Kategori: Kitap

Askerî antropolog Dr. Aynur Onur Çifci, Ben Türk adlı kitabında Kore’deki Türk esirlerin hikâyesini anlatıyor. Türk, Amerikan ve İngiliz arşivlerinden elde edilen askerî belgelere ve esir düşen Türk askerlerle yapılan mülakatlara dayandırılan araştırma, üstün esaret performansları örnek gösterilen Türk askerleriyle ilgili filmlere konu olacak detaylar içeriyor.

Kore Savaşı’nda esir düştükten sonra Kuzey Kore’deki kamplarda 4-32 ay arası esaret hayatı yaşayan 244 Türk askerinin üstün esaret performansları, ABD ordusunun 1955’te yayımladığı ve günümüzde halen kullanılan Muharip Kuvvetler için Davranış İlkeleri Rehberi’ne emsal teşkil etmişti. Resmî kaynaklara göre Kore Savaşı süresince (Kuzey) Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti (KDHC) ve Çin Halk Cumhuriyeti (ÇHC) kuvvetleri tarafından esir edilen 7.190 Amerikan askerinin yaklaşık yüzde 38’i, 1,148 İngiliz askerinin ise yüzde 15’i esir kamplarında öldü. Fakat aynı esir kamplarında tutsak olan 244 Türk askeri arasında kampta ölen olmadı. Buna ek olarak, yine resmî kaynaklara göre, Çin Halk Gönüllü Ordusu’nun esir kamplarında yürüttüğü zorunlu komünist endoktrinasyon sonucunda Amerikalı esirlerin yüzde 15’i ve İngiliz esirlerin ise yüzde 12’si esaretleri boyunca düşmanlarıyla işbirliği yaptılar. Savaş sonunda 21 Amerikalı ve 1 İngiliz karşı tarafa iltica etti. Buna karşın, savaş sonunda iltica eden Türk askeri olmadı. Esir kampında düşmanla işbirliği yapan bir Türk çavuş ve bir Türk er diğer Türk esirlerin kampta kurdukları divan-ı harpte yargılandı; ağır şekilde darp edildi ve esaretlerinin sonuna kadar göz hapsinde tutulmuştu. Bu iki Türk işbirlikçi savaş bittiğinde silah arkadaşları tarafından öldürülecekleri korkusuyla Amerikan Ordusu’ndan himaye istediler.

Amerikan Kara Kuvvetleri’nin talebi üzerine George Washington Üniversitesi’nin Psikolojik Savaş Departmanı tarafından Türk esirler üzerine yapılan bir araştırma, yaşları 21-35 arası değişen 244 Türk esirden 6’sının subay (2 yüzbaşı, 3 üsteğmen ve 1 teğmen), 3’ünün astsubay (2 başgedikli ve 1 üstçavuş) ve 235’nin vatani görevini yerine getiren erbaş ve erler olduğunu günyüzüne çıkarmıştı. 244 Türk esirin yüzde 57’si hiç okula gitmemişti; okuma-yazma bilmiyorlardı. Yüzde 4’ü profesyonel askerken yüzde 96’sı er-erbaştı. Fakat ABD’deki yayınlarda Amerikan millî ve askerî prestijini onarmak için Türk esirlerin tıpkı Amerikan Deniz Piyadeleri gibi özel bir askerî eğitimden geçirilmiş “profesyonel” ve “elit” askerler oldukları iddiası yayılmıştı.

ABD Kara Kuvvetleri, hazırladıkları raporlarda Türk esirlerin üstün esaret performansının güçlü bir disiplin, emir-komuta zinciri ve birlik ruhuna dayandığını anlatıyordu. Amerikalı askerî doktorlar Türk esirlerin hastalarına birer bebek gibi baktıklarını, subay-astsubayların er-erbaşı koruyup kolladıklarını ve er-erbaşın da subay-astsubaya mutlak surette itaat ettiklerini yazıyorlardı.

Kitabın ismine de ilham olan “Ben Türk”, Kore Savaşı’na katılan Türk askerlerinin, özellikle de esirlerin, muharebe alanında ve esir kamplarında yaşadıkları çaresizlik ve gurur gibi acı-tatlı birçok duyguyu içinde barındıran bir ifade olmuştu. Kore’deki Türk personelin büyük çoğunluğu İngilizce bilmiyordu. Amerikalı bir doktor ameliyat masasında yatan Türk askerine İngilizce canının yanıp yanmadığını sorduğunda Türk askeri bu soruya “Ben Türk” diye cevap vermişti. Ağır yaralı bir Türk askeri ona yaklaşan bir Amerikalı askerden yardım isterken ağzından çıkan tek söz “Ben Türk” olmuştu. Yüzbaşı Hamit Yüksel’in anılarında ifade ettiği üzere “millî şerefe halel getirmemek” Türk esirler için muharebe alanında olduğu gibi esir kamplarında da önemli bir meseleydi. Bu nedenle yazar, Türk esirlerin kimliklerinden güç alarak ölüme ve siyasî endoktrinasyona meydan okudukları esaret hayatlarını anlattığı çalışmasına “Ben Türk” ismini uygun gördüğünü ifade ediyor.

Kitapta Türk esirler hakkında filmlere konu olacak birçok hikâye ve anekdot var. Bu hikayelerden biri Kuzey Koreli askerlerin esir aldıkları BM askerlerinin üstlerindeki değerli eşyalara el koymasıyla başlıyor. Kunu-ri Muharebeleri’nde esir düşen ve Türk esirlere 8 ay boyunca liderlik edecek olan Üsteğmen İsmail Oknas kendisini binlerce kilometre uzaktaki evine bağlayan tek obje olan altın evlilik yüzüğünü vermediği için Kuzey Koreli askerler Üsteğmen’i parmağını kesmekle tehdit etmişlerdi. Üsteğmen Oknas sert ve gözükara bir karaktere sahipti; geri adım atmayı sevmezdi. Türk esirlerden Sıhhiye Onbaşı Veli Atasoy sağduyu göstererek genç Üsteğmen’e “Kumandan, senin ölün değil, dirin lazım hanımına” demiş ve onu altın yüzüğü vermeye ikna etmişti. 

Sıhhiye Onbaşı Atasoy, tutsak edildikten sonra cephe gerisinden esir kamplarına nakil sürecinde ve esir kamplarında yüzlerce esirin sağlık durumlarıyla yakından ilgilenmiş, hastaları ayırarak karantina uygulamasına gitmiş ve bit salgınına karşı başarılı bir mücadele yürütmüştü. Esir takaslarındaki sorgularında çok sayıda Türk, Amerikalı ve İngiliz esir, hayatlarını Sıhhiye Onbaşı Atasoy’a borçlu olduklarını ifade etmişlerdi. Atasoy, Kore’deki Türk er ve erbaş arasında Üstün Hizmet Madalyası (Legion of Merit) ile ödüllendirilen yegâne kişi oldu.

15 yaralı ve hasta Türk esir, 1953 Nisan’ında, geriye kalan 229 esir ise Ağustos-Eylül aylarında gerçekleştirilen esir takaslarında özgürlüklerine kavuştular. Bazıları askerî uçaklarla, büyük çoğunluğu ise Jutlandia gemisi ile Türkiye’ye döndüler.

Gazete ve dergileri, kısacası basını kontrol altında tutmak, öteden beri siyasi iktidarların fonksiyonları arasındadır. 1943’te toplanan üst düzey devlet bürokratları, hangi dergi/mecmuanın maddi olarak destekleneceğine, hangilerinin uyarılacağına karar vermişler ve bunu rapor olarak devrin başbakanı Şükrü Saracoğlu’na sunmuşlardı.

İlk gazetemiz Takvim-i Vekayi’den (1831) bu yana basınımız genellikle devletin yanında durmuş; yönetici bürokratlar da kendilerine yandaş bulmak hususunda pek zorlanmamıştır. Devlet görevlileri mevcut yayınları “işe yarar/yaramaz” gibi ölçütlerle değerlendirmiş, bunlara yapılan yardımları düzenleyerek basını kontrol altında tutmuşlardır.

20 Aralık 1943 tarihinde konuyla ilgili bir toplantı gerçekleştiren bürokrat heyetinde de şu isimler vardır: Maarif Vekili (Millî Eğitim Bakanı), CHP İdare heyeti azası, Maraş Milletvekili Hasan Reşit Tankut, Matbuat Umum Müdürü (Basın Yayın Genel Müdürü) Selim Sarper, Emniyet Umum Müdürü, Osman Sabri Adal, Adliye Vekâleti Ceza İşleri Umum Müdürü Naki Yücekök, Matbuat Umum Müdürlüğü, İç Matbuat Müdürü Server İskit, CHP. İdare heyeti üyelerinden Nafi Atuf Kansu ve Kasım Gülek.

Hazırlanan basın raporunda şöyle denmektedir: “Türkiye’de çıkmakta olan fikir ve sanat organlarının bilhassa son zamanlarda, inkılabımızın ana prensiplerini bayrak halinde ele alarak fakat ayrı temayüllü ve sert neşriyat yapmaları dolayısiyle bu ehemmiyetli meseleyi etraflı bir şekilde incelemek üzere toplanmasını emir buyurduğunuz komisyon on gün içinde müteaddit toplanmalar yapmıştır. İncelemelerimizi, önce umumi durumu hulasa etmek, meseleye ilgisi olan kanuni ve idari cihetleri göstermek ve nihayet, alınacak tedbirler hakkında kısa mütalaalarımızı arzetmek suretiyle tertipledik”.

Bu heyet oldukça kapsamlı raporlar hazırlamış ve hazırladıkları bu raporları “Şükrü Saraçoğlu, Sayın Başvekilimiz”  hitabıyla devrin başbakanına sunmuştur. Raporun hazırlandığı tarihte bu heyetin saptamasına göre özel olarak 112 dergi çıkmakta, bunlardan 73’ü İstanbul’da, 18’i Ankara’da,  5’i İzmir’de, diğerleri ise çeşitli illerde yayımlanmaktadır. Geniş bir yelpazede bütün dergileri gözden geçiren bu üst düzey heyet sağcı veya solcu bütün dergileri incelemiş, haklarında bilgiler toplamış ve dönemin başbakanına hem dergi hem de çıkaran şahsiyetler hakkında bilgi sunmuştur.

Çıkmakta olan önemli dergiler ve bunlara yapılacak devlet yardımı konusunda, raporda şu satırlar yer almaktadır:

“… 4 Temmuz 1944’te çalışmalara devam edilerek Maarif Vekaleti ve CHP. Genel Sekreterliği tarafından yardım kasdiyle abone olunan mecmualar hakkında aşağıdaki kararlar alınmıştır.

1. Akbaba İstanbul’da Yusuf Ziya Ortaç tarafından neşredilen haftalık Akbaba mecmuasına yardım edilecektir. Ancak bu mecmuanın açık saçık resim neşretmemesi kendisine yazılacaktır.

2. Çınaraltı Orhan Seyfi Orhon’un neşrettiği Çınaraltı mecmuasına son hadiseler dolayısıyla şimdilik yardım edilmeyecek ve bir ay zarfında neşriyatı yakından takip edilerek Ağustos içtimasında bir karara bağlanacaktır.

3. Yeni Kültür Kâzım Nami Duru tarafından çıkarılan Yeni Kültür mecmuasının neşriyatı tatmin edici mahiyette görülmediğinden şimdilik yardım edilmemesine karar verilmiştir.

4. Çığır Hıfzı Oğuz Bekata tarafından neşredilen bu mecmuanın vaziyeti de tetkike tabi tutulmuştur. Mecmuanın ismi altındaki “Milliyetçi Dergi” ibaresi son hadiseler dolayısiyle iltibası davet edeceğinden, Altıok’tan meselâ, inkılapçılık, halkçılık ve milliyetçilik prensiplerinden herhangi birisini alıp meslek ifade eden bir şekilde söylemesi doğru olmadığı gazete sahibine yazılacaktır.

5. Siyasi İlimler Ankara’da Hasan Şükrü Adal ve Hasan Refik Ertuğ tarafından müştereken çıkarılan Siyasi İlimler mecmuasının neşriyatı kanunî görüldüğünden yardım mikdarının fazlalaştırılmasına ve bir takdirname itası için Maarif Vekâleti nezdinde teşebbüste bulunulmasına karar verilmiştir.

6. Varlık Ankara’da Yaşar Nabi tarafından neşredilen Varlık mecmuası için de Çığır mecmuasına yapılacak temenninin aynen yapılması muvafık görülmüştür.

7. Yeni Adam İstanbul’da İsmail Hakkı Baltacıoğlu tarafından neşredilen Yeni Ada mecmuasına münasip bir miktar yardım yapılmasına karar verilmiştir.

8. Yücel Muhtar Fehmi ve arkadaşları tarafından tesis edilen ve muvakkat bir tatil devresinden sonra tekrar intişara başlıyan Yücel mecmuasına münasip miktarda yardım edilmesine karar verilmiştir.

9. İstanbul İstanbul Halkevlerinin organı olan İstanbul mecmuasına yardım yapılması muvafık görülmüştür.

10. Yarım Ay Mecdi Derviş tarafından neşredilen Yarım Ay mecmuasının neşriyatı tatamin edici mahiyette görülmediğinden satın alınmasından sarfınazar edilmiştir.

11. Deniz İstanbul’da Kaptanlar Cemiyetinin organı olarak neşredilen Deniz mecmuasından muayyen bir miktar satın alınması muvafık görülmüştür.

12. Yeşilay Yeşilay Cemiyeti tarafından çıkarılan Yeşilay mecmuasının neşriyatı faideli bir mahiyette görülmüş olduğundan yardım yapılması muvafık görülmüştür.

13. Savaş Faik Türkmen’in çıkardığı Savaş mecmuasının neşriyatı mevzuu ile mütenasip olmadığı anlaşıldığından şimdilik yardım edilmesi doğru görülmemiştir.

14. Memur-Muhasip Yusuf Kenan tarafından çıkarılan Memur-Muhasip mecmuasından münasip bir miktar satın alınması muvafık görülmüştür.

15. Endüstri İzmir’de çıkan bu teknik mecmuadan münasip bir miktar satın alınmasına karar  verilmiştir.

16. Demet Bursa’da çıkan Demet mecmuasının neşriyatı değer kıymete henüz yükselmiş olmadığı için yardım edilmesi doğru görülmemiştir.

17. Millet Ankara’da Hüseyin Avni Göktürk tarafından çıkarılan Millet mecmuasının neşriyatı, esaslı bir tetkike tabi tutulduktan sonra bir karara varılacaktır.

18. Biz ve Dünya İstanbul’da Şekip Engineri tarafından çıkarılan bu siyasi mecmuanın neşriyatı faideli mahiyette görüldüğünden yardım edilmesine karar verilmiştir.

19. Yurt İstanbul’da intişar eden bu mecmuanın neşriyatı kifayetsiz görülmüş olduğundan şimdilik yardım edilmemesine karar verilmiştir.

20. Aylık Ansiklopedi Server İskit tarafından neşredilen bu Aylık Ansiklopedi faideli mahiyette görülmüş olduğundan yardım edilmesine karar verilmiştir.

İsviçreli araştırmacı ve hoca Ernest Mamboury, 20. yüzyıl başlarında yerleştiği İstanbul’da benzersiz bir iş yapmış; şehrin tarihî eserlerini ilk defa detaylı bilgiler ve haritalarla dünyaya tanıtmıştı. İlk defa 1925’te basılan İstanbul Rehber-i Seyyahin, hem seyyahlar hem uzmanlar için İstanbul şehir tarihi ve varolan eserler için en mühim kaynak olma özelliğini korumuştur.

Galatasaray Lisesi’nde uzun yıllar hocalık yapan Ernest Mamboury (1 Nisan 1878, Nyon – 23 Eylül 1953, İstanbul), İsviçre kökenli bir araştırmacıdır. Onu, özellikle İstanbul’un ve Ankara’nın ilk detaylı şehir rehberlerini yazan bir uzman olarak tanıyoruz.

Mamboury hakkında Galatasaray Lisesi’nden hocası ve meslektaşı olması dolayısıyla en çok incelemeyi Semavi Eyice yapmıştır. Onun araştırmaları sayesinde Ernest Mamboury hakkında pek çok bilgi edinebiliyoruz. Semavi Hoca’nın onun meşhur İstanbul Rehberi kitabı hakkında yorumları şöyledir: “Mamboury’nin İstanbul için en önemli hizmeti, öncekilerden çok üstün olan seyyah rehberleri oldu. İlk rehberi 1925’te Fransızca olarak yayımladı (Constantinople, Guide Touristique, İst., 1925). Büyük bir emek ürünü olan 565 sahifelik cilt içinde, İstanbul’un coğrafyası, tarihi, sanatı, etnografyası tanıtıldıktan başka, turistler için gerekli bilgiler veriliyordu. Kitabın esasını şehrin bellibaşlı Bizans ve Türk anıtlarının, çoğunun resim ve planları ile yeri, tarihçesi ve tarifi teşkil ediyordu. Kitabın aynı yıl eski harflerle Türkçesi de (İstanbul Rehber-i Seyyahin, İst., 1925) basıldı. Sonraki yıllarda ufak değişiklikler ile Fransızca ikinci baskı (1929) ve üçüncü baskılar (1934) yapıldıktan başka, Almancası J. Ahlers tarafından çevrilerek basıldı (Stambul-Reiseführer, İst., 1930). Aynı yıl içinde İngilizcesi de yayımlandı. Mamboury’nin bu rehberi yalnız basit turistler tarafından değil ilim adamlarınca da beğenilmiş, daima aranan bir kitap halini almıştı. Bulunması imkansız olan bu rehberi Mamboury yeni bir biçime sokarak yeniden hazırladı ve Fransızca olarak yayımladı (Istanbul Touristique, İst., 1951). İki yıl sonra da M. Burr tarafından çevrilen İngilizcesi basıldı (The Tourist’s Istanbul, İst., 1953). Fakat düzeni ve konuların çeşitlilik ve zenginliği bakımından bu yeni baskılar öncekiler kalitesinde değildi. Birçok yeni bilgi olmakla beraber, yazarın gözünden kaçmış birçok hata kitabın ihtiyatla kullanılması gerektiğini belli ediyordu”.

Eyice’nin sözettiği ilk baskı, İstanbul Rehber-i Seyyahin adıyla Galata-Roma Han’da özellikle Fransızca hukuk alanında yayınlar yapan Ritso (Rizzo) ve Mahdumu Neşriyatevi tarafından bastırılmıştı. Bu rehberin künye sayfasında “1924 senesi sonbaharına kadar icra edilen tedkikata müsteniddir. Üç yüz kadar resim ile menâzır-ı umumiye ve haritaları havidir” ifadesi bulunmaktadır. 1925’in Temmuz’unda satışa sunulan rehberde -yayıncının ifadesine göre- kullanılan fotoğraflar Mösyö Rochat ve Sabah Joaillier fotoğrafhaneleri tarafından ücretsiz olarak temin edilmiştir. Rehberin başında İstanbul Şehremini (Belediye Başkanı) ve Türk Seyyâhin Cemiyeti (Şimdiki Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu) Reisi Doktor Emin’e (Erkul) ait kısa bir takdir yazısı, “Türkiye Reis-i Cumhuru Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri” yazılı bir Atatürk fotoğrafı ve İstanbul Limanı’nın Galata Kulesi’nden çekilmiş panoramik bir fotoğrafı (63×18 cm. ölçüsünde) yer alır. Bu genel manzara fotoğrafı Haliç, Köprüler, Galata ve Tophane’yi içine alır. Ayrıca Eyüp’ten Üsküdar’a geniş bir alanı içeren görünüm vardır. Kitabın içinde katlanan 6 bölümden oluşan bu ek fotoğrafa pek çok rehberde rastlanılmaz; zira kitabı satın alanlar bu eki kitaptan ayırıp duvarlarına asmışlardır.

Bu eserinde Mamboury, İstanbul’daki Bizans kalıntılarını titizlikle belgelemiş ve surların da haritasını çıkarmıştır. Rehberin bu ikinci eki Marmara’dan Haliç’e uzanan kara surlarını gösteren çizim/haritadır. Bu çizimde, surlar üzerinde yeralan 61 önemli noktanın işaretlenmiş ve tanımlanmıştır.

Rehberi yayınlayan yayınevi, İstanbul matbaacılık tarihinde önemli işler yapmış bir firmadır. Daha çok kanun, kararname gibi resmî yayınların Fransızca baskıları bu matbaada basılmıştır. Yayıncılar kitabın ilk sayfalarında rehbere yönelik şu açıklamaya gereksinim duymuşlardır: “İşbu rehberin mülkiyeti, nâşirleri olan Ritso (Rizzo) ve mahdumuna aid ve münhasırdır. Ve her suretle tekrar tab’ veya temsil veya tercümesi hakkı da tamamiyle mahfuzdur. Bu rehber Fransızca, İngilizce ve Almanca lisanlarında dahi neşr olunmuştur”.

Eserin 104 sayfalık ilk bölümü şehrin coğrafyası, tarihi, sanat tarihi, etnografik yapısı ve ulaşım, otel ve lokantalar, deniz hamamları, lisanlar gibi konuları içerir.

Pembe renkli bir kâğıda basılan ikinci bölümde “şehrin muntazaman ziyaretine ait programlar ve işaret noktaları” vardır. Bu bölüm İstanbul’da 1 gün, 2 gün ve 8 gün kalacaklara göre düzenlenmiş ayrı gezi programlarını içerir.

378 sayfalık üçüncü bölüm ise yapı ve yerlerin resimli fihristidir. Bu bölüm küçük bir İstanbul ansiklopedisi şeklindedir. Üçüncü bölümde sırasıyla “At Meydanı, Adalar, Ayazmalar, Baş Havuz, Bendler, Boğaziçi, Türbeler, Tenezzühler (İstanbul civarı), Camiler, Çeşmeler, Hamamlar, Hanlar, Haliç, Dervişler, Dikili Taşlar, Sütunlar, Saraylar (Türk ve Bizans), Surlar, Sarnıçlar, Su Terazileri, Su Kemerleri, Su Yolları (Tahtel arz), Kadim vaziyet-i topografya (Bizans, Galata, Beyoğlu), Kale ve Hisarlar, Kuleler, Kağıthane ve Göksu, Kütüphaneler, Kiliseler, Köşkler, Marmara (Anadolu kıyısı), Marmara (Rumeli kıyısı), Mezarlıklar, Maksemler, Mektebler, Müzeler” maddeleri yer alır. Kitabın 547. sayfası “Müzeler” bölümü ile son bulur. Yazar 549. sayfadan itibaren yaptığı “zeyl” (ek) ile “Şiddetli Soğuklar, Başlıca Büyük Yangınlar, İstanbul’un Muhâsârtı, Başlıca Zelzeleler” başlıklarıyla İstanbul’un tarihindeki önemli olayları kronolojik olarak bildirir.

İstanbul Rehber-i Seyyahin ilk basım yılı 1925’ten günümüze seyyahlar, kent tarihçileri, Bizans araştırmacıları, arkeologlar, sosyal tarihçiler, turistler tarafından kullanılan bir kitap olmakla kalmamış; İstanbul şehir tarihi ve varolan eserler için en mühim kaynak olma özelliğini korumuştur. Tüm baskılarının toplanarak günümüz diliyle güzel bir baskısının yapılması dileğimizdir.

Son dönem Osmanlı, erken cumhuriyet devrinin önde gelen mimarlarından Kemaleddin Bey (ünlü besteci-yazar İlhan Mimaroğlu’nun babası); 1925’te Ayasofya’yı bir uzmanlar kurulu eşliğinde incelemiş ve yapılması gereken tamirat-iyileşmeleri kayda geçirmişti. Ayasofya Camii Hakkında Rapordur başlıklı bu kısa eser, hiçbir katalogda yer almıyor.

Hıristiyan ve İslâm dünyasının en önemli merkezlerinden Ayasofya, İstanbul denince ilk akla gelen idollerden. Yapıldığı ilk yıllarda Büyük Kilise (Megale Ekklesia) olarak adlandırılmış olan Ayasofya, şüphesiz dünyadaki en büyük mimarî eserlerden biri. 5. yüzyıldan itibaren Sophia denilemeye başlanan bu mabet bir Hıristiyan azizeye değil, Theia Sophia’ya yani “kutsal hikmet”e adanmış.

Hagia Sophia olarak bilinen bu kiliseye İstanbul’un alınışından sonra Osmanlılar tarafından Ayasofya denilmiş ve bu isim günümüze kadar gelmiş. Ayasofya, Osmanlı döneminde de çok önemli bir ibadethane, medresesiyle Osmanlı eğitim hayatında varılabilecek en yüksek noktalardan biri. İstanbul’a gelen tüm seyyahların uğrak noktası, Osmanlı padişahlarının etrafına ilaveler yapmakta adeta yarıştıkları bir abide. 

Ayasofya, yapılış tarihinden itibaren pek çok kez mimari açıdan tehlikeler yaşamış, çökmeler, yıkımlar görmüş. Ayasofya binasının tarihi adeta bir yıkımlar, onarımlar, inşaatlar tarihidir. İlk inşaından itibaren kubbesi, binanın taşıyıcıları, çevresi, iç kısmı yıkımlar görmüş tekrar tekrar onarılmıştır. Bizans’tan Osmanlılara, cumhuriyete, Ayasofya tarihi gibi onu onaranlar ve onarımlar da ünlüdür. Osmanlı döneminde Mimar Sinan-ı Atik, Mimar Ayas, Mimar Hayrettin, Mimar Sinan gibi hassa mimarlarının emeği geçmiş, onarımına elleri değmiştir. Birçok yabancı mimar ve biliminsanı da Ayasofya’nın onarımı ilgilenmiştir. Ch. Texier, N. Efimov, W. Salzenberg, G. T. Fossati, H. Prost, Maranconi, E. J. Proupper, C. Gurlitt, Hoffman, Thomas Wittemore gibi mimar ve uzmanlar Ayasofya üzerinde hem çalışmışlar, hem de kimi ufak kimi büyük iz bırakmışlardır.

Evkaf Nezareti yani Vakıflar Bakanlığı, imparatorluğun son yılları ve cumhuriyetin ilk yıllarında Ayasofya müze olmadan önce bazı onarım girişimlerinde bulunmuştur. 1905’ten itibaren Evkaf Nezareti, kendisine bağlı bulunan İnşaat ve Tamirat Şubesi elemanlarıyla Ayasofya’nın onarım ve bakımına müdahil olmuştur. Bu sürecin başında en önde gelen isim kuşkusuz Mimar Kemaleddin Bey’dir. Uzun yıllar Ayasofya ile meşgul olan Mimar Kemaleddin Bey, son kez 29 Aralık 1925’te vakıflar mensubu olarak reisi bulunduğu bir heyetle birlikte Ayasofya’nın durumunu incelemiş ve 13 sayfalık bir rapor hazırlatmıştır. 28×16 cm. ölçüsündeki bu rapor Eski Türkçe rik’a harflerle yazılmış, Mühendis Mektebi Matbaası’nda belirli sayıda basılmış ve ilgililere sunulmuştur. Millî Kütüphane kayıtları dahil Eski Türkçe baskı kitapları inceleyen hiçbir kaynakta kaydı bulunmayan bu eserden, şimdiye kadar Ayasofya üzerine yazılmış kitaplarda da bilgi bulunmaz.

Ayasofya Camii Hakkında Rapordur başlığını taşıyan eser 1 sayfalık bir giriş ve “Ma‘lumât-ı tarihiyye, Tarz-ı İnşaiyye, Binanın hâl-i hâzırı, Tağayyür şekilleri tevlid eden esbab, Temel zemini, Binadaki çatlaklar, Tağayyür-i şekl devam ediyor mu?, Binanın idame-i hayatı neye mütevakıftır?” başlıklı bölümlerden oluşur. “Vesâikin tab’ (basılması) ettirilmesi lüzumu” başlıklı, 12 Kanunsani 1927 tarihli kısa açıklamada belgenin basılmasının önemi vurgulanır. En son sayfada ise raporu hazırlayan kadronun imzası vardır. Bu imzalar “Sabık İskân Heyet-i Fenniyesi Reisi ve Mühendis Mektebi Muallimi Hasan Hâdi, Muallim-Mühendis Ali Ziya, Muallim-Mühendis Burhaneddin, Evkaf İnşaat ve Ta’mirât Müdir Muavini Muallim- Mühendis Mehmed Fikri, Evkaf İnşaat ve Ta’mirât Müdiri, Mimar-Muallim Kemâleddin” isimli kişilerindir.

İstanbul’da 1937 senesinin ilkbahar aylarında başgösteren tifo salgını, kente ve sakinlerine ciddi bir darbe vurur. Dönemin en önemli halk sağlıkçılarından doktor, yazar ve muallim Hafız Cemal Lokman Hekim, kendi adıyla çıkardığı sağlık dergisinde hekim, gazeteci, yazar ve bürokratların görüşlerini yayımlar.

Salgın hastalıklar, yaşadığımız coğrafyada sıkça tekrarlanan bir hadisedir ve zengin bir literatüre sahiptir. İstanbul’da, Haziran 1937’de yaşanan küçük çaplı tifo salgını dolayısıyla yayımlanan Lokman Hekim dergisi de bu literatürün önemli bir parçasıdır.

Genç cumhuriyetin bu en büyük ve önemli kentinde sağlıksız ve altyapısız bir şehirleşmeden doğan salgın hastalık şüphesiz gazetelere de yansır. Başta Cumhuriyet gazetesi olmak üzere pek çok süreli yayında bu konu tartışılır, günümüzdeki korona salgını yorumlarına benzer beyanatlar yer alır.

24 Haziran 1937 tarihli Cumhuriyet’te “Tifoya karşı harb / Bu hastalığı kökünden yok etmek için ne yapmalıdır?” başlığıyla bir anket açıldığı ilan edilir. 29 Haziran 1937 tarihli aynı gazetede Sağlık Bakanı Dr. Refik Saydam “İstanbul’da tifo, geçen senelerde görülmiyen miktara çıkmıştır” diye beyanat verir. 11 Temmuz 1937 tarihli Cumhuriyet’in ilk sayfasındaki haber ise şöyledir: “Tifo salgını durdu. Sıhhiye Teftiş Heyeti Reisi “hastalık tevakkuf (durma) halindedir; bugünkü şeklile şehir için ciddi bir tehlike yoktur”. Bütün bu haberleri ve beyanatları, 1930’ların en önemli halk sağlıkçılarından doktor, yazar ve muallim Hafız Cemal Lokman Hekim, kendi adıyla çıkardığı sağlık dergisi Lokman Hekim’in Temmuz 1937 tarihli 13. sayısında etraflıca yayımlar. Salgın ve tifo üzerine yazılara yer veren Hafız Cemal Lokmanhekim, derginin başına ilginç sloganlarla süslü bir önsöz de yazar: 

 “Tehlikeli düşmana karşı buyrun, silah başına! Silah Başına!!” başlıklı yazısında Lokmanhekim fikirlerini şöyle ifade eder:

“İşte bu güzel İstanbulumuzu ve halkımızı saran hadsiz, hesapsız (tifo mikropları!) başımıza en belalı bir düşman gibi musallat olmuştur. İstanbulluları yıllardanberi için için kemiren, bir çok aileleri, nazik gençleri (ölüm döşeğine!) yatıran bu müthiş ve salgın hastalığı kökünden kazımak, yok etmek için büyük muharrir (Yunus Nadi)nin muteber (Cumhuriyet gazetesinde) neşrettiği başmakale pek iyi tesir bıraktı”.

Dergide yer alan ve gazeteci, biliminsanı, sağlık bürokratı gibi ünlü şahsiyetlerin görüşlerinin yer aldığı söyleşiler, bugün televizyon ve sosyal medyada izlediğimiz, dinlediğimiz görüşlerle uygunluk göstermektedir:

Yunus Nadi

İstanbul’da tifonun sürüp gitmesi Türklük için affolunmaz büyük bir ayıbdır. Sıhhat Vekaletinin, İstanbul Hükümet ve Belediyesini ve İstanbul halkını bu hastalığı bu memleketten söküp atacak bir mücadeleye davet ediyoruz ve bilmiyoruz kaçıncı defa olarak ileri sürdüğümüz bu davetin artık cevapsız kalmamasını ehemmiyetle bekliyoruz. Sesimizin yankısı çıkmazsa biz susmayacağız, daha kuvvetli bağıracağız. Bu kocaman ayıb zilleti altında daha fazla ezilmeğe tahammülümüz kalmamıştır.

Profesör Dr. Neşet Ömer (İrdelp)

Tifo hastalığı asırlardan beri büyük şehirlerde yaz mevsimlerinde çok görülen bir hastalıktır. Hususile hıfzıssıha kaidelerine uygun olmayan içilecek su ile kanalizasyon meselesi halledilememiş halkı kesif şehirlerde daha ziyade tezahür eder. Tifo hastalığı mikrobu içilecek ve yenecek şeylerle hazım yollarından, yani barsaklardan uzviyete saldırır ve birkaç haftada insan vücudunda kalarak tedricen idrar ve ifrağatla harice çıkar. Toprakta ve bilhassa temiz sularda uzun müddet yaşar. Sıcağa ve soğuğa çok tahammülü vardır. Hatta dondurmada ve buz parçalarının içinde bile yaşar ve yukarda da dediğim gibi ağız yolu ile barsaklara indirilen gıdai maddelerle vücude girer.

Dr. General Besim Ömer (Akalın)

Tifo hakikaten tehlikeli bir hastalıktır. Ve son zamanlarda şehrimizde biraz sık tezahür etmektedir. Fakat şunu hemen ilave edeyim ki bu hastalık yalnız bizim memlekete mahsus değildir. Avrupa’da da çoktur. Mesela ben Avrupa’da üç defa tifo hastalığı geçirdim. Birincisi Alasonya’da, ikincisi Fransanın Vişi şehrinde, üçüncüsü ikinci hastalığın nüks etmesi yüzünden Paris’te. Yani demek istediğim şey, bu hastalığın yalnız bize ve bilhassa İstanbul’a münhasır bir hastalık olmadığıdır. Meslektaşlarım bu hususta her şeyi söylediler. Bunlara ilave olmak üzere Fransa’da ve Avrupa’nın muhtelif yerlerinde kullanılan verdunisation ve osonisation yani klor ve ozon vasıtasile suların mikroblardan tathirini (temizlenmesi) tavsiye edebilirim. Tatbik edilmekte olan aşının da bittabi faydası büyüktür.

Dr. Ürolog Behçet Sabit (Erduran)

Gazetenizin tifoya karşı açtığı harp çok yerinde bir harptir. Bence bir memlekette çıkan bir ihtilalle, meydana gelen salgın hastalık biribiriyle eşittir. Nasıl o ayaklanmayı bastırmak için genelkurmay heyeti teşkil edilir, icabında bütün millet seferber olursa, tifoyu da hudutlarımız dışına atmak için aynı şekilde mütehassıslardan oluşan bir heyetin teşkil ve halkın seferber edilmesi lazımdır. Bu işe uygun bir program dahilinde ve sebatla çalışmak lazımdır. Aksi halde bütün yapılan şeyler buz üstüne yazı yazmak kabilinden tesirsiz ve beyhude olur.

İstanbul Sıhhat Müdürü Dr. Ali Rıza (Baysun)

Emrazı sariye (Salgın hastalık) mücadelesile bizzat Sıhhiye Vekaleti meşgul olmaktadır. Vekalet bizden aldığı raporlara göre icab eden tedbirleri derhal alır. Şunu da kaydedeyim ki bir şehirde modern kanalizasyon ve su tevziatı yapılmadıkça o şehirde tifonun önüne yüzde yüz olarak geçmek imkan haricindedir. Diğer taraftan tifo salgınından dolayı bütün kabahati belediyeye yüklemek de büyük haksızlıktır. Ayrıca aşı memurlarımız da faaliyete geçmişlerdir. Bunlar yer yer halka aşı tatbik etmektedir.

Dr. General Tevfik Sağlam (Paşa)

Tifonun kaldırılması için muhtelif tedbirler almak lazımdır. Bu tedbirlerin en acili aşı tatbikatıdır. Biz bunu Umumi Harb esnasında tecrübe ettik ve muvaffak olduk. Her türlü kötü şartlara rağmen büyük tifo salgınının önünü almak imkanı hasıl oldu. Mesela bütün harbin devamı müddetince merkezi İstanbul’da olan 1. Ordu kıtaatında dört sene zarfında ancak 380 tifo hadisesi kaydedilmiştir. Fakat aşı, dediğim gibi fevkalade zamanlarda başvurulabilecek bir çaredir. Tifo aşısının muafiyeti azami iki senedir. Asıl tifoyu kaldırmak için şehrin sıhhileştirilmesi lazımdır.

Doktor Süreyya Hidayet

Biz Büyük Harb’te aşının çok faydasını gördük. 1313 Yunan Harbi’nde tifo yüzünden müthiş zayiat verdiğimiz halde Umumi Harb’te bu yüzden kaybımız hiç derecesindedir. Binaenaleyh en kestirme yoldan yapılacak iş halka bu hastalığın ve alelumum diğer sarî hastalıkların temaslarla geçtiğini iyice öğretmek, tahaffuz için icab eden tedbirleri göstermek ve aşının seve seve kabul ve tatbikatını temin etmektir. Bir ferd hıfzıssıhha şartlarını tam bir şekilde tatbik eder, vücudunu hastalıklara karşı mukavim tutacak olursa hastalık ona kolay kolay tesir edemez.

Cerrahpaşa Hastanesi direktörü Dr. Rüştü Çapçı

Sıhhiye Müdüriyeti şehrin sıhhatile çok yakından alakadar olmaktadır. Mesela tifonun biraz genişlediğini hisseder etmez, daha hiç kimsenin malumatı yokken derhal gereken tedbirleri almış ve vasi mikyasta aşı tatbikatına başlamıştır. Diğer taraftan bize de karantina koğuşumuzu tifo hastalarına tahsis etmemiz emredilmiştir.

Kimyager İbrahim Etem (Ulagay)

Şunu da itiraf etmeli ki hükümet tifo ve emsali sarî hastalıklarla mücadele etmek için çok geniş tedbirler almaktadır. Bu tedbirler meyanında bilhassa aşı uygulaması çok mühim bir mevki tutmaktadır. Memleketimizde tifo aşısı da Avrupa’daki emsalinden katiyyen farksız bir mükemmeliyette ihzar edilmektedir. Diğer taraftan radyo, gazete ve sair vasıtalarla halka tifodan ve diğer sarî hastalıklardan nasıl korunması lâzım geldiği de öğretilmelidir. Bunun da hastalığı önliyecek ve kökünden kaldıracak sebepler arasında çok ehemmiyetli yeri vardır.

Bakteriyoloğ Dr. İhsan Sami

Mikroskopta bin defa büyütülmüş olarak gördüğünüz bu minimini hayvancıklar daha doğrusu nebatcıklar demek lazım ya, neyse bunları pek karıştırmayalım, tifo mikrobu denen ve beşeriyetin başına müthiş bir beliyye olan mahluklardır. Tifoya tutulmuş olan bir insanın barsaklarında bu hayvancıklardan milyarlarcası ürer, barsaklardan kana karışır ve neşrettiği toksinler insanın bütün uzviyetine ve bilhassa kalbine tesir eder. Bu itibarla tifonun ne derece tehlikeli ve korkunç bir hastalık olduğu meydandadır.

Operatör Mim Kemal (Öke)

Tifo herşeyden evvel içilen sularla sirayet ettiğinden tabiatile herşeyden evvel su meselesinin kat’i bir şekilde halledilmesi lazımdır. Bu da gösteriyor ki tifo salgınının önünü almak hekim işinden ziyade bir hükümet işidir.

Dünyada 1918-1920 arasında görülen İspanyol Gribi (İnfluenza) felaketi Türkiye’yi de vurmuş; halkın hastalıklardan korunması, sağlıklı yaşama, evlerde hijyen, çocukların sağlığı için önlemleri içeren kitaplar basılmıştı. Günümüzde sosyal medyada tartışılan, yazılıp çizilenler ile neredeyse birebir benzerlikler gösteren bu kitapları hatırlayalım.

İnsanoğlu tarih boyunca dünyayı kasıp kavuran salgın hastalıklara karşı mücadele etmiştir. Dünya tıp tarihi kayıtları, yüzbinlerce insanın ölümü ile sonuçlanan salgınlar ile doludur. Veba, kolera, tifüs, sıtma, humma, grip gibi hastalıklardan pek çok insan hayatını kaybetmiş ve bu olaylar sırasında tutulan kayıtlar için sayısız araştırmalar yapılmış, kitaplar yayımlanmıştır. Osmanlı Devleti’nin hüküm sürdüğü coğrafyada meydana gelen salgın ve bulaşıcı hastalıklar hakkında yapılmış pek çok araştırma ve kitap vardır. Özellikle kolera ve sıtma hastalıkları hakkında gerek koruyuculuk, gerekse tarihi hakkında eski Türkçe hatırı sayılır bir kitap birikimi bulunmaktadır.

Dünyada 1918-1920 arasında görülen İspanyol Nezlesi (İnfluenza salgını), bu literatüre yeni kitaplar da eklemiştir. Bu hastalık konusunda biri Samsun’da (Raif Hasan, İspanyol Nezlesi, Samsun, Şems Matbaası, 1335/1919, 28 sayfa), diğeri İstanbul’da Doktor Gazetesi sahibi ve sermuharriri Avanzade Mehmed Süleymantarafından İspanyol Nezlesi adıyla kaleme alınan iki kitap vardır. Avanzade’nin kitabını Bayezid’de Maliye karşısında (Ferruh-zadeler) bulunan pul, kartpostal, kırtasiye ve kitap ticarethanesi yayımlamıştır. 1920’de Şehzadebaşı’nda bulunan Evkaf Matbaası tarafından basılan eser 16 sayfadır ve 5 kuruş fiyatla satılmaktadır (NTV tarih Haziran 2009 sayısında bahsetmiştik).

Kitaptan anlaşıldığına göre eserin yayımlandığı tarihlerde İstanbul’da pek çok hastalık ortalığı kasıp kavurmaktadır. Eserin girişine “Bir iki söz” başlığı ile yazılan önsözde “İstanbul’umuz da frengi, belsoğukluğu, uyuz gibi emrâz-ı efrenciye ve cildiye hüküm-fermâ (hüküm sürerken) olurken ve bunların def’i ve izâlesi (yok etme) çareleri aranılırken bunlara zamimeten (ek olarak) birde veba, lekeli humma, İspanyol nezlesi gibi müthiş ve mehâlik illetler başgösterdi” denilmektedir. Yine aynı bölümün içinde “Geçen sene bu menhus nezle şehrimizde zuhur ederek on dört bini mütecaviz (aşkın) vatandaşımızı, insan kardaşımızı bi-insafane aramızdan alarak ebediyete götürmüştü” ifadesi yer almaktadır ki bir önceki salgında İstanbul’da 14 binin üzerinde ölüm olduğunu belirtmektedir.

Kitapta bu hastalığa karşılık ihmal edilmeden alınması gereken tedbirler sıralanmaktadır. 10 maddeden oluşan bu önlemler içinde, hastalığa yakalanmış olanlarla görüşmemek; sinema, tiyatro ve pazar mahalleri, kahvehanelere gitmemek; soğuk almamak; işret etmemek; ağzı sık sık yıkamak; dişleri temiz tutmak; öksürürken ağıza mendil kapamak; en ufak bir kırıklık hissinde doktora gitmek; hastayı ayrı bir odaya taşımak gibi sağlık tedbirleri bildirilmektedir.

Ayrıca sağlık başkanlığının okulların kapanması için millî eğitime; sinema ve tiyatroların kapanması için de polise başvurduğu yazılıdır. Hastalığın ilk kez Şişli semti tarafında başladığı da verilen bilgiler arasındadır.

İstanbullulara mümkün olduğu kadar sokağa çıkmamaları tavsiye olunan eserde, üniversitenin ve sultani mekteplerinin 15 gün tatil edildiği ifade edilmektedir. İspanyol nezlesinin taun, veba gibi hastalıklardan bile mühim bir illet olduğunu söyleyen Eczacı Binbaşı Avanzade Mehmed Süleyman, eserini “Cenab-ı Hak ümmet-i İslâmiye ile bilad-ı Osmaniyeyi her türlü kötülük ve felâketten korusun” diyerek bitirir.

İstanbul’da basılmış, salgınlar karşısında kaleme alınmış ikinci bir kitap Salgın Hastalıklara Karşı Nasıl Mücadele Etmeli? adını taşır. “Amerikalı bir heyet-i etibba tarafından” hazırlanmış olan bu eser İstanbul’da misyoner faaliyetlerinin bir tezahürü olarak basılmıştır.

Kitabın bölümleri şu şekildedir:  Salgın Hastalıklar ve Sebepleri, Grip (İspanyol nezlesi) ve Tarz-ı Tedavisi, Zatü’l Dimağ Naim (uyku hastalığı), Nezleler, Akciğer Veremi Tahaffuz ve Tedavisi, Çocuk Hastalıkları, Hastalıkların Önünü Nasıl Almalıyız?, Su Mükemmel Bir Devâdır, Tedavi-i bil-mâ’, Bir Hastanın Odası, Sıhhatin Kanunları”. İstanbul’da, Şirket-i Mürettibiye Matbaası’nda 1924’te basılan 152 sayfalık eser oldukça geniş ve detaylı hazırlanmış bir çalışmadır. İçinde resim ve çizimlerin de bulunduğu kitap Risale Şirketi (Galata Postahanesi Kutusu, 109) tarafından daha çok hediye edilen bir basımdır.

“İnfluenza, tabir-i diğerle İspanyol nezlesinin 1919 senesindeki son istilâsına kadar bir salgın hastalığın bu derece hayretbahş bir miktarda vefiyatı (ölümü) mucib olduğu ve bu derece müthiş bir süratle bir milletten diğerine ve bir kıt’a-i arzdan diğerine intişar ettiği hiç görülmemişti” cümlesi ile başlayan kitap, halkın hastalıklardan korunması, sağlıklı yaşama, evlerde hijyen, çocukların sağlığı için önlemler gibi günümüzde de sosyal medyada tartışılan, yazılıp çizilenler ile neredeyse birebir benzerlikler göstermektedir. Tek fark kitabın 1924’te, yani günümüzden 96 yıl önce basılmış olmasıdır!

“İnfluenza, tabir-i diğerle İspanyol nezlesinin 1919 senesindeki son istilâsına kadar bir salgın hastalığın bu derece hayretbahş bir miktarda vefiyatı (ölümü) mucib olduğu ve bu derece müthiş bir süratle bir milletten diğerine ve bir kıt’a-i arzdan diğerine intişar ettiği hiç görülmemişti”.

Osmanlı dünyasında basılmış olan üçüncü eserimiz ise İspanyol nezlesi (gribi) isimli hastalık öncesinde deniz araçları ve limanlara giren gemilerin, salgın ve bulaşıcı hastalık taşımalarını önlemek, şehre gemide var olan hastalığın kente bulaşmaması için uygulanacak olan tedbirleri ve bunun denizcilik sektöründe kabul edilmiş kurallarını anlatan bir kitapçıktır.

Korvet Tabibi Salâhaddin Ali’nin İstanbul’da 1916’da Bahriye Matbaası’nda basılan Sefâin Patenteleri ve Karantinahane ile Olan Muamelât-ı Sıhhiye isimli kitabı da, Osmanlı Devleti’ni uzun yıllar meşgul eden salgın hastalıklar ve karantina konusunda basılmış ilginç kitaplardandır. Künye sayfasında “Sefâin ettibasıyla bilcümle kaptan ve liman reisleri için mucib-i istifade (faydalı) muamelât-ı sıhhiyeden bâisdir” açıklaması bulunan bu 22 sayfalık kitapçıkta, “Karantina ve Envaı (çeşitleri), Karantina Rüsumu (vergisi), Umur-ı Sıhhiye Vezâifi, Pantenteler ve Envâı, Sefâine Çekilen Karantina Bayrakları, Pantente-i Vize Muamelesi ve İttihaz Olunacak Tedabir-i Sıhhiye, Haricle İhtilât, Sefinede Hastalık Zuhurunda Yapılması Lazım Gelen Tedâbir-i Sıhhiye, Sefinede Mevt ve İlâmât-ı Mevtiye, Sefine Tabibinin Vezâifi, Sevkiyâtı Müteâkib Sefinenin Tathirâtı, Karantina Vaziyetinde Vazifedâr Eşhâs-ı Mesule, Karantina Nizamatına Muğayyir Hareket Edenler Hakkında Yapılacak Muamele-i Kanuniye, Liman Reislerinin Karantina Hususundaki Vazâifi” başlıklı bölümler bulunmaktadır.

Yazar-gazeteci Yıldırım Türker, son kitabı Bahçe’de “bu dünyayı yaşanılası kılan insanların serüvenlerini” okurlarıyla paylaşıyor. Türker’in daha önceki gazete yazılarından derlenen kitabında yer alan hayat öykülerinden biri de İsrail vatandaşı Tali Fahima’ya ait. İsrail’in katliam politikasına kafa tutan ve vatan haini ilan edilen aktivist Tali’nin hikayesi…

“Tali Fahima dünyanın en ünlü vatan hainlerinden. Fahima, 2004 yılında Batı Gazze’ye gittiği, düşmanlarla görüştüğü ve onlara ordu belgelerini tercüme ettiği gerekçeleriyle tutuklanmış bir İsrail vatandaşı.

Ona “Arapların orospusu” dendi. “Vatan haini” ilan edildi. Ona iyi bir Yahudi olmayı öğretmeye ant içmişlerdi. Günde 16 saat boyunca kollarını oturduğu sandalyeye kelepçeleyerek sürdürdüler bu eğitimi. İsrail gizli servisi Şin Bet, kararlıydı. Tali, iyi bir Yahudi olmayı beceremeyince hapse atıldı. 30 ay çok ağır koşullarda yattı. Artık serbest. Ama ülkeyi terk etmesi, Filistin bölgelerine yaklaşması hâlâ yasak.

…Tali, tahliye edildikten sonra Guardian’a verdiği ilk söyleşide anlatmıştı: “İlk suçum Şin Bet’le çalışmayı reddetmemdi, ikincisi Filistinlileri ziyaret etmeyi sürdürmem, üçüncüsü de İsrail’in katliam politikasını protesto etmem.”

“Şin Bet’in nasıl çalıştığını öğrendim. İsraillileri de Filistinlileri de, hepimizi nasıl terörize ettiklerini öğrendim. Devletimizin nasıl çalıştığını öğrendim. Bizim adımıza yapılan şeylerin nasıl bizden saklandığını öğrendim.”

…“Arapların bu topraklarda yaşamaması gerektiğini düşünecek şekilde büyütüldüm. Bir gün, bilgilerimde birçok eksiklik olduğunu, medyanın bizden çok şey sakladığını fark ettim. Jeton düştü. Mesele insan meselesiydi. Onların hayatlarından biz de sorumluyduk. İşte o gün televizyon seyretmeyi bıraktım.”

…2000 yılında bir gazetede El Aksa militanı Zekeriya Zübeydi ile yapılmış bir söyleşi Tali’nin hayat hikayesinin dönüm noktasıdır. Zübeydi, medyada hep yansıtıldığı gibi bir canavar değildir. Söyleşiyi yapan gazetecinin aracılığıyla Tali ve Zekeriya ilk olarak telefonda beş saat konuşurlar. Tali, bu “canavar”ın korkunç koşullarda yaşatılan kendi yaşlarında bir insan olduğunu fark eder. Uzun bir serüvenden sonra onu ziyaret etmek için yola çıkar. Amacı, Filistinlilerin İsrail’e saldırmalarının nedenlerini öğrenebilmektir. Zekeriya’yla tanışması, onunla uzun tartışmaları, orada görüp işittikleri Tali’nin canını yakar.

…İsrail’in üç kez suikast düzenleyip öldürmeyi başaramadığı, bir türlü kıstıramadığı bir adamla görüştüğü için, Filistinlilerin acılarını dile getirdiği için, barış istediği için suçlu bulundu. Uzun süren işkenceli sorgulanması sırasında Şin Bet, gazetelere Zübeydi ile aralarında bir ilişki olduğunu çıtlattı.

Tali, “İkimizi de kötülemek, karalamak için başvurulmuş bir Şin Bet taktiği” diyor. “Arapların orospusu”, düşmanın kadını olmak, vahşi savaşçıların ona uygun buldukları imge, doğal olarak. Dünyanın her yerinde kanseverlerin taktikleri ve düşgüçlerinin sınırı üç aşağı beş yukarı aynı değil midir?