Kategori: Edito

Tarih büyük oranda para ve iktidar döngüsünde yazılır ve her dönemde yeniden, farklı şekilde okunur. Rahmetli Süleyman Demirel’in göreceli uzun dönemleri kıyaslayan “dün dündür, bugün bugündür” deyişi, geçmişte sadece birkaç yıl için geçerliydi; artık ömrü birkaç gün bile değil. Yani iki gün önce “şu doğrudur, bu aslandır” diyen biri, bugün rahatlıkla aynı olay veya kişiyi yerin dibine batırabilmektedir.

Arşivcilik, tarihçilik ve tarih bilinci konusunda çok da ileri bir seviyede bulunmayan Türkiye’de bile, insanlar henüz genç yaşlarındayken, herhangi bir politikacının-yazarın ettiği lafı duyup “yahu bu adam geçenlerde tam tersini söylemiyor muydu” diyebilir.

Örnekler bol ve Demirel’e rahmet okutacak mahiyette. “Buralar eskiden dutluktu” diyebilenler, bugün en az 50 küsur yaşında olanlardır. Daha genç olanlar da, doğdukları-oturdukları-bildikleri mekanların dutluk sonrası dönemlerdeki hızlı ve çirkin yapılaşmasına, “avemeleşme”sine tanık olmuşlardır. Yaşı 18’in altında olan çok gençler ise anne-babalarının eski fotoğraflarının arkasında görünen manzaralara inanamamakta, haklı olarak bunların fotoşopta oynanmış örnekler olduğunu düşünmektedir (örneğin İstanbul-Kalamış).

1980’le birlikte siyasal ve kamusal iktidarı ele geçiren zihniyet sahipleri, yani asker-sivil-kentli-köylü-kasabalı hepimiz, yani biz Türkler; aramızdaki görüş farklılığı, vesaireyi bir yana bıraktık, ülkenin “yeniden yapılanmasında” birleştik. Yaşadığımız yerleri, boş arsaları, deniz kıyılarını, ormanları, parkları, koyları “değerlendirdik”; bunları birbirimize, olmadı yabancılara sattık. Buralarda yarattığımız “değerler” iyi para getirdi. Bu arada, aynı mekanlarda bulunan tarihî eser ve izleri de ihmal etmedik; bunları özenle (para etmiyorsa özensizce) ortadan kaldırdık veya günümüz zevklerine uygun biçimde “restore” ettik.

Bugün türlü, başka kepazelikler bir yana, antik dönemin “site”lerine nisbet yeniden yarattığımız “tower”lar, “city”ler, “garden”lar ve burada büyüyen çocuklar, kaçınılmaz bir şizoid bozukluğu yarınlara taşımakta. Yaşadığımız toprakların tarihî dokusunu, kültür varlıklarını yoketmenin kendimizi, geleceğimizi yoketmek olduğunu bilmiyor da değiliz. Hep dediğimiz gibi, şimdiki zamanın sonsuzluğunda salınırken, kısır siyasi mücadeleler içinde birbirimizi boğazlarken, kimilerinin “biraz önce” söylediğinin tam tersini “biraz sonra” söylemesine artık şaşırmıyoruz bile. Zira biraz önceki koy artık marina, arsa artık plaza, dutluk artık AVM, insan artık tarihsiz olmuştur. Dolayısıyla şaşırma, hayret etme duygumuz da yoktur; olanlar ise “zamanını doldurmuş”, naif, saftirik veya “bize yabancı” unsurlardır.

Tarihimizi yok etmiş, dolayısıyla sanal varlıklar haline gelmişizdir.

Genellikle “şimdiki zamanın sonsuzluğu”nda yaşayan biz Türkler, tarihi hep bugünün denge ve hissiyatlarıyla algılayıp yorumlarız. Bunu içten içe sezdiğimizden de, yarın endişesi ve yarın belirsizliği, hemen her konuda gündelik hayatımızı etkiler. Zira kendi tarihimizle ilgili nereden-nasıl geldiğimizi bilmediğimiz için, nereye gittiğimizi de anlayamayız. Halbuki bu “içten içe sezgiler” yerine biraz olsun tarih bilgisi koyabilseydik kafamıza, çoluk-çocuk baştan itibaren yaşadığı ülkenin en azından yakın geçmişine dair bir zemin görebilirdi.

Yakın tarihimiz, erken cumhuriyet devrinde iyi-kötü kurumsallaşan resmî-sivil yapıların varlığı ve buradan yetişen yöneticilerin iradesiyle şekillendi. 1920’lerin, 30’ların devlet kadroları, Osmanlı döneminin son kremasıydı. Bunlar Balkan Savaşı’ndan itibaren 10 yıllık bir savaş döneminden sağ çıkabilmiş, genellikle askerî eğitim almış, bağımsızlık mücadelesine katılmış saha insanları veya kalem efendileriydi. Bu insanlar çok zorlu koşullar ve yokluk içerisinde, enkaz bile devralmadan, yeniden yeni bir millet olabilmenin şartlarını yaratmaya çalıştılar. Türkiye bugün yaşanan onca rezilliğe rağmen hâlâ ayakta durabiliyorsa, bunu o dönemin yapısal ve toplumsal reformlarına; o kimi zaman dalga geçilen “demir ağlar”a; Anadolu adındaki coğrafyanın “yurt” sayılmasına ve burada yaşayan insanların “adam” yerine konmasına borçludur.

Cumhuriyet yönetimlerinin elbette hataları, günahları vardır. Bunları bilmek ve bunlarla hesaplaşmak da daha iyi bir gelecek için ön şarttır. Dokuz yıllık yayın hayatımızda bu tür örneklerin çoğunu belgeleriyle, tanıklıklarıyla, uzman yazılarıyla dile getirdik; getirmeye de devam edeceğiz. Ancak bizden bu hata ve olumsuzluklardan hareketle, cumhuriyet dönemini ve başta Mustafa Kemal olmak üzere cumhuriyet kadrolarını külliyen karalamamızı; sanki ortada kadim bir imparatorluk ve kültürü varmışçasına, kalmışçasına bir hava yaratmamızı; sadece cumhuriyet elitinin yanlışlarını bahane ederek bir tür reaksiyon tarihçiliği yapmamızı bekleyenler hayal kırıklığına uğramaya devam edecek.

Tarihsel dönemleri, tarihî şahsiyetleri sadece günümüzün irili ufaklı iktidar hesapları doğrultusunda değerlendirenler -bırakın kötü anılmayı tamamen unutulur gider. Bugün ülkemizin içine sokulduğu kaotik, değerlerini yitirmiş, hukuksuz, günlük ucuz siyaset ve paraya endekslenmiş, içine kapanmış durum, ancak “Eski Türkiye”nin başlangıç koordinatları ve değerleri temel alınarak düzelebilir.

Kültürsüz, tarihsiz bir millet değiliz. Ancak çok ciddi ahlaki problemlerimiz var. Çoğu kişi “okumuşları da görüyoruz, okumayla ahlaklı olunmuyor” dese de, eğitimsiz ama temiz insanların Türkiye’nin geçmişinde kaldığı bir gerçek. Yine de tüm bu olumsuzluklar, cumhuriyeti kuranların karşılaştıkları zorluklarla mukayese edilemez. Bu bakımdan durmak yok, tarihe devam…

İnsanlık tarihinin en kanlı, korkunç ve utanç dolu dönemlerinin 20. yüzyılda yaşandığına şüphe yok. Savaşlar ve hastalıklarla milyonların hayatını kaybettiği geçen yüzyıl, insanın insana uyguladığı devasa katliamlara ve tabiatın daha önce benzeri görülmemiş şekilde tahribine sahne oldu.

Bu kepazelikten Türkiye de payını aldı. Ham mağdur hem fail olarak. Yine de bu yakın tarihimizde bize umut veren, ışık tutan ve gelecek kuşaklara iftiharla aktarabileceğimiz bir Çanakkale, bir Mustafa Kemal vardır. Bu topraklarda kalıcı olmak, bu toprakların gerçek anlamda sahibi olmak da; 1915’te yaşanan ve hem Türk hem dünya tarihini değiştiren bu hadiseleri bilmek, anlatmak ve yaşatmaktan geçer.

Sadece Çanakkale muharebelerinin değil, hem bir ülkenin hem de tüm bir dünyanın kaderini değiştiren bir adamdan, Atatürk’ten sözediyoruz.

Yıllar önce bir Çanakkale konferansında, sahnenin üstünde koskoca bir “İzindeyiz” yazısı görmüştüm. O kadar büyüktü ki, altında bütün salon eziliyordu. Konuşma sırası gelince söyleyeceklerimden vazgeçtim ve özetle şöyle dedim: “Mustafa Kemal’in izinde olmayı, kelimenin en somut manasıyla anlıyorum. Yani Çanakkale muharebe alanlarında onun izini sürüyorum. Nerede durdu, nerede kaldı, nereye-nasıl gitti, şu olay sırasında tam olarak neredeydi, şu saatte hangi bölgenin hangi noktasında bulunuyordu?.. Zira tüm bunlara ilişkin malzemeyi, bilgiyi toplamak ve bu verileri arazi üzerinde çalışarak bilimsel esaslara göre, diğer anlatımları da dikkate alarak kıyaslamak ve belki de en önemlisi, ulaşılan sonuçları herkesin hatta çoluğun-çocuğun anlayabileceği bir şekilde aktarmanın, işaretlemenin yollarını aramak… İşte onun izinde olmayı böyle anlıyorum.”

Önce bir sessizlik, sonra gayet hafif bir alkış oldu. Kahramanlık öyküleriyle dolu şatafatlı sözler bekleyenler hayalkırıklığına uğradı. Çanakkale deyince Mustafa Kemal’den gayrı birşey söylemeyenler; bayrakları ve heykelleri büyüterek onu yaşatacaklarını sananlar; bilimsel çalışmalar yerine hamaset edebiyatını dikte eden çapsız Kemalistler, bugün acaba içinde bulunduğumuz kepazelikte pay sahibi olduklarını düşünüyorlar mı? Sanmıyorum.

Conbayırı’nın zirvesine, düşman donanmasına kabak gibi açık tepe noktasına “Mustafa Kemal’in saatinin kırıldığı yer” tabelasını dikip yıllarca düzeltmezsen; birileri de çıkar, onu adını tamamen “sıvamaya” çalışır.

Kapak konumuzda Mustafa Kemal’in izini sürüyor, onu anlatıyoruz. Ona ve fedakar askerlerimize selam olsun. İzindeyiz!

Önce “nereden çıkıyoruz” diye sorulabilir. Dünya sisteminden mi, Avrupa’dan mı, bölgeden mi, İslâm âleminden mi yoksa kendi kimliğimizden mi? Cevap hiçbiri. Hiçbirinden çıkmıyoruz. Ama hepsinde var-mış gibi yapıyoruz. Bu, –mış gibi yapma hâli bizim temel karakterimiz olduğu gibi, diğer milletlerin yanımıza bile yaklaşamadığı bir özelliktir ve üst seviye bir rol kabiliyetini gösterir.

Son yıllarda siyaset piyasasında elbette çok kötü oyuncular var. 10-15 sene öncesine kadar hiç değilse belli bir esprisi, eğitimi, yabancı dili olan liderler, devlet adamları görüyorduk. Mesela hâlâ seveni kadar sevmeyeni de çoktur ama, rahmetli Erbakan fahri mahri değil düpedüz profesördü. Özal, kendisiyle dalga geçilen karikatürleri Çankaya Köşkü’nün duvarlarına astırmıştı. “Verdimse ben verdim” diyen Demirel mühendisti. Ecevit’i hiç saymıyorum; Robert Kolej mezunu, şair, vesaire.

Şimdikiler ise belki aslında daha samimi! Yani neyse o. Bu şekilde “millete daha yakın”, “milletin içinden” gibi oluyor ama, tabii burada başka bir husus var.

Osmanlı tarihinde, Necdet Sakaoğlu’na göre zaman zaman “kaht-ı rical” yani “devlet adamı kıtlığı” yaşanmış. Sokollu’dan sonraki dönem, kimi zaman padişahların “deli” ve “çocuk” olmaları gibi hadiseler, yetişmiş devlet adamı yokluğunda Safiye, Kösem, Turhan Sultanların devlete mukayyet olmaları, Tanzimat sonrasında Abdülaziz döneminin itaatkâr hatta yaltakçı vezirleri… Listeyi uzatmak mümkün de, son Osmanlı döneminde en cahil devlet adamlarının dahi bürokrasiye hakim, imlası-ifadesi ve yazısı kuvvetli bir formasyonları olduğunu hatırlayalım. Erken Cumhuriyet döneminin Hasan Ali Yücel gibi yazar, şair, çevirmen bakanlarından söz etmiyorum bile.

Türkiye’de “seçim oyunu”, öteden beri “bir tarafta seçkinlerin diğer tarafta cahil, saf, temiz seçmenlerin bulunduğu” bir sahnede gerçekleşir diye bir efsane vardır malum. Meşhur “Cumhuriyet eliti” lafı, bu sanal duruma vaziyet edip oy devşiren politikacıların motto’su olmuştu; hâlâ da oluyor. Bunların yanına bir de dinî motifleri döşersen, tamam.

Üzülecek bir şey yok; seçkin politikacılar devri tüm dünyada sona erdi-eriyor. Bu bakımdan devlet-hükümet odaklı, siyasete yaslanmalı, politik amaçlı yapılardan ve arkasını bunlara dayayan zevattan bir şey beklemek abes. Dünyaya “betona dayalı kalkınma” gibi özgün bir model sunmanın haklı gururunu (!) yaşarken, başta eğitim kalitesi ve basın özgürlüğü olmak üzere tüm gelişmişlik kriterlerinde fersah fersah geriye gidiyormuşuz, deniyor. Hep dedikodu bunlar.

Türkiye toplumu, tartışmalı bir referandumdan sonra tam ortasından ikiye bölündü. Siyasetin şuursuzlaştırdığı, değersizleştirdiği politikacıların kazanmak için neredeyse her yolu denedikleri, “karşı taraf” için en ağır kelimeleri sarfettikleri kampanyalar ardından; tüm ülkede de buna koşut gergin bir ortam meydana geldi. 

Seçim veya referandum veya genel olarak halkoylamaları öncesinde tarafların birbirlerine yüklenmeleri ne kadar normalse; bunu belli bir adap, siyasi kültür, demokrasi kuralları içerisinde yürütmeleri de o denli şarttır. Tabii bunlar günümüzde “Eski Türkiye” ile özdeş tutulan yaklaşımlar olarak kaldığı için, bir anlamda “tarih” sayıldığı için, artık bizim alanımıza giriyor. 

Biz Türklerin meşhur atasözlerinden biri de “Ata binen Türk atasını tanımaz”dır ve bu hal Osmanlı- Cumhuriyet dönemi dahil, kimliğimize nüfuz etmiş, adeta genetik bir kod haline gelmiştir. Her Türkün asker doğduğu biraz kuşkuluysa da, “Türk Türkün kurdudur” deyişi çok büyük oranda tarihimizi özetler. Böylelikle her yeni dönem bir öncekini hem kötüler hem unutturmaya çalışır. Bunu yaparken de tarihte kendisine cazip gelen veya kendisini mirasçısı saydığı çeşitli büyük adamları kullanır; karşı çıktığı, beğenmediği tarihî kişilikleri yok sayar. Tarihin bu “kullanım”ı bugün TV’lerdeki oturumlarda, politikacıların beyanatlarında, gazetelerin manşetlerinde sıklıkla yer alıyor. Haksız yere hapiste tutulanlar kadar, haksız yere hapiste tutulmayanlar da var. Adalet de duygusu da, siyasi tercihlerin bir fonksiyonu olarak ortaya çıkıyor. Sonuçta zaten dünyada da yalnızlaşan Türkiye, kendi içinde de toplumsal birliğini, toplum olma niteliğini yitiriyor. 

Asgari de olsa müştereklerini görmez hale gelen insanlar, ayrıldıkları noktalara vurgu yaparak aslında daha da yalnızlaşırlar. Atalarımız belki iktidar oyunlarında anısız ve acımasızdılar ama, farklılıkların zenginliğiyle beslenmiş ve bu toplumsal dokuyu büyük oranda korumuşlardı. Şu sıralar ise birbirini bir kaşık suda boğmak için; ikbal uğruna meslektaşını, komşusunu hatta kendi ailesini ihbar eden insanların yaşadığı bir ülkeye dönüştük. Bu birliksizlik ve beraberliksizlik ortamında, şu ya da bu siyasi liderin, şu ya da bu partinin kazanması veya kaybetmesi nasıl bir gelecek yaratıyor? Karanlık.