Kategori: Edebiyat Tarihi

Gündüz yüzlerce insanı “fırınlayan” sorumluların geceleri eşleri ve çocuklarıyla uyumlu (!) bir aile yaşamı sürdürebildiklerini öğrendik. Bizde ise Abdi İpekçi’den Bahriye Üçok’a tanışmadığım, Uğur Mumcu’dan Bedrettin Cömert’e tanıştığım değerli insanları bir takım “görevliler”e öldürttüler. Murderpedia.org’ta listeye giren kimlikleri belli katiller ve bizdeki kurbanlar.

Varlığından haberim yeni oldu, meğer bir “Murder­pedia” varmış! Ansiklo­pedist geleneğe benim gibi ana uçlarından birinden bağlı yaşa­yanlar açısından değerli kaynak: Murderpedia.org’un içeriği zen­gin, arama motoru ayrıca ülke­lere göre de düzenli olduğu için Türkiye’ye hemen baktım: En az 18 kişiyi öldürdüğü bilinen Ya­vuz Yapıcıoğlu; “Artvin canava­rı Adnan Çolak; 10 kişinin ölü­münden sorumlu Ali Kaya ve “yamyam” Özgür Dengiz listeye girmeye ‘hak’ kazananlar.

Kaynağa, Julian Carlton’u yoklarken denk geldim: Frank Lloyd Wright’ın Taliesin I’inde çalışırken, mimarın eşi ve 2 ço­cuğu başta olmak üzere 7 kişi­yi baltayla öldüren ve evi yakan Barbadoslu. Cinayetten 2 gün sonra bulunmuş saklandığı kö­şede; asit içtiği ve yemeği red­dettiği için 53 gün sonra hapisa­ne hücresinde ölmüş. Arada tek kelime etmemiş. Eşi, olay günü­nün gecesi trenle Chicago’ya git­meye karar vermiş olduklarını söylemiş. Anlaşılan bir tür cin­net geçirmiş.

Cinayet ile cinnet arasındaki köprü sis içinde. İşin içinde hem taşma hizasına ulaşan bir şiddet birikimi, yoğunlaşması sözko­nusu hem bir tetiklenme -kısa devre yapan. Maktûl(ler) hazır­lanandan habersizler. Papin Kar­deşler olayındaki gibi, sınıfsal uçurum bir aymazlık yaratıyor besbelli; felaketin gelmek üzere olduğu okunamıyor.

Öldürme güdüsü insana iç­kin mi? Felsefenin, insanbilimin, ruhbilimin “Kabil kompleksi”­nin etrafında dönüşleri bu yoru­mu güçlü kılar nitelikte. Teolog­ya bağlamında da benzeri yak­laşım göze çarpıyor; bir hadiste “Haksız yere öldürülen hiçbir kimse yoktur ki onun kanından Âdem’in birinci oğluna bir pay ayrılmasın” deniyor: “Zira cina­yeti âdet edenlerin ilki odur”.

Hadis iki açıdan düşündü­rücü: Haklı-haksız yere öldür­me ayrımı nedeniyle ve “cinaye­ti âdet etmek”ten sözettiği için. Öldürmek fiilinin bengi cephele­ri bunlar.

“Seri katil”lerin önemli bir bölümünde istek motifi öne çı­kıyor: Öldürme arzusu altedile­mez boyuta vardığında hareke­te geçiliyor. “Murderpedia”ya giren yerli modellerin tümü sağ yakalanmış; uzun hapis yıllarını öldürmeksizin nasıl geçirdikle­rinin onlara sorulup sorulmadı­ğını bilmiyoruz. Denetim altına alınabiliyor mu taşkın öldürme arzusu?

Lager’lerde nihai çözüm ka­rarını alanlar, o kararı sahada milyonlarca kurbanı günbegün öldürerek uygulayanlar, öldür­me/k eyleminin sıradanlaştırıl­ma eşiğini zorlamışlardı: Bel­gesellerden, gündüz yüzlerce insanı “fırınlayan” sorumluların geceleri eşleri ve çocuklarıyla uyumlu (!) bir aile yaşamı sürdü­rebildiklerini öğrendik. Üstelik cellatlık, o cellatların mesleği bi­le değildi.

Edebiyat ve sinema, kurma­ca-gerçek tartısında, “suç dünya­sı”nı eşelerken öldürme tutku­suna yer yer sapkın vurgular­la geniş yer açar oldular. Papin Kardeşler olayının doğurduğu yapıtlara, Rakip’in kitabına ve filmine, Gide’e ya da Melville’e sokuldum yılların içinde; son dö­nemin yapımları irkilterek çekti beni: “Kuzuların Sessizliği”nden “Seven”a, “No Country For Old Men”den “The House that Jack Built”e, giderek öldürmenin es­tetize ediliş biçiminin ürkütücü bir aşamaya vardırıldığını düşü­nüyorum.

De Quincey’in Güzel Sa­natlardan Biri Olarak Cinayet’i (1827) sol anahtarını simgeli­yor bu konuda. Karındeşen Ja­ck’ın ülkesinden ve dilinden gelmiş derin bir ses. Ama Ka­bil’den Carlton’a, oradan Yapı­cıoğlu’na gelen hayvansı çizgiyi asıl Poe’nun öyküsünde buluyo­ruz: Morg Sokağında Cinayet’in (1841) içinde duruyor insanın hayvana teğet hali.

Pablo Sorrentino’nun, İtal­ya’nın siyasal yaşamında kilit rol oynayan Andreotti’yi kuşatan, ne yazık ki “La Grande Bellezza” ayarında olmayan “Il Divo”sunu (2008) izlerken, yarım yüzyıl bo­yunca çizmeyi allak bullak eden siyasal cinayetlerin Türkiye’de­ki ‘karşılık’larını düşündüm ister istemez: Gençliğimin bir bölü­ğünü kurşun vızıltıları arasında geçirdim; Abdi İpekçi’den Bah­riye Üçok’a tanışmadığım, Uğur Mumcu’dan Bedrettin Cömert’e tanıştığım değerli insanları bir takım “görevliler”e öldürttüler.

Ölüm’ün o cephesinin Ha­yat’ımıza ne ölçüde etkisinin olduğunu ölçebildik mi? Bu so­ruyu bir değişkeniyle birlikte ya­nıtlamaya çalışmak gerekir: Öl­çülebilir miydi?

2017’de, uzun ara sonrası ya­yıncılığa etkin biçimde dönünce kitaplarını yayımlamaya başla­dım: Üçok, Kışlalı, İpekçi; belki yakında bir-iki kurbanın kitabı daha…

Kurban idilerse, ne adınaydı? Kayıpları toplumlarına -çok şey kaybettirmiş- hiçbirşey kazan­dırmamıştır.

Ölüm korkusu, çünkü, bir ka­zanım değeri olamaz.

Bugün Taliban’ın büyük oranda kontrol ettiği Afganistan, 19. yüzyıl sonu-20. yüzyıl başında Türk yazarlar için sıradışı bir rotaydı. Türkiye’den Afganistan coğrafyasına yapılan ilk seyahatler o dönemde gerçekleşti. Türk okurunun pek bilgi sahibi olmadığı Afganistan üzerine 3 farklı seyahatname yazıldı. Kültürü, mimarisi, dinî ritüelleri, liderleri ve Türkiye’ye olan ilgileriyle 100 yıl önceki Afganistan.

HİNDİSTAN VE SİVAT VE AFGANİSTAN SEYAHATNAMESİ – 1883

Afgan halkı, genellikle Sultan Abdülhamid’e duacıdır

2.Abdülhamid devrinde konsolos olarak Afganistan’a gönderilen Ahmed Hamdi Şirvani’nin 1877’den itibaren izlenimlerini biraraya getiren kitap, bu ülkeyle ilgili Türkiye’de basılan ilk eser. 293 sayfada, gerek iktisadi gerekse siyasi durumla ilgili gözlemler…

Ahmed Hamdi Şirvani’nin (? – 1890) yazdığı Hindistan ve Sivat ve Afganistan Seyahatnamesi (1883), Türkçede Afganistan üzerine basılan ilk eser. 2. Abdülhamid devri din adamlarından Ahmed Hamdi Şirvani, 1877’de Hindistan’ın Peşaver şehrinde şehbender (konsolos) olarak görevlendi­rildi. Görevi sırasında Hindistan, Svat ve Afganistan’da şehirciliği, tarihî eserleri, dinî ritüelleri, örf ve adetleri inceleyen 293 sayfalık bir kitap yazdı. Kitabın sonunda ek olarak bir adet İngilizce, Sanskritçe, Eski Türkçe alfabe levhası ve Hindistan haritası bulunuyordu.

Kitapta Şirvani’nin rotası önce Hindis­tan’dan başlar; oradan kuzeybatıya doğru Pakistan’a ve nihayet Afganistan’a ulaşır. İlk durak Kabil’dir; “Afganistan’ın payitahtı Peşaver’in iki yüz yirmi kilometre garbında (batısında) ve otuz dört derece on dakika arz-ı şimalinde (kuzey enleminde) kain (bulunan) binası yirmi asırdan mütecaviz (yirmi asırdan beri) etraf ve derunu bağ ve bahçelerle müzeyyin (süslü) Kabil şehridir ki derununda (dahilinde) cereyan eden Hotan namında bir nehri dolaşır”.

Kabil’in geçmişten günümüze liderlerin­den bahseden Şirvani, şehirdeki tarımcılığa da değiniyor: “Afganistan’ın Kabil cihetinde bulunan arazide meyve ve kavun karpuz gayet âlâ olur. Meşhur olan üzümleri nihayet derecede latif ve tatlı olur”. Afgan halkının lisanlarından da ayrıntılı bir şekilde bahseden yazar; Gazni, Herat, Kandahar, Badahşan şehirlerini de gezerek buradaki izlenimlerini anlatıyor.

Ahmed Hamdi Şirvani’nin Kandahar’da Afgan halkının Rus, İngiliz ve Osmanlılara dair görüşlerine dair izlenimi ise şöyle: “Rusya’nın daima Afganistan’a gelen sefirleri İngilizlerin kıtal-i sabık hatırlardan (eski savaş hatıralarından) çıkamayacağını ihtar ile Afganların İngilizler hakkında nefretlerini ve kendileri hakkında muhabbetlerini celbe çalışmaktan (kendi taraflarına çekmekten) bir an geri durmuyorlar ise de yine ahali alelumum (genellikle) İslâmiyeyi devlet-i ali­yeye izhar-ı hulus etmekte (dostluk etmekte) oldukları gibi, öteden beri ebben ve cedden (babadan ve sülaleden) Afganistan padişahı bulunan Şir Ali Han’ın hilafeti mukaddiseyi İslâmiyeye ibraz ettiği sadakat ve hulusuna hutbe ve vaazlara bu mülkün asıl sahibi olan halifeyi Müslimin ve emîrü’l-mü’minîn ‘Sul­tan Abdülhamid Han’ efendimiz hazretlerine duacıdır”.

KÜÇÜK SEYAHATLER: AFGANİSTAN – 1903

İlk Türkçe gezi rehberlerinden…

Ahmed İhsan Tokgöz tarafından derlenen 29 sayfalık broşür, Çin- Afganistan-Hindistan-Amerika konulu 4 kitapçıktan oluşan serinin ikincisi. Kabil, Azize, Kandahar ve Herat şehirleri, “Hindistan’ın Anahtarları” olarak bir bölüm başlığı yapılmış.

Gazeteci ve yayıncı Ahmed İhsan Tokgöz (1868 – 1942), 1903’te Küçük Seyahatler başlığıyla kendi matbaasında 4 broşürlük küçük bir seyahatler dizisi yayımlar. Çin’e Seyahat ile başlayan dizi, Afganistan kitabı ile devam eder, Hindistan Seyahatinden: Bombay Şehri ve Amerika Seyahatinden: Şikago Şehri kitapçığıyla son bulur.

Bu serinin ikinci kitabı olan Küçük Seyahatler: Afganistan kitabı 1903’te 29 sayfalık bir broşür olarak yayımlanır. Kitapların üzerinde yazar ismi bulunmaz. Ahmed İhsan Bey’in çeşitli kaynak­lardan derlediği erken tarihli ilk gezi rehberlerin­dendir. Kitabın “Medhal” başlıklı giriş yazısında Afganistan’a ve kitabın içeriğine dair şu ifadeler yer alır: “İngiltere ile Rusya hükümetlerinin Asya kıtasında malik oldukları kıtaatı beraberinden tef­rik eden (ayıran) Afganistan, Fransa daha doğrusu Almanya büyüklüğünde bir kıtadır. Şarktan garbe doğru takriben 690 kilometre arzı, şimalden cenuba doğru 740 kilometre vardır. Afganistan’ın şimal tarafında Hind Dağları hakimdir. Şarkta Sü­leyman Dağları, Hindistan’a hakim durumdadır”.

Kitap şu bölümlerden oluşur: “Afgan Geçitle­ri, Kabil Geçidi, Bulan Geçidi, Afganistan Ahalisi, Hindistan’ın Anahtarları: Kabil, Azize, Kandahar, Herat”.

RESİMLİ AFGAN SEYAHATİ – 1909

‘Kuru kuruya sevenler de bir nebze olsun bilgilensin’

Afgan Devleti’nin işbirliğiyle 1906’da gerçekleşen geziden sonra Mehmet Fazlı Bey’in kaleme aldığı 105 sayfalık kitap, “fakat gariptir ki bugün bu hükümet hakkında hemen hiç kimsede doğru bir fikir, malumat-ı hakikiye yoktur” diyerek, ülkenin iktisadi-siyasi düzenine dair ilk elden bilgiler veriyor.

Eski Türkçe üçüncü ve son Afgan seyahatnamesi, bizzat Afgan Devleti’nin işbirliği ile organize edilen bir heyet gezisi sonucu ortaya çıkmış. Habibullah Han’ın 1901’de Afganistan hükümdarı olmasından sonra devlet kademesinde yer edinen, Şam’da ve İs­tanbul’da eğitim görmüş ve Türk halkına büyük sempati besleyen Muhammed Han Tarzi; Türkiye’den Afganistan’a aydın, bürokrat ve yazarlardan oluşan bir heyetin gelmesi ve deneyimlerini paylaşması için vesile olmuş. Türki­ye’den Afganistan’a giden heyetin aydınlar kadrosunda Mehmet Fazlı, Hü­seyin Hüsnü, Ali Saver, Mehmet Efendi, Ali Fehmi ve Münir İzzet yer almaktadır.

O sırada Mısır’da sürgün bir Jöntürk olan Mehmet Fazlı Bey, Afganistan seyahatini ve burada yaşadığı deneyim­leri 1909’da yayımlanan 105 sayfalık Resimli Afgan Seyahati kitabında anla­tır. Mehmet Fazıl Bey ve arkadaşlarının yolculuğu 2 Ekim 1906’da başlar; yol giderlerini Afgan hükümeti karşılamış­tır. Rusya, Azerbaycan, Türkmenistan ve İran üzerinden Afganistan’a trenle gidi­lir; karayolu ile batıdaki Herat şehrinden ülkeye girilir.

Kitap, Afganistan hükümdarı Habi­bullah Han’ın üniformalı bir fotoğrafı ile başlar. Altına kendisi için “Alem-i İslâm’ın intibahı (uyandırıcısı): Afganis­tan Emiri” notu düşülmüştür. Kitapta ikinci fotoğraf ise Türk heyetinin Afga­nistan’a gelmesini sağlayan Muhammed Han’ındır; fotoğrafın altına kendisinin misafirperverliği ve üretkenliği not düşülmüştür. Bu iki fotoğraftan sonra Mehmet Fazlı Bey’in “İfade-i Meram” önsözüyle başlayan kitap şu bölümler­den oluşur: “Afganistan Seferi, Herat, Mevki-i Coğrafisi, Meşhur Şehirleri, Siyasi Teşkilatlanması, Afganistan’da­ki Unsurlar, Afgan Ordusu ve Huzura Kabul, Bayram Namazı, Derbarm, Çeşn Geceleri”.

Mehmet Fazlı Bey, yazdığı kitabın amacını şöyle özetler: “Afganis­tan’ın bu genç ve dinç hükümeti hakkında hemen bütün Cihan-ı İslâmiye’de bir teveccüh, bir muhabbet vardır. Hususuyla Osmanlılar umumiyetle bu diyar ve hükümet için pek büyük bir his takdir, teveccüh ve ihtiram beslerler. Fakat gariptir ki bugün bu hükümet hakkında hemen hiç kimsede doğru bir fikir, malumat-ı hakikiye yoktur… Umarız ki Afganistan kitabımız oralara dair etraflı bilgisi olan ilim adamları ve araştırmacılara şevk ve gayret, hiç bilgisi olmayıp kuru kuruya sevgi ve yakınlık besleyenler için de bir nebze olsun bilgilenme sebebi olur”.

Kabil’deki Afgan sazendeleri, Afganların ordu kıyafetleri de kitap içinde büyük boy olarak ka­liteli bir baskıyla yer alır. Kitabın “Meşhur Şehirleri” bölümünde Kabil, Kandahar, Gazne ve Belh şehirleri konu edinilmiş, Kabil için için “Dar’ül-Sultana-i Kabil” ifadesi kullanılmıştır.

“Mevki-i Coğrafisi” bölü­münde şöyle denmiştir: “Afgan ahalisi ziraate pek gayretlidir. Münbit (bereketli) vadilerde buğday, arpa, mısır, çavdar, darı, nohut, pirinç, şeker kamışı, afyon, pamuk, vesaire zirai olunmak­tadır. Türkistan’da, Herat’ta ve Kandahar’da ipek hasılatı her sene tezayüd etmektedir (çoğalmakta­dır). Meyve yetiştirmek husunda kabiliyetleri de fevkaladedir. Bahçecilik hususunda dahi hayli terakki etmişlerdir”.

“Afganistan’daki Unsurlar” bölümünde ülkenin o yıllar itibariyle 7 milyon nüfusu olduğu belirtilerek; “Badağşan, Türkis­tan vilayeti tamamıyla Özbek ve Türkmen ve Taciklerden ibaret olduğundan tahminen 1 milyon kadar Türk vardır. Müslüman ve cümlesi Sünni mezhebindedir” ifadelerine yer alır.

“Afgan Ordusu” bölümünde de askerî unsurları şu şekilde anla­tılmıştır: “Afganistan’da meskun (yerleşik) ahalinin hemen cümlesi cesur ve fevkalade meşakkı seferi­yeye silahşör ve cengaver insanlar olduğundan Afgan ordusunun me­ziyet-i askeriyesi fevkaladedir. Hi­damet-i askerîye (askerî hizmetler) henüz Avrupa Devleti’nde olduğu gibi sınıflara, kadrolara taksim olunmamış ise de, zabit yetiştirme­ye mahsus mektebin küşadından (açılışından) sonra ordunun bu noksanı nazar-ı itibara alınarak re­dif ve müstahfız kadroları derdest teşkil bulunmakta idi”.

Ermeni harflerini okuyabilen, eğer Türkçe bilmiyorsa yazılanı anlayamaz; Ermeni alfabesini bilmeyen biri de, metin Türkçe olsa da okuyamaz. Bu nadir ve unutulmaya yüz tutmuş eserler, bir dönem aynı coğrafyada birlik-beraberlik içinde yaşayan iki milletin ortak kültürünü yansıtıyor. 1942’deki son örnek, tehcirden sonra ABD’ye giden Ermenilerin hâlâ Türkçeden vazgeçmediklerinin kanıtı.

Türkçe yazımda Erme­ni alfabesi, 14. yüzyıldan itibaren yazma eser­lerde, 18. yüzyıldan itibaren de basılı eserlerde kullanıldı. 1915 sonrası kullanımı giderek aza­lırken, bilinen son kitap 1968’te Arjantin-Buenos Aires’te ya­yımlandı.

Ermeni harfleriyle yazı­lan ancak okunuşu Türkçe olan eserleri kapsayan Ermeni harfli Türkçe edebiyat, “araf­ta kalmak” deyimini en çok hak eden yazı dillerinden biri. Ermeni harflerini okuyabilen, eğer Türkçe bilmiyorsa yazılanı anlayamaz; Ermeni alfabesini bilmeyen biri de, metin Türk­çe olsa da okuyamaz. Ermenile­rin ve Türklerin ortak buluşma, kaynaşma noktası olabilecek bir edebiyat, gün geçtikçe kaybolu­yor, giderek unutuluyor.

İşte 20. yüzyılın ilk yarı­sına kadar edebiyatımızın ve sosyal yaşamımızın önemli bir parçası olan Ermeni harfli Türkçe eserlerden 10 madde­lik bir seçki.

YENİ ERMENİCE DİLBİLGİSİ

Yıl 1727: Alfabe Ermenice kitap Türkçe!

ERMENİ harfli Türkçe basılı ilk kitap 1727’de yayımlandı. Mikhitar Sepasdatsi’nin Vene­dik’te basılan 149 sayfalık Yeni Ermenice Dilbilgisi kitabı bir sözlük niteliğindeydi. Bunu, 3 yıl sonra İstanbul’da basılan Kevork Mikhlayim’in Hisus Krisdos Efendimizin Tertemiz Doğumuna Dair Nutuk ve Çar­mıha Gerilme Ahdı adlı kita­bı izledi. 64 sayfalık kitap ay­nı zamanda Türkiye sınırları içinde basılan ilk Ermeni harf­li Türkçe kitaptır.

Günümüzde, Hasmik Ste­panyan’ın Turkuaz Yayınla­rı’ndan çıkan Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar ve Süreli Yayınlar Bibliyografyası (1727 – 1968) konuyla ilgili temel kaynak kitaplardan biri. Ste­panyan burada “Dünyanın yaklaşık 50 şehrinde, 200 ka­dar basımevinde yayımlanan kitapların sayısı 2.000’i geç­mektedir” diyor.

AKABİ HİKAYESİ – 1851

İlk Türkçe roman Ermeni harfleriyle yazıldı

İLK Türkçe roman olan Akabi Hika­yesi 1851’de Ermeni harfleriyle ya­zıldı ve basıldı. Vartan Paşa (Hos­vep Vartanyan) tarafından yazılan roman, 1872’de eski harfli Türkçe (Osmanlıca) olarak yayımlanan Ta­aşşuk-ı Fitnat’tan tam 21 yıl önce ya­yımlanmıştı. Avusturyalı Türkolog Andreas Tietze’nin “Türkiye’de ya­zılmış ve basılmış hakiki ilk modern roman” olarak nitelendirdiği bu eser, İstanbul’un gelenekleri, adetleri, eğ­lenceleri ve sayfiye yerlerini de oda­ğına alarak Ermeni Katolik Hagop ile Ermeni Ortodoks Akabi’nin mutsuz aşkını konu edinir. 19. yüzyılın tam ortasındaki bu roman, edebiyatımı­zın milat noktalarından biridir.

HÜDAVENDİG AR – 1870

Bursa’da çift dilli gazete

BURSA 19. yüzyılda Ermeni nüfusun da yaygın olarak yaşa­dığı şehirlerden biriydi. Öyle ki Bursa’da çıkan 4 sayfalık Hü­davendigar gazetesinin bu ilk dönemi çift dilli olarak devam etmiştir. Gazetenin iki sayfa­sı eski harfli Türkçe, iki sayfası ise Ermeni harfli Türkçe ola­rak yayımlandı. Hüdavendigar, Bursa Vilayet Matbaası’nda ba­sılıyordu.

GEYİKLİ – 1875-80

Tütün ambalaj kağıdı 3 dilli yazıldı

19. YÜZYILIN ikinci yarı­sında sigara ambalaj kağıtları­nın Osmanlı toplumunda yay­gınlaşmasıyla, Ermeni harfli Türkçe metinlere gerek sigara kağıtlarının ambalajında ge­rekse ambalaj kapaklarının içinde rastlanıyordu. Osmanlı Devleti’nde ilk sigara üretimi­ni yapan şirketlerden biri olan Balıkpazarı’ndaki Geyikli Siga­ra Firması’nın 31 Mayıs 1875 tarihinde bastığı Osmanlı, Rum ve Ermeni harfli Türkçe üç dilli sigara ambalaj kağıdı, bu türün ilk örneği. Geyikli Sigara Kağı­dı’nın görselinde alamet-i fari­kası olan geyik resmi ve Erme­ni harfli Türkçe olarak “Ba-İm­tiyaz-ı Mahsus” ve “Balıkpazarı içerisinde No: 29” yazısı yer alı­yor. AT Co. Sigara Firması’nın ise 22 Temmuz 1880’de bastığı sigara kağıdı ise yine Osmanlı, Rum ve Ermeni harfli Türkçe olarak “İmtiyaz-ı Mah­sus 22 Yuilis 1880 ve Hasır İskelesi Tütün Gümrüğünde No: 14” yazısına yer veriyor.

KAPTAN HATERAS’IN SERGÜZEŞTİ – 1877

Jules Verne’in eseri yazar hayattayken…

OSMANLI döneminde Erme­ni harfli Türkçe olarak 5 Ju­les Verne çevirisi yayımlandı. İlki, 1877’de Bursa’da basılan 256 sayfalık Kaptan Hate­ras’ın Sergüzeşti’dir. Eser, ori­jinal Fransızca (Les Aventures du Capitaine Hatteras-1866) basımından sadece 11 yıl son­ra Ermeni harfleriyle Türkçe olarak piyasaya çıkmıştı. Aynı eser, bu defa farklı bir çeviriy­le -yine Ermeni harfli Türkçe-İstanbul’da 463 sayfa olarak basılmıştır. Aynı şekilde bası­lan üçüncü Jules Verne eseri, 1892’de İstanbul’da çıkan 408 sayfalık Denizler Altında Yir­mi Bin Fersah’tır. Dördüncü kitap 1893’te İstanbul’da ba­sılan 438 sayfalık Gizli Ada, beşinci kitap ise 1893’te İs­tanbul’da basılan 288 sayfalık Seksen Günde Devri Alem’dir.

FELEK – 1882

İlk popüler tarih dergilerinden

1882-1887 arasında İstan­bul’da çıkan Felek Musavver dergisi, döneminin en çok okunan ve tüm dünyadan haberler veren ilk popüler tarih yayınlarından biriy­di. Hovanes Balıkçıyan’ın çıkardığı dergi 16 sayfa ola­rak resimli formatta yayım­lanmaktaydı. Renkli kapağı, muntazam baskısı ve tasarı­mı ile olduğu kadar, aktardı­ğı güncel ve tarihî konuları ile de döneminin öncülerin­den biriydi.

DESTAN – ?

‘İsmim Lefder idi…’

YAKLAŞIK A3 ebadında ve kim ta­rafından ne zaman basıldığı bilin­meyen Ermeni harfli Türkçe des­tanlar külliyatının kayda girmemiş, aykırı ve nadir malzemelerinden… Şairi belli olmayan bu destanın ilk dörtlüğü şöyle:

“Deynin ahayli ahbab-u yaran Aşkına uğrayan uğrar ziyane İsmim Lefder idi kendim kahraman Bismillahi rahman çıkdım meydane”

FATURA – 1913

Tirebolu’da çokdilli ticaret

ERMENİ harfli Türkçe, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren işyeri fatura­larında Osmanlı harfli Türkçe ile bir­likte en çok tercih edilen yazı dillerin­den biriydi. İstanbul’daki, Anadolu’daki manifaturacılar, dericiler, ayakkabıcı­lar, envai çeşit esnaf, eski harfli Türkçe­nin yanısıra faturalarında Ermeni harfli Türkçeyi de kullanıyordu. Giresun-Tire­bolu’da bir toptancının eski harfli Türk­çe, Ermeni harfli Türkçe ve Rumca, 3 dilli bu faturası ilgi çekici. Ahmed Celal ve Mehmed Bey, Tirebolu’daki dükkan­ları için bu 3 dilli faturayı basmışlar. Fatura üzerinde kurşun kalemle atılmış eski harfli Türkçe tarih 1913 yılını işaret ediyor. Faturanın üst kısmı eski harfli Türkçe, sol tarafı Ermeni harfli Türkçe ve sağ tarafı ise Rumca. Sol kısımda şöy­le yazıyor: “Toptancı Manifatura Mağa­zası, Kulaksızzade Ahmed Celal ve şeri­ki Kürd Hasanzade Mehmet, Tirebolu”.

KABİN FOTOĞRAFLARI – 20. YÜZYIL BAŞLARI

Fotoğrafın çok dili var

OSMANLI toplumunda ge­nellikle varlıklı kesimin ve sa­ray çevresinin tercih edebil­diği özel kabin fotoğrafların­da da Ermeni harfli Türkçeye az da olsa rastlamak mümkün. Özellikle “Amerikan Fotoğraf­hanesi”, bu örneklerin görüle­bildiği bir adres. Bu ön tarafın­da madalyalı saray çevresinden zatın olduğu kabin fotoğrafının arkasında, İstanbul Mahmut­paşa’daki Amerikan Fotoğraf­hanesi’nin 4 dildeki adresi ve reklamı okunuyor. Eski harf­li Türkçe, Fransızca, Ermeni harfli Türkçe ve Rumca bu ad­res bilgisinin sol alt kısmı Er­meni harfli Türkçe. Şöyle yazı­yor: “Amerikan Fotoğrafhanesi, Mahmud Paşa başında, Bezci­ler Yokuşu No: 8, İstanbul”.

HELAS – 1942

Tehcir sonrası ABD’de yine Ermeni harfli Türkçe!

20. YÜZYILIN ilk çey­reğinden sonra Ermeni harfli Türkçe eserler gi­derek azaldı. 1915 Ermeni tehcirinin de bu azalma­da büyük payı vardı. An­cak Türkiye’den göçeden, göçetmek zorunda kalan Ermeniler, yurtdışında yaptıkları yayınlarda Er­meni harfli Türkçeyi kul­lanmayı sürdürdü. Bilinen son Ermeni harfli Türkçe yayın, Dikran Kireçyan’ın Arjantin-Buenos Aires’te yazdığı 101 sayfalık Destan kitabıdır.

Kaliforniya-Fresno’da yayımlanan ve kayıtlarda rastlanmayan Helas (Kurtu­luş) mecmuası da yurtdı­şında basılan ilginç örnek­lerden biridir. Protestan Ermenilerin çıkardığı dergi, dinî bir bülten olma özelliği taşır. Derginin en üstünde “Amerika Ruhani Biraderli­ği Gazetesi” yazıyor. 1942’ye ait 49 numaralı bu sayının ilk makalesi, dergiyi yayına hazırlayan B. Tahmisyan’ın “Pertevler” ana başlığıyla, “Helas ailesine” adlı yazı­sı ile başlıyor. Derginin bu sayısında yer alan diğer ya­zıların başlıkları şöyle: “Er­meni Biraderliğin Müminin Daveti, Ruhani İntibahın Çareleri, Hayat Ekmeği”.

Mitolojik dönemlerden günümüze, kesildikten sonra canlanan, dile gelen kafalar anlatıların, kitapların, sanatın ‘baş’lıca temalarından oldu. Wallerstein Beyni’nden “Star Trek”e, Albertus Magnus’tan Şiro Takahaşi’ye, Orfeus’tan Danton’a simyayla bezenmiş, edebiyatla güçlenmiş, kehanetle ve hakikatle iz bırakmış unutulmaz eserler…

Bundan 50 sene kadar ön­ce simya kültürüne yo­ğun ilgi duymuş oldu­ğum sır sayılmaz: Agrippa’nın, Paracelsus’un, Roger Bacon’ın gölgelerinin apaçık düştüğü yazı kesitlerinden birinde Albertus Magnus’u da anmıştım. “Konu­şan baş” konusu hemen hareke­te geçmişti imgelem haritamda. Locus Solus’ü 1973 Mayıs’ında okuduğumda daha da genişle­di çemberin çapı; aklımın bir köşesinde yuvalanmış yerel ke­sik baş motifleri o dönemde sis içindeydi.

Konuya ve imgeye, alabildi­ğine farklı tasalarla Hâneberduş* kitabında (Sel Yayıncılık, 2010) “Ölümsüzlük Üzerine Deneme”­de dokunup geçtim 30 yıl sonra:

“Geleceğe umut bağlayabilir miydik? Öldüğümüzde, tek bir organımızı, beyni hayatta tuta­cak bir düzenek yaratılabilirdi. Geceyarısı balkonda, birbaşıma oturmuş düşünüyordum, bu fi­kir birden, Ortaçağda kürsüsüne yanında konuşan bir kafayla çık­tığı rivayeti yaygınlaşan Büyük Albertus’u getirdi: En karmaşık sorunları bir çırpıda çözen o ka­fayı simyacı-düşünürün yarattı­ğına inanılırmış”.

Denemenin devamında an­dığım Wallerstein Brain’e, ara­dan zaman geçince vakit ayır­maya karar verdim.

Gelgelelim, “Wallerstein Beyni”nden türemiş sözde bi­limsel yaklaşımlar, başta Kur­zweil’inkiler, bana “Star Trek”­ten öteye geçildiği izlenimini vermedi! Yapay zekâ konusu­nu son derece sıkıcı ve zarar­lı buluyorum ayrıca. Yapayının üretilmesini gerektirecek ölçü­de önem vermiyorum zekâya: İnsan’dakinin bir değişkeni ola­caksa olmaz olsun. Bu bağlam­da, klasik otomatlar açık ara da­ha çekici gözümde, robotlardan: Neyseler o’lar; bir de işe yara­mak için yırtınmıyorlar.

Simya geleneği “Konuşan Baş” efsanesini Aristoteles’e dek taşır; altından yapılmış ol­duğu rivayetine rastlanır. Bir başka model Vergilius’la ilinti­lendirilmiştir; geleceği söyler. Gene de Albertus Magnus’un konuşan başı esas örnek olma özelliğini onlara bırakmaz; Gab­riel Naudé, büyük simyacının 30 yıl boyunca o başa vücut in­şa etmek için didindiğini yazar -öylesine bilmiş bir baştır ki bu, gevezeliğine dayanamayan Ermiş Thomas tarafından yere çalınıp paramparça olmuştur sonunda. Naudé aymaz değildir ama: Pico della Mirandola’nın, Albertus Magnus gibi ciddi bir bilgine böyle şarlatanca atıfla­rı yakıştırmayı ayıp saymasına katıldığını sezdirir.

Yaratı Meydanokuması (La Création défiée-1996) kitabında, Annie Amartin-Serin, konuşan başla bitmediğini vurgular can­lı yaratma saplantısının. Zosi­mus’un daha 5. yüzyılda rahimle bağlantısız biçimde yaratılmış bir çocuğun varlığından sözetti­ğini aktarır; 16. yüzyıl yazmala­rından birinde, MÖ 1. yüzyılda Büyücü Simon’un havayı suya, suyu kana, kanı tene dönüştür­düğü bilgisine rastlandığına dik­kat çeker. Paracelsus, De Natura Rerum’unda “homonculus” yapı­mının reçetesine yer vermiştir!

Şiro Takahaşi, 2013-2017 arası Locus Solus’ten (ve Afrika İzlenimleri’nden) verimli çağdaş sanat çalışmaları gerçekleştir­di Tokyo’da ve Quai Branly Mü­zesi’nde. Roussel’in romanında, önce Danton’un başının Cante­rel’e geliş hikayesi ve cellat San­son’la yapılan anlaşma anlatılır; sonra zaman içinde başın yüzü­nü yitirişi, kasların eriyip geri­de beyni ve sinir bağlantılarını bırakışı aktarılır; oradan Can­terel’in başı konuşturmak için verdiği çabalara geçilir.

Takahashi, “Danton’un Ba­şı”nı yapmış. Ömer Uluç’un iş­lerini çağrıştıran bir dizi değiş­kenin yanına Canterel’in başını konuşturmak için kullandığı(nı söylediği) “madde”leri yerleştir­miş: Resurrectine + Erythrite + Vitalium.

Ne baş ama! Danton, Devrim Meydanı’nda 16 Germinal Yıl 2 (5 Nisan 1794) tarihinde, gün­batımında giyotine başını verdi. Öncesinde celladına “unutma sakın, halka başımı göstermeyi unutma, o buna değer” dediğini aktarır tanıklar.

Tarihçileri yorum kuyu­sunun dibine çeken “Terreur” olgusunun o sayfasına, Büch­ner’in tartışmalar doğuran Dan­ton’un Ölümü (1835) oyunundan Wajda’nın tepkiyle karşılanan filmi “Danton”a (1983), yaratıcı­lık alanlarından gelen farklı ba­kışları yabana atmak aklımdan geçmez -benimkisi Roussel’e bir selam daha.

Locus Solus’de, Danton’un başından güç-bela gelen ses­ler, kelime parçaları, belki o son cümlenin heceleridir.

“Konuşan Baş”a mitologya­nın bir ‘başköşe’ ayırmaması düşünülebilir miydi? Sparagmos besbelli bir mit değildi yalnız­ca. Kadim Yunan’da Tanrıların da kahramanların da parçalara ayrılarak yokedilme teşebbüsü­nü akim kılan tansıksı durum­ların öyküleri yaygın. Waldemar Deonna, “nasıl Osiris’in başı Byblos’a kadar dolaştıysa, Or­feus’unki de önce İzmir kıyıla­rına vurmuş, oradan Midilli’ye sürüklenmişti” der. Suda yüzen başının ezgiler mırıldandığını ekler. Orada, Troya Savaşı dö­neminde söylediği kehanetlere Apollon içerlemiş ve susturmuş başı; Orfeus’un yaşarken yete­rince konuştuğunu ileri sürerek! Gustave Moreau’nun tablosun­da tepsidedir başı; ressamın dünyasında, Saint-Jean Baptis­te figürü de gösteriyor ki, gövde­sinden ayrılan baş ağırlıklı yer tutuyordu. Odilon Redon’un Or­feus tablosunu etkileyici bulmu­yorum; buna karşılık Rijksmu­seum’daki deseni çarpıcı.

Deonna, Aristoteles’in bir Zeus tapınağı papazının başı­nın, kesildikten çok sonra kati­linin kimliğini açığa vurduğu­nu aktardığını belirtiyor -Poe’ya yaraşır öykü. Yunan vazolarında kesik baş motifine sık rastlanı­yormuş. İlk Hıristiyan ermişle­rinden bazılarının başlarının, kesildikten sonra vaaz vermeyi sürdürdüğüne ilişkin kayıtlara rastlanıyor. Anadolu’da ve Bal­kanlar’da varlığı bilinen kesik baş türbeleri ve inanışları, rüya tabirlerine yayılmış bâtıl ipuçla­rı çerçeveyi genişletiyor.

Hısım yazar Mario Bellatin, oyunbaz kitabı Biogrofia Illust­rada de Mishima’sında (2009), yazarın intiharından yıllar son­ra, seppuku geleneği gereği başı kesildiği için başsız gövdesinin yollara çıkışını ve anlatıcı kesil­mesini kuruyor. Metnin ikonag­rafik dosyasında, Mişima’nın kesik başı 44. fotoğraf olarak ye­ralıyor. Başsız bir gövde de söze girebiliyor demek.