Kategori: Siyasi Tarih

CHP’nin Tek Parti Yönetimi Otoriter/Totaliter miydi?
Cumhuriyetin kurucu partisi olan CHP’nin Avrupa’daki otoriter/totaliter ve sağ partilerle benzer özellikler taşıdığına dair birtakım akademik (!) değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu noktada Batı’da ve Batı dışında kurulan siyasal partileri birbirinden ayırmak gerekmektedir. İngiltere, ABD ve Fransa gibi ülkelerde siyasal partiler, yürütme organının gücünün kısıtlanması ve bu noktada egemen sınıfların kuvvetler ayrılığı için mücadelesi şeklinde ortaya çıktı. Almanya, İtalya, İspanya ve Portekiz gibi ülkelerde ise faşist partiler demokratik bir sürecin dışında ve ülkelerin tarihsel gelişiminden kaynaklanan sorunlar dolayısıyla gelişti ve iktidara geldiler. Ancak iki durumda da sınıfsal, sosyal ve ekonomik bir arka plan vardı. İşte Türkiye’deki tek parti yönetimi bu ikinci sırada söz ettiğimiz partilerle ilişkilendirilmektedir. Oysa birtakım farklılıkların olduğunun altını çizmek gerekir.

Bir bağımsızlık savaşını yürüten kadronun ikiye bölünerek örgütlenmesiyle ortaya çıktı Halk Fırkası. Bir kanat bağımsızlık sonrası muhafazakârları olarak Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı kurdu. Bağımsızlık sonrası devrimcileri ise Cumhuriyet Halk Partisi’ni kurdu. Bu noktada devrimci kanat kurtuluşçu/kurtarıcı ve kurucu bir misyonla bağımsızlık sonrası çağdaşlaşma/uygarlık savaşını yürütmeyi üstlendi.

Lozan’ın hemen ardından ve Cumhuriyet’in ilanından hemen önce kurulan Halk Fırkası’nın tüzüğünün birinci maddesi üstlenilen devrimci misyonu açık bir şekilde ortaya koymaktadır:

“Madde 1- Halk Fırkası, Cemiyetler Kanunu gereğince kurulmuş, siyasi bir cemiyettir. Gayesi; millî hâkimiyetin, halk tarafından ve halk için uygulanmasına rehberlik etmek ve Türkiye’yi, çağdaş bir devlet hâline yükseltmek ve Türkiye’de, bütün kuvvetlerin üzerinde, kanun egemenliğini hâkim kılmaya çalışmaktır.”

Aslında tüzüğün birinci maddesi basitçe söyleyecek olursak üç hedef ortaya koymaktadır:
– Millî egemenliği/demokrasiyi sağlamak.
– Türkiye’yi çağdaşlaştırmak.
– Hukuk devleti.

Sözünü ettiğimiz üç hedef Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında halen ulaşılmayı bekliyor. Deyim yerindeyse bardağın yarısı boş.

Parti tüzüğünün ikinci maddesi ise partinin sınıflar üstü kimliğine vurgu yapmaktadır. Nitekim halk ve halkçı ifadeleri o zamanki deyimle müsavatı/eşitliği gerektirmekteydi ve bütün ayrıcalıkların kaldırılması amacını gütmekteydi:

“Madde 2- Halk Fırkası nazarında halk kavramı: Herhangi sınıfa ait değildir. Hiçbir imtiyaz iddiasında bulunmayan ve genellikle, kanun önünde mutlak bir eşitlik kabul eden; bütün bireyler: Halktandır.”

Tüzüğün ikinci maddesi partinin sınıf temelli bir parti olmadığını, ulusal bir parti olduğunu, farklı toplumsal kesimleri (sınıfsal yapısı gelişmemiş, büyük bölümü köylü) eşit ve birey olarak görmektedir. Toplumu ümmetten millete geçirmeye çalışan, dini ve etnik kimlikleri millet çatışında birleştiren, yurttaş ve birey temelli toplum yaratma iddiasında olan Cumhuriyet yönetiminin ve onun partisinin çağdaşlaşma politikaları ana hatlarıyla topyekûn kalkınmacı (eğitimden sanayiye, tarımsal üretimi artırmadan demir yollarına…), barışçı ve laik milliyetçidir.

Türkiye’deki tek parti yönetimini Batı dışındaki çağdaşlaşmacı tek parti yönetimleriyle karşılaştırmak yerinde olacaktır. Bu noktada Türkiye’deki CHP, Meksika’daki Kurumsal Devrim Partisi ile Hindistan’daki Kongre Partisi’ne benzer partilerden biri olarak anılabilir. Dolayısıyla Türkiye’deki CHP’nin tek parti dönemindeki yapısını Alman Nazi partisiyle ya da İtalyan Faşist partisiyle benzeştirmek gerçekçi değildir. Üstelik şunu da belirtmek gerekir ki faşizm için bile belli bir toplumsal gelişmişlik düzeyinin gerektiğini, köylü bir toplumdan faşizmin çıkmayacağını hatırlatmak gerekir. Üstelik tek parti dönemi CHP’si, Avrupa’daki ortanın solundaki ilerici partilerin örgütüyle birlikte hareket etmiş, bunların toplantılarına gözlemci olarak katılmıştır. Kendini faşist vb. otoriter partilere değil Avrupa’nın ilerici partilerine (Bunlar arasında Fransız Radikal Partisi de vardır!) yakın hissetmektedir. Bu bağlamda Cumhuriyet’in kurucularının dayandığı fikri temeller arasında hiç şüphesiz Fransız Devrimi’nin özgürlükçü ve eşitlikçi ilkeleri de bulunmaktadır. Nitekim bu bağlamda kurucu parti, doğrudan demokratik olarak tanımlanamasa ve otoriter olsa da ülke ve dünya konjonktürüne rağmen iki kere çok parti rejim denemesinde bulunan, okullarında Medeni Bilgiler diye okuttuğu kitapta demokrasiyi anlatan ve çocuklarına öğreten bir anlayışa sahiptir. Bunu belki “utangaç bir tek parti yönetimi” olarak tanımlamak mümkündür.

Yükselen Otoriterlik ve Türkiye
1930’lu yıllar dünyada otoriter ve totaliter rejimlerin ve ideolojilerin yükselme yılları oldu. Yükselen otoriterlik Türkiye’yi de etkiledi. Atatürk, bu etkileşimden Türkiye’yi korumak ve yabancı otoriter ideolojilerin Türkiye’ye yönelik olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak için çaba harcadı. Bu noktada CHP Genel Sekreteri Recep Peker de 1935 yılında yapılan CHP Kurultayı’ndan sonra otoriter bir parti programı ve tüzüğü hazırladı. Bunu önce Başbakan İnönü’ye sonra da Cumhurbaşkanı Atatürk’e sundu. Atatürk’ün tepkisiyle karşılaşan ve “En yakın arkadaşlarımız bile bizi anlamamış.” demesine yol açan girişim sonucunda Recep Peker görevden alındı. Peker’in görevden alınmasında hükümet işlerine karışmasının da etkisi vardı. Peker görevden alındıktan sonra, CHP Genel Sekreterliği’ne İçişleri Bakanı Şükrü Kaya getirildi. Kaya hem İçişleri Bakanlığı hem de CHP Genel Sekreterliği görevini birlikte yürütmeye başladı (1936). Uygulama bununla da kalmadı; tüm Türkiye’deki valiler, CHP il başkanlıklarını üstlendi. Bu, parti-devlet özdeşliğinin değil devlet-parti özdeşliğinin işareti idi; daha açıkça söylemek gerekirse Parti’nin Devlet’e egemen olması değil, Devlet’in Parti’ye egemen olması söz konusudur. Böyle bir uygulamaya gidilmesinin nedenlerinden biri o dönemin dünyasında otoriter ve totaliter rejimlerin (Almanya, İtalya, Sovyetler Birliği…) tek partilerinin (faşist, komünist) devlet yönetimini ellerine almalarıdır. Yine İkinci Meşrutiyet döneminde İttihat ve Terakki Merkezi Umumisi’nin sorumsuz olmasına rağmen devlet yönetiminde etkili hâle gelmesidir. Tüm bunlar kurucu kadronun iki olumsuz örnekten yola çıkarak partinin devlete egemen olmasını engelleme çabasını beraberinde getirdi. Türkiye, bu partilerin tersine olarak, Parti’yi Devlet’in kontrolüne verdi. Devlet’i Parti’nin kontrolüne vermeyerek Türkiye’de totaliter eğilimlerin önüne geçildi.

Yarım Kalan Demokrasi Devriminin Tamamlanması
Atatürk’ün yarım bıraktığı demokrasi devrimini İnönü tamamladı. Benzer şekilde Atatürk’ün yarım bıraktığı muhaliflerle barışma politikasını da İnönü tamamladı. 1945’te İnönü’nün çok partili yaşama geçmesi dünya konjonktürünün de elvermesiyle gerçekleşti. Ancak diğer taraftan bu Atatürk’ün ideali ve kurucu felsefenin hedefiydi ve İnönü tarafından da kararlılıkla uygulamaya kondu. Dolayısıyla bir tek parti yönetimi barışçı yollardan iktidarı devretti. Bu istisnai örnek, Batı’daki partinin devlete egemen olduğu hiçbir ülkede bu şekilde gerçekleşmedi. O yönetimler zorla ve savaşla devrildiler.

1950’de gerçekleşen Demokrasi Devrimi, Cumhuriyet Devrimi’nin son halkasıydı. Ancak demokrasi kültürünün ve altyapısının zayıflığı, DP yöneticilerinin giderek demokrasi dışı eğilimlere yönelmesi birtakım sorunlara yol açtı. Nitekim bu sorunlar dolayısıyla 1956 yılında İnönü, kendisine yönelik eleştirileri şöyle yanıtlamıştı:

“Arkadaşlar aramızdaki farkı bilelim. Biz mutlakıyetten bugüne geldik. Siz, bugünden mutlakıyete gidiyorsunuz.”

İnönü yaşasaydı herhâlde bugünkü sisteme bakıp şunları söylerdi:

“Arkadaşlar aramızdaki farkı bilelim. Biz devletin partiye egemen olduğu günlerden bugüne geldik. Siz, bugün parti devletine doğru gidiyorsunuz.”

Sonuçta partiler geçicidir, kalıcı olan devlettir, millettir. Türk devlet geleneğinde devlet her şeyin öncesindedir. Nitekim “Ya devlet başa, ya kuzgun leşe” şeklindeki atasözümüz bunu net bir şekilde özetlemektedir. Günümüz Türkiye’sinde ise parti devlete egemen olma yolunda ilerlemektedir. Söz konusu atasözünden yola çıkarak “Devlet başa, parti hükümete…” demek yerinde olacaktır. Hükümetle devleti birbirinden ayırmak hem çağdaşlığın ve demokrasinin hem de ülkenin geleceğinin sigortasıdır. #

Rönesans döneminin başlamasıyla özellikle Avrupa’da, 17. yüzyıldan itibaren liyakati önceleyen yaklaşımlar yeniden önem kazanmaya başlamıştır. Bu dönemde Prusya’da askerî ve sivil bürokrasi alanında liyakat esasına dayalı bir sistem geliştirilmiştir. Bu sistem daha sonra “Prusya Ekolü” olarak kavramsallaşan ve eğitimi de kapsayan bir dizi reformun başlangıcı olmuştur.⁰

Sanayi Devrimi’nin etkisiyle 19. yüzyılda liyakat daha sistematik hâle gelmeye başlamıştır. İngiltere başta olmak üzere bazı ülkelerde devlet işlerinin liyakatli memurlara verilebilmesi için sınav sistemleri geliştirilmiştir.⁰ İzleyen yüzyılda demokratik ideallerin yükselmesiyle özellikle adalet ve eşitliğin sağlanmasında liyakat kilit bir öneme sahip olmuştur. Birleşmiş Milletler uluslararası alanda, özellikle gelişmekte olan ülkeler için eğitim sisteminin liyakatli bireyler yetiştirmesinin önemini vurgulamış ve buna yönelik proje ve programlara destek vermiştir.

Günümüzde liyakat önemli bir değer olarak kabul görmeye devam etse de 21. yüzyılda yükselmeye başlayan gerçek ötesi (post-truth) akım yeni bir tehdit oluşturmaya başlamıştır. Siyaset ve medyanın sıklıkla kullandığı gerçek ötesi söylemler, insanların gerçek bilgi yerine çeşitli çıkarlar için manipüle edilmiş bilgilere ulaşmasını sağlıyor. Üstelik bunu bilgi kaynağı olarak en çok güvenmemiz gereken akademisyenler ve bazı bilimciler yapıyor. Buna agnotoloji ya da cehalet bilimi diyoruz.^0,0 Gerçek ötesi yaklaşımlar ve cehalet bilimi, liyakati törpülerken, bu yüzyıla büyük umutlarla giren insanlığı yeniden Orta Çağ karanlığına doğru itekliyor. Dünya bir önceki yüzyılın sonlarına göre daha huzursuz ve gergin. Yönetimin liyakatsiz kişilerle yürütüldüğü toplumlar, ekonomik sıkıntıların yanı sıra ciddi eşitlik, güvenlik, adalet ve sağlık sorunları yaşıyor.

“gerçek ötesi yaklaşımlar ve cehalet bilimi, liyakati törpülerken, bu yüzyıla büyük umutlarla giren insanlığı yeniden orta çağ karanlığına doğru itekliyor.”

Sadakate Dayalı Sitem ve Toplumsal Çöküş
Nitelikli eğitim, liyakatli bireyler yetiştirilmesi ve bireylerin yeteneklerinin keşfedilerek geliştirilmesi için son derece önemlidir. Ezberci ve çağın gerçeklerinden uzak bir eğitim modeli sadakate yatkın, soru soramayan, okumak veya araştırmak yerine kendine sunulanla yetinen bağnaz bireyler yetiştirir. Eğitim ne kadar niteliksiz ise liyakati yakalamak o ölçüde güçleşir. Toplum giderek daha çok cahilleşip yoksullaşırken eşitlik ve adalet gibi kavramların içi boşalır. Ardından toplumsal çöküş gelir. Eğitimdeki kalitesizlik bağnaz sadakati desteklerken, liyakatin görmezden gelinmesini hatta cezalandırılmasını teşvik eder. Böyle bir sistemde toplumu bütünüyle kucaklayacak sürdürülebilir bir refah sağlamak mümkün değildir.

Nijerya’nın yakın tarihlerde yaşadığı çöküş, verilebilecek iyi örneklerden biridir. Ülke 1960 yılında bağımsızlığını kazanması sonrası darbelerle iş başına gelen askerler tarafından yönetildi. Yöneticiler tüm yakınlarını ve arkadaşlarını kamuya yerleştirdi. Sıradan insanların geliri azalırken yönetimin çevresinde yer alan bir azınlık aşırı zengin oldu. Nijerya’da 1989’da anayasadan sağlık ve eğitim hizmetlerinden yararlanma hakkı çıkartıldı. Üniversitelerin bütçeleri kısıldı ve eğitim kalitesi düştü. Kişi başına düşen yıllık gelir yarı yarıya azaldı. Dünyanın önemli bir petrol üreticisi olan ülke yakıt sıkıntısına düştü. Kısa sürede toplumsal çöküş başladı. Yolsuzluk, kaçakçılık ve kayıt dışı ticaret normalleşti. Bir zamanların dünyanın 6. petrol gelirine sahip ülkesi bugün dünyanın en yoksul 13. ülkesidir. Nijerya’nın başına gelenler siyaset bilimci Eghosa Osaghae’nin yazdığı bir kitapta anlatılmaktadır.⁰ Ders çıkarmak isteyen başka toplumlara belki bir faydası olabilir.

“liyakati yok ederek sadakate dayalı bir sitem üzerinden yönetilen toplum ekonomik sıkıntılar, yoksullaşma, güvende hissetmeme ve toplumsal dayanışmayı kaybetme gibi sonuçlarla yüzleşmek zorunda kalır. bu, toplumda çürüme ve çöküş sürecini tetikleyen ciddi bir kaygı ve gerilim yaratır.

Liyakati yok ederek sadakate dayalı bir sitem üzerinden yönetilen toplum ekonomik sıkıntılar, yoksullaşma, güvende hissetmeme ve toplumsal dayanışmayı kaybetme gibi sonuçlarla yüzleşmek zorunda kalır. Bu, toplumda çürüme ve çöküş sürecini tetikleyen ciddi bir kaygı ve gerilim yaratır. Yoksullaşmanın derinleşmesiyle beslenme, barınma ve sağlık ihtiyaçlarının yeterince karşılanamaması başka çevresel etkenlerle birleşerek “kolektif öğrenilmiş çaresizliğe” dönüşebilir. Kolektif öğrenilmiş çaresizlik, toplumun yaşadığı olumsuzluklardan kurtulabileceğine dair umudunun tamamen kaybolması ve sistemin değişmesi için hiçbir çaba sarf etmemesidir. Bunun devamı toplumsal çürüme ve çöküştür. Kolektif öğrenilmiş çaresizlik emperyalistlerin sömürdükleri ülkelere dayattıkları veya bizzat oluşturdukları sosyal bir olgudur.⁰ Nijerya’nın yaşadıkları bir kolektif öğrenilmiş çaresizlik modelidir ve cehaletten beslenen, liyakate karşı sadakati tercih eden hiçbir sistem bundan muaf değildir.

Liyakatle Küllerinden Yeniden Doğuş
Dünyada 600 yıldan fazla bir süre hüküm süren Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılmasına yol açan en önemli etken, bilimi ve liyakati ıskalamasıdır. Batı’daki aydınlanmaya ve gelişmeye öncülük eden matbaa, bilginin edinilmesi ve yaygınlaşmasını kolaylaştırırken Osmanlı’ya 273 yıllık bir gecikme ile gelmiştir. Bu süreçte dünyada önemli bilimsel gelişmeler ve değişiklikler gerçekleşmiştir. Duraklama devrinin ve onu izleyen çöküşün en belirgin özelliği liyakatin göz ardı edilmesi ve sadakatin hem devlet yönetiminde hem de toplumsal yaşamda baskın hâle gelişidir. Osmanlı’nın küllerinden yeniden doğan Türkiye Cumhuriyeti ise kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde kısa sürede önemli bir kalkınma başarmıştır. Burada Osmanlı’nın felaketine yol açan sadakatin yerini liyakatin alması söz konusudur. Analitik düşünceyi önceleyen eğitim ve liyakate dayalı bilim küllerinden yeniden doğmanın ve kalkınmanın itici gücü olmuştur.

Köy Enstitüleri eğitim modelinin tüm ülkeyi kapsayacak şekilde yayılması ile adil bir fırsat eşitliğine dayanan eğitim önce çocukları cehaletten kurtarmış ve ülkenin ihtiyacı olan liyakatli kadroların oluşmasını sağlamıştır. Darülfünun’un içinde bulunduğu durum Türkiye’ye davet edilen Cenevre Üniversitesi eski rektörü Albert Malche’nin sunduğu raporla saptanmış ve 1933 yılında Üniversite Reformu gerçekleştirilmiştir.^0,0 Reform sonrası hem Almanya’dan Türkiye’ye gelen akademisyenler hem de Türkiye’den yetiştirilmek üzere yurt dışına gönderilen ve sonrasında Türkiye’ye dönerek çalışmalara katılanların çabasıyla üniversitede eğitimin kalitesi artmış, önemli bilimsel çalışmalar yapılmış ve dünya çapında önemli insanlar yetişmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nde çalışmalarını sürdüren Prof. Dr. Aziz Sancar, 2015 yılında kazandığı Nobel Ödülü’nü Atatürk’e ithaf ederek Anıtkabir Müzesi’ne sunmuş, yaptığı konuşmalarda başarısını büyük ölçüde Cumhuriyet’in verdiği eğitime borçlu olduğunu vurgulamıştır. Atatürk’ün Millî Eğitim ve Üniversite Reformu olmasa ne Güneydoğu’nun ücra bir köşesinde eğitim hayatına başlayan Sancar’ın Amerika’da Nobel Ödülü’ne uzanması ne de Karadeniz’in minik bir sahil kasabasında ilk, orta ve lise eğitimini alan bu satırların yazarının profesörlüğe kadar yükselerek bugünkü üretkenliğini ortaya koyması mümkün olamayacaktı.

Ülkelerin yaşadıkları çöküş sonrası küllerinden yeniden doğmalarına iki önemli örnek daha verebiliriz. Bunlardan ilki Almanya’dır. İki dünya savaşı kaybeden ülke daha sonra liyakati ve bilimi önceleyen politikaları hayata geçirerek bugün Avrupa Birliği’nin en gelişmiş ve zengin ülkesi hâline gelmiştir. Diğer örnek ise iki kez atom bombasıyla yüzleşerek kuşaklar boyu savaşın ve bombanın acısını çeken Japonya’dır. Japonya liyakate verdiği önemle savaş sonrası küllerinden yeniden doğarak bugün dünyanın en büyük teknoloji üreticilerinden biri hâline gelmiştir. 1950’lerin başında yardımına koştuğumuz Güney Kore’yi de buraya ekleyebiliriz.

Bugün, bir zamanlar akademik alanda iş verdiklerimiz ve savaşta yardımımıza muhtaç olanların bilimsel üretim ve toplumsal refah olarak neden bizden ileride olduklarını sorgulamak gerekiyor. Bunun en büyük nedeni liyakatin terk edilerek tekrar sadakate dönülmesi olabilir. “Tarih tekerrürden ibarettir.” sözü önemlidir. Bağnaz sadakatin liyakatin önüne geçtiği durumda toplumsal refahtan uzaklaşılır ve çöküş başlar. Ayağa kalmanın formülü ise bellidir: Yeniden liyakate dönmek. #

DİPNOTLAR

İstanbul İşgal Edilecek!
Demokrasi havarisi kesilen emperyalistlerin hoşuna gitmez bu gelişmeler. Önce Ali Rıza Paşa Hükümeti istifaya zorlanır. 3 Mart 1920 günü amaçlarına ulaşırlar. Ertesi gün Mustafa Kemal bu istifayı, “İtilaf Devletleri’nin bağımsızlığa ve onura dokunan saldırılarına” bağlar.⁰ Yeni hükümeti 8 Mart’ta Salih Paşa kurar.⁰ Ancak o, İngilizlerin “Kuva-yı Milliye’ye karşı olduğunu açıkla.” baskısına boyun eğmez. Küplere biner İngilizler. “Türklere haddini bildirmek” gerektiği dillendirilmeye başlanır emperyalist cephede. Yazışmalar başlar ve ardı ardına yaptıkları toplantılardan sonra karar verirler.⁰ İstanbul’u işgal edeceklerdir. Kararlarını 16 Mart 1920 sabahı Şehzadebaşı Karakolu’na yaptıkları kanlı baskınla uygulamaya koyarlar.⁰ Hırslarını alamazlar. Mebuslar Meclisi’ni basarlar, milletvekillerini tutuklarlar, İstanbul’da “millici”, “kuvvacı” avı başlatırlar. Gece yarısı yatak odalarına girip vatanseverleri gecelik entarileriyle alırlar -tıpkı Göz Hekimi Dr. Esat Işık gibi-. On dört yaşında ciğerleri kan toplamış, hasta yatağında gözleri korkuyla bakan oğlunun gözleri önünde giyinmesine bile izin vermezler Esat Paşa’nın…⁰ Az önce görevden aldırdıkları Harbiye Nazırı Mersinli Cemal Paşa’yı sabahın 06.00’sında yüz kişilik müfrezeyle bastıkları evinden, eski Genelkurmay Başkanı Cevat Çobanlı Paşa’yı Nişantaşı’ndaki konağından gözaltına alırlar.⁰ Milletin 85 vekilini ve 60’a yakın milliciyi önce Bekirağa Bölüğü’nde hapsederler sonra Malta adasına sürgüne gönderirler.

“milliyetçilerin bu zulme sesi ankara’dan yükselir. mustafa kemal paşa 16 mart’ta yayınladığı bildiriyle o gün osmanlı devleti’nin yedi yüz yıllık hayat ve egemenliğinin sona erdiğini açıklar.”

Ankara’da Açılan Meclis ve Damat Ferit Dördüncü Kez Koltukta…
Milliyetçilerin bu zulme sesi Ankara’dan yükselir. Mustafa Kemal Paşa 16 Mart’ta yayınladığı bildiriyle o gün Osmanlı Devleti’nin yedi yüz yıllık hayat ve egemenliğinin sona erdiğini açıklar. 17 ve 19 Mart 1920 tarihli genelgeleriyle kapatılan Meclis’in Ankara’da açılacağını duyurur. İstanbul’daki tutuklamaları da göz ardı etmez. Karşılıklılık ilkesini uygular, Anadolu’daki İtilaf subayları tutuklanır. Savunusu vatan ve millet olanlar işgal altındaki ülkede demokrasiye bağlılıklarını bir kere daha seçim yaparak gösterir. Yeni seçilen milletvekilleri ve İstanbul’dan kaçmayı başaranlar Ankara yolunu tutarken emperyalistlerin öfkesi iyice kabarır. Öfkelerini Salih Paşa Hükümeti’nden çıkarırlar önce. 2 Nisan günü istifa ettirirler. Yerine 5 Nisan’da değişmez sadrazamları Damat Ferit’i dördüncü kez koltuğa oturturlar. O da aldığı görevi fazlasıyla yerine getirir. Nasıl mı? “Paşalık” rütbesi verdiği Anzavur Ahmet’i Karesi (Balıkesir) mutasarrıfı olarak atar.⁰ “Kuva-yı Milliye”yi yok etmekle görevlendirir. 10 Nisan’da Şeyhülislam Dürrizade Abdullah, Kuva-yı Milliye’yi kâfir ilan eder, üyelerinin katlinin dince uygun olduğunu bildiren fetvayı verir, 11 Nisan’da Vahideddin yayınlar.⁰ 18 Nisan’da İngiliz desteğiyle “Kuva-yı İnzibatiye” adı verilen Halife Ordusu kurulur. Amacı, “Kuva-yı Milliye adı altında (…) şakileri” yok etmektir.⁰

Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki milliyetçiler de emperyalist işbirlikçisi Saray’a ve Sadrazam’a yanıt vermekte gecikmez. 6 Nisan’da kurulan Anadolu Ajansı ile kamuoyunu yönlendirecek etkin propaganda aracını faaliyete geçirir Mustafa Kemal. Kuva-yı Milliye de Anzavur’u İstanbul’a kaçmak zorunda bırakır.⁰ 16 Nisan’da İstanbul’un fetvasına Ankara müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi’nin fetvası ile yanıt verilir. Olaylara ve gerçeklere aykırı olarak yayınlanan fetvaların İslam dinince geçerli olamayacağına işaret eder fetva. Anadolu’da yüzlerce müftü ve din bilginince onaylanıp imzalanarak ajans ve gazeteler aracılığı ile kamuoyuna da duyurulur.⁰

Mustafa Kemal Paşa kararlıdır. Saray’ın ve Damat Ferit’in İngiliz politikasına geçit verilmeyecek, mutlaka zafere ulaşılacaktır. Bu düşüncesini İstanbul’dan dostlarıyla birlikte kaçıp Ankara’ya gelen Yunus Nadi Bey’e de özellikle vurgular: “…Milletin istiklâlini vatanın son kaya parçası üzerinde müdafaa edeceğiz, kurtaracağız veya -eğer mukadderse- öleceğiz. Fakat eminiz ki ölmeyeceğiz ve kurtaracağız.”⁰

Kurtuluşun Çaresi: Birleşmek…
Mustafa Kemal Paşa kurtuluşu birleşmekte görür. Komutanlardan başlayarak asker, sivil bütün milletin TBMM çatısı altında bir ve bütün olmasını isteyen çağrısını yapar. Neden böyle bir çağrı yapar? Zira sivil bürokratlarla ordu ve kolordu komutanları İstanbul’la olan hiyerarşik bağlarını hâlâ korumaktadır. Mustafa Kemal ise onları milletin yanına, Anadolu’ya çağırır. Çağrısı olumlu yanıt bulur. Kastamonu Valisi Cemal Bey, daha İstanbul’un işgalinin ertesinde, 17 Mart’ta, Mustafa Kemal Paşa’ya çektiği telgrafla vilayetinin “…bugünden itibaren (…) Heyet-i Temsiliye’yi Hükümet Merkezi” saydığını belirtir.⁰ 6 Nisan’da 61. Tümen Komutanı Albay Kâzım (Özalp) Bey, 14. Kolordu ile ilgisini kestiğini bildirir.⁰ İstanbul Hükümeti ile yakın ilişkide olan 12. Kolordu Komutanı Fahrettin (Altay) Bey ile Yusuf İzzet Paşa ise Nisan ayı içinde Heyet-i Temsiliye emrine girdikleri haberini ulaştırır Ankara’ya.⁰

20 Nisan’da ise Fevzi Paşa (Çakmak) Anadolu’ya geçmek üzere Kuşçalı’ya gelir. 22 Nisan 1920 günü ise Mustafa Kemal Paşa bütün vilayetlere gönderdiği genelgeyle “23 Nisan’dan itibaren bütün mülki ve askerî makamların, milletin başvuru yerinin” açılacak olan Meclis olacağını ilan eder.⁰

23 Nisan 1920 günü açılan TBMM, o günden itibaren egemenlik yetkisini kullanmaya başlar. İngilizler tam bu aşamada Damat Ferit’le yeni bir oyun kurar. Padişah’ın aynı zamanda Halife sanının olması elverişli zemin olur. Türk milletinin Müslüman kimliği sömürülmek istenir. Ve Damat Ferit 24 Nisan günü Halife-Padişah’ın sadık kulları için “Sadâkatnâme” başlıklı yemin metinleri bastırır. “Bilcümle erkân, ümera ve zâbitan” bu yemin metinleriyle “…şems-i şevket [ulu güneş] ve ikbâli asırlarca âleme şa’şaa-paş olmuş [parıltı yaymış] o muazzam taht-ı saltanat ve hilafetin etrafında” toplanmaya çağrılır.⁰

Sivillerin Yemin Metni:
“Şevketlu Halife ve Sevgili Padişahımız Sultan Mehmet Han-ı Sâdis Efendimiz Hazretlerinin her türlü evâmir-i şahanelerine mûti’ ve münkad kalacağıma ve iktiza-yı halde uğur-ı Hilâfetpenâhîlerinde feda-yı cana hazır ve âmade bulunduğuma ve memuriyette bulunduğum müddetce siyasetle kat’iyyen iştigal etmeyeceğime ve Hükümet-i Osmaniye’nin rıza-yı âlisi hilafında bir fiil ve harekette bulunmayacağıma. Vallah, Tallah, Billah.”

Askerlerin Yemin Metni:
“Baş Kumandan-ı Âzam ve Akdesimiz Şevketlu Halife ve Hakanımız Padişahımız Sultan Mehmet Han-ı Sadis Efendimiz Hazretlerinin her türlü evâmir-i şahanelerine mûti’ ve münkad kalacağıma ve iktizay-ı halde uğur-ı Hilâfetpenâhîlerinde feda-yı cana hazır ve âmade bulunduğuma ve silk-i askeriyede kaldığım müddetçe siyasetle kat’iyyen iştigal etmeyeceğime yemin ederim.
Vallah, Billah, Tallah.”

Siviller ve askerler için ayrı ayrı düzenlenir yemin metinleri. Yeminler ilgili amirin ya da üst rütbeli komutanın gözetiminde törenle yapılacaktır. Siviller metinleri okuyacak, ardından kimlik bilgilerini yazarak imzalayacaktır. Askerler ise komutanlarının önünde okuyup imzalayacak, isim, rütbe ve görevlerini yazacaktır.⁰

Anadolu’nun dört bir yanına gönderilir Sadâkatnâme metinleri. 26 Nisan’dan itibaren İstanbul’daki yandaş gazeteler yemin edenleri sütun sütun sayfalarına taşır. Hele askerlerin imzaladıkları daha bir abartılarak sunulur kamuoyuna, “Ordudan Yükselen Sadâkat Sesi” başlıklarıyla… Yüzlerce, binlerce isim sayılır gün gün… Anadolu’nun simge isimleri özellikle öne çıkarılır. Örneğin sivilleri temsilen Ankara Vali Vekili Yahya Galip’in (Kargı) yemini ve valilik görevlilerinin “yarışırcasına sadakati” öne çıkarılır. Komutanları temsil eden isim ise Kâzım Karabekir Paşa olur. Kolordusuna mensup askerler için yaptığı yemin töreni ballandıra ballandıra anlatılır.⁰

Amaç bellidir. Padişah’a sadık sivil bürokrasi ile Anadolu’yu denetim altına almak, askerî bürokrasi ile orduyu içten parçalamak ve Türk milletinin uyanışına set çekmektir. Daha doğrusu kendi koltuklarını koruma pahasına emperyalizmin Türk yurdunu ve Türk milletini sömürmesine göz yummaktır.

“başaramazlar. zira millet bir kere uyanmış ve önderini bulmuştur. türk milleti vatanın kurtuluşuna, milletin özgürlüğüne mustafa kemal’in önderliğiyle ulaşacağına inanmıştır. inanmıştır çünkü mustafa kemal paşa o makama emperyalistlerin ya da onların işbirlikçilerinin arzusuyla gelmemiştir.”

Başaramazlar. Zira millet bir kere uyanmış ve önderini bulmuştur. Türk milleti vatanın kurtuluşuna, milletin özgürlüğüne Mustafa Kemal’in önderliğiyle ulaşacağına inanmıştır. İnanmıştır çünkü Mustafa Kemal Paşa o makama emperyalistlerin ya da onların işbirlikçilerinin arzusuyla gelmemiştir. O makamın gerisinde çağdaş okullarda alınan başarılı bir eğitim, Trablusgarp’tan Çanakkale’ye, Diyarbakır’dan Filistin’e kadar vatanı için döktüğü ter vardır. O makamın gerisinde Arapçadan Farsçaya, İngilizceden Fransızcaya her alandan üzerine notlar düşülmüş bir kütüphane vardır. O makamın gerisinde emperyalist altınlarına değil, vatanın her karış toprağına duyduğu bağlılık vardır. İdeali yüksek makamlara geçmek ya da para kazanmak değil, Türk milletinin özgür ve bağımsız yaşamasıdır. O bu ideali daha 12 Ocak 1914’te Sofya’dan Madam Corinne’e yazdığı mektupla açıklamıştır: “Benim tutkularım var hem de pek büyükleri. Bu tutkularım yüksek makamlar ya da büyük paralar elde etmek gibi maddi emelleri karşılamakla ilgili değil. Ben vatanıma faydalı bir hizmet yapmış olmanın iç huzurunu taşıyacak bir düşünceyi gerçekleştirmek istiyorum.”⁰

Zafere ulaşanlar sadık olanı değil layık olanı önder koltuğuna oturtanlardır. Sadık kullar zaferden sonra soluğu emperyalistlerin ülkesinde alacaklardır.⁰ #

DİPNOTLAR

1. İleri, 3 Ekim 1919, No: 622, s. 1. ↩︎
2. Alemdar, 13 Ocak 1920, No: 393-2693, s. 1. ↩︎
3. Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, c. I, TDK Yayınları, Ankara, 1989, s. 500-507. ↩︎
4. Kâzım Özalp, Milli Mücadele 1919-1922, c. I, TTK Yayınları, Ankara, 1971, s. 88-98. ↩︎