini bastırır: Eyfel (Eiffel) Kulesi (İstanbul, 1308 (1892), A. Asaduryan Şirket-i Mürettibiye Matbaası, 32 sayfa). Ahmed Mithat Efendi’den Halid Ziya’ya, İbrahim Edhem Mesut’tan [Dirvana] Hüseyin Galip Bey’e devrin pek çok yazarı-edebi­yatçısı Eyfel Kulesi hakkında yazılar kaleme almışlardır. Paris Sergisi’ne katılanlardan İbrahim Edhem Mesut, gezi sonrası izlenim ve düşüncele­rini bir kitap hâline getirip 2. Abdülhamid’e sunmuştur.

Kulenin taşbaskı afişleri yapılmış, yine kulenin taşbaskı resimleri okul/öğrenci defter­lerinde, günlük ajandaların ka­paklarında yer almıştır. Bu tür­de İstanbul’da Marputçular’da Peres Reuben ile Kilit Han’da Hacı Abbas isimli iki kırtasi­yecinin ürettiği okul ve not defterlerinde Eyfel Kulesi resmi kullanılmıştır. 12 Nisan 1909 (30 Mart 1325) tarihli Karagöz mizah gazetesinde “Hazine-i Hassa tensikatında açıkta kalan 3400 tabla yemeğin beher tablası on sahan itibarıyla bir­biri üzerine dizildikte alacağı durum” çizilmiş ve Eyfel Kulesi ile karşılaştırılan bir karikatür olarak kapağa konmuştur.

Bir dönem Akhisar’dan yönetilen Yeni Yol mecmuası (1923-26), haftada bir çıkan resimli ve sevimli bir çocuk dergisidir. Derginin sahibi öğretmen Nedim Tuğrul Bey, derginin 19. sayısının orta iki sayfasını Eyfel Kulesi’ne ayırmıştır. 10 Kanunusani 1340 (10 Ocak 1924) tarihli derginin ortası, çift sayfa Eyfel Kulesi’nin bir Fransız gravüründen iktibas edilmiş görüntüsüyle kaplı­dır. Sayfanın altında da Eyfel hakkında geniş bilgiler yer alır: “Sen nehrinin sol sahilinde oldukça mühim bir yeri işgal eden bu azim kuleyi bin dokuz yüz beş senesinde ‘Mösyö Efil’ namında bir mühendis inşa etmiştir. Kule tamamen demir çubuklar ile örülüdür. Aşağıdan yukarıya doğru bu demir çubuklar incelir…”

1950’lerden 2000’lere kadar, aileleri tarafından terkedilen ve sokakta bulunan bebeklerin ad ve soyadları, teslim edildikleri karakoldaki polisler tarafından veriliyordu. “Yaratıcılıkta sınır tanımayan” memurların verdikleri kimi isimler, çocuklara ileride daha da büyük bir yük oluyordu: Karakol, Bostan, Öksüz, Perişan…

Aileleri tarafından terke­dilip sokağa bırakılan ve vatandaşlar tarafından bulunan bebekler 1950’lere ka­dar karakola teslim ediliyor; po­lisler tarafından Çocuk Esirge­me Kurumu’na götürülüyordu. Nüfus kayıtlarında kullanılacak isim tutanakları da burada hazırlanıyor; çocuklara kurum görevlilerinin uygun gördüğü adlar ve soyadları veriliyordu.

1950 başlarında kural değişti; terkedilmiş bebekler karakolda polisler tarafından isim tutanağı düzenlendikten sonra Çocuk Esirgeme Kuru­mu’na teslim edilmeye başlan­dı. Kurum, çocuklara kimlik düzenlerken isim tutanaklarına göre hareket etmek zorundaydı. Karakolda hazırlanan tutanak­ta ana adı hanesine genellikle Havva, baba adı hanesine de Âdem yazılıyor; ardından sıra polislerin çocuklara ad ve soya­dı vermesine geliyordu.

Karakolda isim konulması konusunda yazılı olmayan bazı kurallar vardı. Ramazan ayında bulunan erkek çocuğa Ramazan ya da Oruç, bayramda bulunana Bayram adı koymak kaçınıl­mazdı. Cuma günü bulundukla­rı için Cuma adı konulanlar da vardı. Kız çocuklarda Kader’in yanısıra Güler ve Gülsün gibi geleceğe dair iyi temenniler içeren isimler yaygındı. Erkek­lerde ilk sırada Ümit ismi yer alıyordu.

Soyadı seçimleri ise polis­lerin ruh hâline göre değişi­yordu. Kimi karakol görevlileri Öksüz, Talihsiz, Üzgün, Yoksul gibi bebeğin acıklı durumunu yansıttığı düşünülen soyadları seçerken, kimileri de tam ter­sine Bahtıaçık ya da Bahtıgüzel gibi soyadlarını tercih etmiş­lerdi. Eğer bebek kışın soğukta bulunduysa, Üşümez soyadı koymak da bir polis âdetiydi.

Sokakta “bulunmuş” ço­cuklara Buluş adı konulması polislere çok parlak bir buluş olarak görünmüş olmalı ki, 1950’lerden 2000’lere kadar pek çok kimsesiz çocuğun adı veya soyadı da Buluş olmuştu. Örneğin, İstanbul-Tahtakale’de polisler Ağustos 1981’de bulu­nan bir bebeğe 1981’in Atatürk Yılı ilan edilmiş olması vesile­siyle Atatürk’ün annesi Zübey­de Hanım’ın ismini vermişler, soyadını da Buluş koymuşlardı.

Kimi zamansa, Mehtap So­kak’ta bulunduğu için Mehtap adı verilen bebek örneğindeki gibi, çocuğun bulunduğu mevki önem kazanıyordu.

Buraya kadar adı-soyadı zikredilenler şanslı sayılırlardı. Hattâ 1974 Kıbrıs Harekatı sıra­sında bulunduğu için Mücahit Kıbrıslı; adliyede bulunduğu için Adli; Boğaziçi Ekspresi tre­ninde bulunduğu için Boğaziçi Buluş; seçim sabahı bulunduğu için Seçim adı verilen bebekler dahi şanslıydı diyebiliriz.

Polis memurlarının yaratıcı­lıkta sınır tanımadığı örnekler de vardı. Bunlar, terkedilmenin üstüne hayat boyu acayip isim­ler taşımak zorunda kalmak gibi ikinci bir talihsizliğe uğra­yan çocuklardı. Gazete haber­lerine yansıyan bu isimlerden kimileri şöyleydi: Karakol (karakol yakınında bulunan kız), Bulduk (parkta bulunan kız), Bostan (karpuz sergisinde bulunan erkek)…

Yine bazı gazete haberle­rinden, polislerin bu işi iyice benimsedikleri ve kimi du­rumlarda kimsesiz olmayan çocuklara da isim koyduklarını anlaşılıyordu. Örneğin, Tercü­man gazetesinin 19 Şubat 1964 tarihli haberine göre Akhisar’da pazardan evine dönerken yolda doğum yapan kadın, polisler ta­rafından bebeğiyle birlikte has­taneye götürülmüştü. Sıra isim koymaya gelince artık alışıldığı üzere polisler devreye girmiş ve erkek bebeğe Hemengeldi adını koymuşlardı!

2000’lere gelindiğinde ise polisler daha çok gündemdeki ünlü isimlerini seçmeye başla­dılar. 2003’te Çocuk Esirgeme Kurumu’nun açıkladığı verilere göre son 3 sene içinde terkedil­miş çocuklara polisler tarafın­dan en çok verilen isimler, Gül­ben Ergen, Hasan Şaş, Tarkan ve Gülşen’di. Aynı verilerdeki soyadı tercihi sıralamasına bakıldığında işler iyice tuhaf­laşıyordu. 1999 depreminin etkisiyle Deprem, milenyuma girişin etkisiyle İkibin soyadla­rının seçilmesi bir yere kadar anlaşılabilirdi ama, listedeki şu 3 soyadı karakolda isim koyma akımının 50 yıllık tarihinin belki de zirvesiydi: Kimsesiz, Yolsuzlar ve Perişan!

Çocuk Esirgeme Kurumu’nun 2003’te terkedilmiş bebekle­re konulan ad ve soyadlarıyla ilgili verileri açıklaması da bir ilkti. Kurum senelerdir devam eden ve birçok kimsesiz çocuğa ilerleyen yaşlarında ayrı bir yük getiren meseleye kamuoyunun dikkatini çekmek istemiş ve açıklanan veriler 31 Ağustos 2003 tarihli gazetelerde haber olarak yer almıştı. Haberler etki yaratmış olmalı ki, o yıldan iti­baren çocukların nüfus kaydın­da esas alınacak isim tutanakla­rı karakollarda değil, eskisi gibi Çocuk Esirgeme Kurumu’nda düzenlenmeye başlandı.

Yunan ve 19. yüzyıl Almanya’sının seçim sistemini orijinal bir fikirmiş gibi sunan tuziad başkanları… İtalyan faşizmini kendi icadıymış gibi anlatan siyasetçiler… Bu şuursuzlar bir yana, bu kategorideki en kalabalık grup “Herkes x lira verse…” adamlarıdır (evet adamlarıdır, zira ömrümde böyle zevzekliklerle vakit kaybeden kadın görmedim). Ayrıntılar…

İlginç bir durum: Bazen geçmiş­teki kimi olguları şaşkınlıkla karşılıyor, “Allah allah, tee o zamanlar, nasıl da düşünmüş adamlar bunları” diyor; bazen de binlerce yıl önce düşünülüp uygulanmış ve çoğu hâlâ uygulanagelen şeyleri dahiyane bir fikirmiş gibi anlatıyoruz.

İlki, şüphesiz kibirden. “Tee milattan önce, bu adamlar nasıl da becermiş bu, atıyorum hidrolik mühendislik buluşlarını” derken aslında kendisinin bugünün şartla­rında bireysel olarak beceremeyeceği bir şeyi kendisinden binlerce yıl önce yaşamış bir Romalının, Atinalının, Mısırlının gerçekleştirmiş olmasına şaşıyor. Yani kendisini gidiyor, antik medeniyetlerin en yetenekli mühen­disleri, mimarlarıyla falan kıyaslama­ya kalkıyor. Nasıl ben bugün ASML’ye bakıp “vay arkadaş çip yapan makine üretiyor adamlar” veya Jeanne Gang’in binalarına bakıp “hele hele nasıl da bina yapmış kadın” falan diyorsam; o zamanlar da senin benim gibi adam­lar Flavius Sarayı’na bakıp “vay be, şu Rabirius da ne adam, nasıl da yaptı sarayı” falan diye konuşuyorlardı.

İkincisi ise daha düz bir şuur­suzluk: Bu gözler antik Yunan ve 19. yüzyıl Almanya’sının seçim sistemini orijinal bir fikirmiş gibi sunan tuziad başkanları gördü; bu kulaklar İtalyan faşizmini kendi icadıymış gibi anlatan siyasetçiler duydu. Bu şuursuzlar bir yana, bu kategorideki en kalabalık grup “Herkes x lira verse…” adamları­dır (evet adamlarıdır, zira ömrümde böyle zevzekliklerle vakit kaybeden kadın görmedim).

“Herkes x lira verse…” adamları tarih boyunca devletlerin dönem dönem kullandığı kelle vergisinden bahsettiklerini bilirler ya da bilmezler ama, vergi hadisesi tarihin başından beri bizimledir. Zira vaktin birinde bir sivri zekalı “ulan herkes bir koyun verse süper sürü sahibi olurum” diye düşünmüş ve bu fikri eyleme de geçirmiş. Tabii muhtemelen bu fikir daha önce başka sivri zekalıların da aklına gelmiştir de, herkesi birer koyun vermeye ikna edecek bilek gücü kimdeyse ilk uygulayan da o olmuştur.

Tabii nasıl hemen hiçbir şey ilk icad edildiği hâliyle kalmıyorsa, vergi de zamanla çeşitlenmiş, şekillenmiş, giderek her ülkede bin sayfalık dev bir kanunla düzenlenen karışık bir hadi­seye dönüşmüş. Eğer aklımda yanlış kalmadıysa, eski Mısır’da vergi ya mal ya da emek olarak verilebiliyor. Yani verecek malı olmayanlar, zorunlu olarak artık o dönem hangi kamu-ö­zel işbirliği ihalesi varsa -Sfenks olur, piramit olur- buralara gidip kol emeğini vergi olarak firavuna sun­mak zorunda. Sonra zamanla bunu servetin belli bir yüzdesine (Roma’da galiba %2, İslâmiyet’ten sonra İslâm dünyasında biliyorsunuz ki %2.5) çe­viriyorlar. Tabii herkesten servetinin (gelirinin değil, dikkat edin) belli bir yüzdesini nasıl alacaksın? Aklımda yanlış kalmadıysa, evvela Darius’la beraber Persler, bu vergi toplama işini delege etmeye başlıyorlar ve bölgelere atadıkları satraplara “Arkadaş senin bölgen şu kadar; sen bana her yıl şu kadar lira gönder bakalım, topladı­ğının üstü kalsın” diyorlar. Roma’da bu da özelleştiriliyor; bölgelerin vergi toplama işi ihaleye çıkıyor ve bizdeki iltizam sistemi benzeri bir sistem doğuyor. Onu da cumhuriyetin yıkılmasının ardından başa geçen Augustus “Bu ne lan, herkesi sayın kaç kişi var; kişi başına şu kadar, artı bölgenin tüm servetinin de %1’ini gönderin, ama durun ben sayacağım, girin sıraya” diyerek kaldırıyor. Tabii zamanla ek olarak Yunan şehir devletlerinden itibaren liman vergisi, katma değer vergisi, özel iletişim vergisi, özel tüketim vergisi, öpiim geçsin vergisi falan gibi ek vergiler de icad ediliyor. Bunlardan en kullanışlı olanı da kanımca gümrük vergisi.

Gümrük vergisi, antik Yunandan beri, yerel üreticiyi korumak ama­cıyla kullanılıyor. Tabii karşı taraf da keriz değil, “vay sen koyarsın da ben koyamaz mıyım” diyor onlar da vergi koyuyor. E bu sefer ne oluyor? İç üretimi korudun, kolladın ama elinde fazla mal var; karşı tarafa satsan karşı taraf da vergi koymuş; piyasa avantajın kayboluyor. Hah, “ihracat teşvik primi” de eğer aklımda yanlış kalmadıysa ilk olarak İngiltere’de bu gerekçeyle doğuyor. Ben bakamadım ama galiba 18. yüzyıl­daki bu icadın aynı zamanda hayali ihracatın icadına da denk düştüğüne emin gibiyim. Tabii hep dikkatimi çekmiştir; gümrük duvarlarının ardına çekilip iç üre­timi kuvvetlendiren ülkeler yeterli üretim kapasitesine ulaştık­tan sonra; ilginçtir ki serbest ticarete yanaşmayan ülkelere savaş ilan edecek, o ülkelerde darbe ter­tipleyecek kadar azılı birer serbest ticaret taraftarı oluyorlar.

Daha büyük imparatorluklarda bu gümrük vergisi işi bi­raz daha karışık ama. Eğer doğru hatırlıyor­sam, Roma ve hattâ Osmanlı gibi impara­torluklarda dışarıdan gelen mallara değil de dışarıya satılmak istenen mallara vergi uygulanıyor. O da yetmiyor, imparatorluğun kendi için­deki a noktasından b noktasına satılan mallara da gümrük vergisi geliyor. Yani Kağızman’daki tüccar aldığı nargile siparişini paketleyip Konya’ya gön­dermeye kalksa bir de gümrük vergisi ödenecek. Gerçi nargileden emin deği­lim, ona gümrük muafiyeti vardır belki ama, büyük imparatorluklarda temel ilke, önce her bölgenin kendi ihtiyacını karşılaması. Diyelim sen Konya’dasın (Kağızman’dan nargile almak için para lazım); elindeki buğdayı da İzmir’deki tüccara satmak istiyorsun. Bunun için önce Konya’nın buğday ihtiyacının karşılanmış olması gerek. Karşılandı mı? Yok, yine hemen İzmir’e satamaz­sın. Bu sefer bir de İstanbul’a soracak­sın ve ancak İstanbul’un da buğday ihtiyacı karşılanmışsa malını başka bir imparatorluk bölgesine, satabilirsin. Peki ihracat? Valla ancak ve ancak tüm ülkede ihtiyaç karşılandıysa mümkün ki, o devirde internet, lojistik yönetimi, SAP falan da yokken sen bu kontrolleri sağlayana kadar ortada ne buğday kalır ne bir şey.

Yani esas olarak küçümen ve yoğun endüstriyel üretime sahip ülkeler dışarıdan gelen mallara gümrük uygularken, daha büyük ülkeler bilakis dışarıya mal satmayıp topraklarında bolluk olsun diye uğraşıyor ve gelen değil giden mallara vergi koymayı tercih ediyor. Merkantilizmin tersi gibi yani. Derslerden aklımda kaldığı kadarıyla Mehmet Genç hoca buna “provizyonizm” diyordu. Ülkenin insanlarına sahte ve anlamsız da olsa biraz olsun mutluluk yaşatabilecek tek şey olarak uluslararası milyoncudan ucuza ıvır-zıvır almayı bıraktıysanız zaten meseleyi anlamamışsınız; basbayağı hastalığı tedavi etmek yerine semptomu baskılamaya çalışan, egzamayı fondötenle tedavi ettiğini zanneden kötü hekim gibi bir şeysiniz demektir.

Yani bu ilk sizin aklınıza gelse eyvallah da, böyle toplara 500 yıl kadar geç girince siz ihracat teşviki getirse­niz bile, bu vaziyet üretimin o kadar da rekabet edebilir olmadığı ülkelerde hayali ihracat olarak geri dönüyor. Ne bileyim, vakti zamanında bir belediye başkanının kocasını yakalamışlardı hayali ihracattan da, adam tek başına ülke ihracatının hatırı sayılır bir kısmı­nı yapıyor gözüküyordu.

İstanbul’da öldürülen Başkomiser Muammer Cavit Bey ve Komiser Hüsnü Bey’in cenaze korteji, Taksim yönün­den İstiklal Caddesi’ne giriyor. Şehit polisler, 14 Eylül 1927’de Beyoğlu’nda Mercan Altunyan’ın lideri olduğu silahlı çeteye yapılan baskında hayatlarını kaybetmiş, olayda Altunyan ve 1 çete üyesi daha ölmüştü.

Sağ yakalanan çete üyeleri Yıldız Kumarhanesi’ni soyma planı için buluştuklarını söylerken, polis kay­nakları komünistlerle de ilişkisi olan çetenin 2.5 aydır İstanbul’da bulunan Atatürk’e suikast planladığını söylüyordu. Sonradan, şehit polisleri çatışma sırasın­da diğer polislerin yanlışlıkla öldürdüğü, zaten çetenin de devletten ikramiye koparmaya çalışan polisler ta­rafından muhbirler aracılığıyla kurdurulmuş olduğu ortaya çıktı. Ancak mesele bir süre sonra kapatılacak, meydan bölük-pörçük bilgilerle oluşturulan komplo teorilerine kalacaktı. Olayın tüm ayrıntıları ve gerçekte nelerin döndüğü, bugün bile tam olarak bilinmiyor.

CENGİZ KAHRAMAN ARŞİVİ