Kategori: Edebiyat Tarihi

Kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmesinden 14 yıl önce çıkan bir karikatür albümü, kadınların milletvekili seçilmesi ve oy kullanmasını cesurca tartışmaya açmıştı. Kadınların eşit hak mücadelesinde de ilklerinden biriydi. Sedat Simavi’nin çizip yayımladığı albüm, kadınlara yönelik ilk Türkçe karikatür albümüydü. Kadınlar Saltanatı sadece karikatür tarihimiz için değil feminizm tarihimiz için de bir milattı.

Osmanlı toplumunda bir kadın çizerle çıkan ilk mizah gazetesi 1914’te yayımlanan ve üç sayı çıkabilen Leylak’tır. 15 gün arayla üç sayı yayımlanan edebi mizah gazetesi Leylak’ın logosunda da modern bir kadın çizimi göz doldurur.

İlk sayısı 10 Mayıs 1914’te çıkan Leylak’ın kapak sayfalarında ve içsayfa çizimlerinde “Fatma Zehra Hanım” imzası yer alır. Fatma Zehra Hanım’ın daha sonra herhangi bir yayında izine rastlanamasa da kendisi eski harfli Türkçe Leylak’taki çizimleriyle aynı zamanda ilk kadın karikatüristimizdir.

Derginin künyesinde sermuharrir (başyazar) olarak “Küçük Hanım” rumuzuna, sahib-i imtiyaz (imtiyaz sahibi) olarak ise “A. Cevad” ismine yer verilmiştir. Her sayıda bilmece ve masal sayfalarına yer veren gazete, dönemin kadın- erkek ilişkilerini, sevgililik- flört ve evlenme bahsini odağına almıştır.

Gazetenin ilk sayısındaki Fatma Zehra Hanım imzalı kapak çizimdeki anne-kız diyalogu şöyledir:

“Anne: ‘Aferin! Her gün sokak! Her gün gezmek! Olur mu hiç olmazsa bir güncük evde otur da görücüye olsun görün’.

Kız: ‘Anneciğim pek güzel söylüyorsunuz ama, evde kalsam bir kişi görür halbuki sokakta?”

Sedat Simavi sayesinde

Osmanlı döneminde yine kadınlara yönelik ilk karikatür albümü, politik vurgusu ve hicivli keskin kalemiyle, bu ilk gazeteden 6 yıl sonra arz-ı endam edecektir. İnci (1919), Kadınlar Saltanatı (1920), Hanım (1921), Yeni İnci (1922) ve Yıldız (1924) mecmualarını çıkaran karikatürist ve yayıncı Sedat Simavi henüz 24 yaşında, yürekli işlere imza atacaktır. Sedat Simavi’nin biyografisine göz attığımızda, 1. Dünya Savaşı yıllarında vatanın yaralarını Diken mecmuasıyla saran, Kurtuluş Savaşı yıllarında da Mustafa Kemal’e Güleryüz mecmuasıyla destek veren, zor zamanların cesur bir gazetecisini, yayımcısını görürüz. 1920’de erkek saltanatını hicvedecek ve ona kafa tutacak ilk kadın karikatür albümünü, feminist diyebileceğimiz bir bakış açısıyla çıkarmaya ilk onun cesaret etmesi de tesadüf değildir.

Sedat Simavi’nin 1920’de çıkardığı 20 sayfalık ilk kadın karikatür albümü Kadınlar Saltanatı’nın iç sayfasındaki ilk karikatürün altında, “bir gün gazeteyi elinize alınca kadınların sevk-i iktidara geçtiğini göreceksiniz” yazar. 1934’te kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmesinden tam 14 yıl önce dile getirilmiş öncü bir çıkıştır bu.

19 tam sayfa karikatürden oluşan albüm, Türk kadınının sosyal yaşamdan kamuya, politikaya uzanan haklarını taşıma çabasının mizahi bir mecrada dile getirilişinin de ilk ürünüdür.

Saltanatı kapakta devirdi

Sedat Simavi albüme verdiği Kadınlar Saltanatı ismiyle de hem erkek saltanatını hem siyaset ve günlük yaşamdaki saltanat kurumunun baskıcı, çağdışı özelliklerini hicveder. Öyle ki albümün Sedat Simavi çizimi olağanüstü kapağının sağ üst köşesinde çağdaş, Batılı, saçlarının bir kısmı dışarıda, kendinden emin elindeki metni okuyan, yazar-çizer; diğer elinde ise modaya uygun çalışma çantası olan ve sosyal hayatta kendini ıspatlamış modern bir cumhuriyet kadını portresi yer alır. Bunun altında ise saltanatı temsil eden siyah cübbeli yaşlı bir kadın ve dikiş dikerken ellerini kanatmış şaşkın fesli bir erkek portresi vardır. Saltanat sembolleri, kültürlü ve modern kadının altında absürd bir hâlde kalakalmıştır.

Sedat Simavi, albümü çağdaş kadınlara ithaf etmiştir; öyle ki albümün girişinde “Hanımefendiye” diye başlayan ve bu ilk albümün neden çıktığına dair tarihî ve öncü bir metin görürüz:

“Muhterem hanımefendi… Artık erkekleri mağlup ettik. Salahtan (kurtuluştan) sonra mebus da (milletvekili) çı­karacağız, nazır da (Bakan). Bakalım o zaman siz erkekle­re ne iş kalacak derseniz, son intihapta (seçimde) Halide Edip Hanımefendi’nin mebus olması ihtimali ortaya atıldığı günden beri yarım asırlık yo­rulmayan ümitlerimiz yeni­den canlandı. Kadınların artık her şey olacağına kanisiniz. Pekâlâ, bendeniz de aksini id­dia etmedim. Fakat bir defa­cık olsun kadınların mebus ya da nazır olmasından tahad­düs edecek (oluşacak) vaziye­ti düşündünüz mü? Şüphesiz hayır değil mi? Fakat bende­niz düşündüm! Ve neticede kadınların her şeye rağmen yi­ne kadın kalacaklarını size te­min edebilirim. Üşenmezseniz bu albüme bir göz gezdiriniz; netice sizi memnun etmezse bendenize muğber olmayınız (gücenmeyiniz). Her şeyden evvel bir latifeci olduğumu tekrar eden siz değil misiniz? Hürmetlerimi takdir ile bera­ber affımı istirham ederim. 5 Nisan 1920, Şişli”.

Yeni hayat, yeni kadın

Sedat Simavi Kadınlar Sal­tanatı’nı bir film perdesi gi­bi kare kare kurgular. Adeta erkeklere, kadınlar iktidara geçtiğinde başlarına ne gele­ceği gösterilir. Sosyal hayatta kadınlar, Sedat Simavi çizgi­lerinde somutlaşır ve olağan­laşır.

“Bir gün gazeteyi elinize alınca kadınların sevk-i ikti­dara geçtiğini göreceksiniz” altyazılı karikatürle başlar al­büm. “Kadınlara sokakta sar­kıntılık yapanın acı cezası” notuyla bir kolluk kuvvetinin sarkıntılık yapan adamı ya­ka-paça derdest etmesiyle açı­lır film perdesi. Üçüncü kare­de de latifeyi elden bırakmaz: “Kaynana bozması sert bir po­lis müdiresi huzuruna çıka­caksınız göreceksiniz”. Devam eder: “Ve ilk icraat olarak, çöp tenekesi gibi sokağa atılacak­sınız”. Beşinci karikatürde ise: “Yahut aylığınızı hatununuza teslim edip gündelik almaya katlanacaksınız” yazar; deva­mında “sen seyreyle o zaman gümbürtüyü” diye devam eder.

Yedinci karikatür bantın­da, kadınların seçme ve se­çilme hakkına giriş yapılır ve kadınların iktidara gelişi ele alınır:

“Eyvah! Bu bâzîçede(oyun) bizler yine yandık demeğe kalmadan duvarların intihabat (seçim) ilanlarıyla dolduğunu göreceksiniz”; “Hele fıkır fıkır bir başvekile idare- i memleketi ele alır da…”, “Püsküllü bir sekena kanunu çıkartırsa…”; “Kâmil bir hatun intihabında teenni ile hareket edin”; “Maazallah bir gün şeytana uyup da namzetlik iddiasında bulunursanız…”; “Bir de gürültü arasında müntehib- i sâni olabilirseniz artık hiç korkmayın cinsi latiften namzetler etrafınızı kuşatacaklardır”; “Kiminin pembe dudakları, kiminin cazibeli gözleri, kiminin nazik etvarı, rey vermek hususunda ne kadar şaşırtsa da…”; “Sizi ayak hidametlerinde kullansın!…”; “Bırakın cins-i latif mebus olsun, nazır olsun…” cümleleriyle devam eden “kadın saltanatı”, “Ortada ‘şimdilik’ bir hakikat varsa o da erkeklerin saltanatıdır” ibaresiyle son bulur.

Zafer Toprak, Türkiye’de Yeni Hayat: 1908-1928 İnkilap ve Travma kitabında şöyle yazar: “Cumhuriyet ancak 20’li yılların sonlarından itibaren toplumsal sorunlarına çözüm aramaya zaman ayırabilecekti. Toplumsal travmanın önüne geçmek için yetişkine, gençliğe, kadına, okul öğrencisine yeni bir ideal aşılamak gerekecekti. İdeal arayışı beraberinde bir “kültür devrimi”ni gerektiriyordu. Öncelikle ülke (Sağda) “Sokakları süpürmeye mecbur etsin” yazıyor, (Solda) albüm “Ortada ‘şimdilik’ bir hakikat varsa o da erkeklerin saltanatıdır” sözleriyle son buluyor. Sedat Simavi’nin “Hanımefendiye” diye başlayan giriş yazısı. geçmişle arasına mesafe koymalıydı. Bu da ancak Doğu’dan Batı’ya kesin geçişle mümkün olacaktı. Hukuk Devrimi bunun bir başlangıcı oldu. Medeni Kanun başta olmak üzere hukuk düzeni sil baştan ele alındı. Harf Devrimi, seküler anlayışın önemli bir göstergesi oldu”.

Kadınlar Saltanatı 1920’lerde hızlanan bu yeni hayat arayışının, kurtuluş savaşı veren bir halkın kadın gücüyle, travmalar içinde sil baştan yeşerttiği ilk kıvılcımıdır. Muzip, hicivli ama varlığını somutlaştıran bir öngösterimdir. Her şey o kadar yenidir ki karikatür albümü başlamadan önceki sayfada okuyucuya, “Resimler birbirini takip eder” notu düşme gereksinimi duyulmuştur. Eser, ilk kadın karikatür albümü olarak kadınların eski hayat ve düzene kafa tuttuğu bir dönemin ifadesidir. Savaşçı kadınların yakın tarihimizdeki ilk görsel karşılıklarından biridir.

Necip Fazıl’ın “Tabut” şiirinin arkasında Abdülhak Hamid’in “Makber”iyle “Ölü”sü duruyor demek abartılı olmaz. Çok daha öncesinde Sarı Saltuk’un ölümünden önce yedi tabut hazırlattığına ilişkin Vilâyetnâme ve Saltüknâme gibi kaynaklarda ve Evliya Çelebi’de anılan menkıbesi… Batı dünyasında da tabutun geniş bir ‘edebiyat’ı ve ikonagrafisi sözkonusudur.

TABUT

Tahtadan yapılmış bir uzun kutu,

Baş tarafı geniş, ayak ucu dar.

Çakanlar bilir ki bu boş tabutu

Yarın kendileri dolduracaklar.

Her yandan küçülen bir oda gibi

Duvarlar yanaşmış, tavan alçalmış.

Sanki bir taş bebek kutuda gibi

Hayalim içinde uzanmış kalmış.

Cılız vücuduma tam görünse de

İçim bu dar yere sığılmaz diyor.

Geride kalanlar hep dövünse de

İnsan birer birer gene giriyor.

Ölenler yeniden doğarmış, gerçek,

Tabut değildir bu, bir tahta kundak.

Bu ağır hediye kime gidecek

Çakılır çakılmaz üstüne kapak.

(Necip Fazıl Kısakürek)

Kültürümüz, geleneklerimiz, inanç eksenli ya­şam anlayışımız “tabut”u olabildiğince yalınkat bir “araç”a indirger: Ölüm döşeğinden mezarına “ölü”­yü taşıyacak, orada işlevi bitecektir: Ceset içinden çıkarılır, kefeniyle aşağıya indirilir.

Buna karşılık, döşekten mezara giden yolda gözler üzerindedir. Ölü, dört kolluya binmiştir. Necip Fazıl’ın ilk şiirleri arasında yeralır “Ta­but”; metafizik ürpertisiyle öne çıkar, neredeyse varoluşçu bir atmosfer taşır. Aynı dönemde bir öncekine göndermeli “Ölünün Odası”ndan son iki dize:

Bu benim kendi ölüm, bu benim kendi ölüm;

Bana geldiği zaman böyle gelecek ölüm.

Necip Fazıl’ın arkasında Abdülhak Hamid Tarhan’ın “Makber”iyle “Ölü”sü duruyor demek abartılı olmaz. Başta Cenap ve Yahya Kemal, Tan­pınar-Tarancı kuşağı etkilenmiştir bu iki şiirden (bir tek Necatigil’in ters çıkışına rastlanır).

MAKBER

Bilmem ki ne oldu, geçti bir gün,

Sordum onu, zâhir oldu tâbût!..

Tâbût!.. O reh-nümâ-yı makber,

Tâbût!.. O heykel-i mükedder.

Tâbût!.. O hatîb-i summ u ebkem,

Tâbût!.. O bürûdet-i mücessem.

Tâbût!.. O sükût-ı pây der-ser,

Tâbût!.. O musibet-i mükerrer.

Tâbût!.. O vahşet-i muannid,

Tâbût!.. O makber-i seferber.

Tâbût!.. O inkılâb-ı hâmûş,

Serhadd-i revân-ı akl-ı medhûş.

Tâbût!.. O harabezâr-ı ümmîd,

Tâbût!.. O iğbirâr-ı câvid,

Tâbût!.. O zıll-ı haşr-ber-dûş,

Tâbût!.. O mevt-i cûş-der-cûş.

Sarmıştı o ruha çâr-bâlin,

Ben açmış idim memâta âgûş.

Ol mâh gömülmemişti hâlâ,

Ettim aceleyle azm-i sahrâ;

Yalnız sorayım dedim, Hudâ’dan…

Hiçbir gelen olmadı semâdan.

Gezdim azıcık, garîb ü tenhâ,

Baktım ki yerinde cümle eşyâ;

Bir şeyde tagayyür etmedim his,

Ancak değişirdi fikr-i Mevlâ.

(Abdülhak Hamid Tarhan)

“Makber”in yazıldığı şekliyle donduğunu, artık hepten oku­naksız bir şiir olduğunu düşünüyorum. “Tabut”la ilintili parça­ları için de geçerli bu düşüncem -keza “Ölü” de ölü bir şiir be­nim gözümde.

Tarhan’la eşzamanlı, Recaizâde’nin Nijad öldüğünde yazdı­ğı şiirin okunabilirliği, sorunun “eski”likten çok “süslü ve sen­tetik” olmayla bağlılığına işaret ediyor:

Tâbût!… İçinde vakf-ı sükûn na’ş-ı muhterem

Mâtem çeker önünde büyük bir siyah âlem.

Cumhuriyet dönemi şairlerinde farklı imgeler doğurur bir simge olarak tabut: Turgut Uyar’da “Tabutum Merkez Efen­di’ye giderken/Üç beş kişinin omuzunda gıcırdayarak” bir ses ögesi; Cahit Sıtkı’nın yarı ironik “Rahat bir yer olmalı ki şu tabut/Görmedim görmem diyen yiğit kimse” dizelerinde ve Melih Cevdet’in “1952 model” tabutunda görsel (“yaldız­lı, kakmalı, hâreli”) yanlarıyla öne çıkar o kara kutu. Ya da Necip Fazıl’ın deyişiyle: Tahta kundak.

Hıristiyan dünyasında, kül kutusu seçeneği ayrı yerine koyulursa, tabut eşlik eder ölüye, yeraltına birlikte indirilir­ler -kaldı ki ‘kutu’ oldukça görkemli bir araç olarak tasar­lanmış, farklı estetik ölçüler yapımında etkili olmuştur. Ta­butun geniş bir ‘edebiyat’ı ve ikonagrafisi sözkonusu Batı dünyasında, kültür tarihinde; kendi payıma tek bir örnekle yetineceğim bu bağlamda:

Günter Grass’ın post mortem yayımlanan (2015) son ki­tabı, şiirlerinden, nesir parçalarından ve desenlerinden olu­şan Vonne Endlichkeit idi; kitap gecikmeden Mehmet Barış Albayrak’ın çevirisiyle yayımlanacaktı: Sonluluk Üzerine (Kırmızı Kedi-2018).

Kitap, yazarının ‘en son dönem’ini katettiği gerçeği­ni gözden uzak tutmadığı parçalardan, yaklaşan ölümünü (eşiyle ortaklaşa) karşılamaya hazırlanışını işleyen izlekler­den oluşuyor -bunlardan biri de, eşini tabutlarını ısmarla­ma konusunda ikna edişinin öyküsünü içeren “Neyin İçinde Nasıl Yatacağız?”.

Sonluluk Üzerine’nin en uzun, ayrıntılı metni bu; bir “Tabut Antologyası” yapılacak olsa (yapılmadıysa yapıl­malı) merkeze o yerleştirilmeli kesinkes. Peki neden?

Öncelikle yazar, yaklaşan ölümüne gerçekçi, patavatsız, giderek ironik bir üslupla sokuluyor burada. ‘Ölü’süne (ve eşininkine) yaşarken gerekli “konfor”u hafif edasıyla sağ­lamayı hedefliyor. Aynı metinde gömü yeri bağlamında­ki girişimleri de aktarılıyor. Tabutların özelliklerine geniş açıdan değiniyor Grass.

Ancak asıl darbeyi birkaç sayfa sonrasında vuruyor: Tabutların yapımı tamamlanıp getirildikten ve bunlar evin kilerine yerleştirildikten sonra bir zaman sonra Grass çifti gece vakti televizyonda polisiye filme kaptırmışken kilere giren hırsızlar sadece tabutları çalıp götürüyor! Olağandı­şı hikaye.

Orada bitmiyor serüven: İki mevsim sonrası yaşanan geliş­meyi veriyor “Çalıntı Mal” başlıklı şiir:

Geri geldi,

İki tabut,

Uzun dikdörtgen ve davetkâr.

Geçen kış çalınmışlardı.

Bir yaz günü,

Polonya seyahatinden döndüğümüzde.

Yine kilerde bulduk onları.

Mavi bir muşambayla örtülü.

Ve hiçbir hasar yok,

Yalnızca yıldızçiçeği soğanları yoktu,

Belki başka bir yerde çiçek açmışlardı.

Neydi amaçları hırsızların,

Neredeyse unuttuğumuz

– Birini çamdan, öbürünü kayın ağacından yaptırdığımız –

Bu tabutları,

Bu kadar çaba göstererek.

Aldıkları yere getirirken?

Bu geri vermeyi açıklayacak

Bir not ya da mektup yoktu.

Ama benim tabutun içinde.

Pelür kâğıdın üstünde,

Yan yana duran iki ölü fare vardı,

Zarif bir güzelliğe sahipti,

Boş kafataslarının hattı ve narin kaburgaları.

O zamandan bu yana çözmeye çalışıyoruz bu bilmeceyi.

36 kısım tekmili birden tabut öyküsü Grass’ın fanilik karşı­sında tevekkülle duruşunun şen belgesi. Kısa süre sonra girdiği tabutunun yanı 2021 Nisan’ına dek boş kaldı: Ute Grass’ın ta­butu o tarihte ortak köşelerine indirilecekti.

“Tabut Antologyası”na döneyim bu noktada: Oraya Sa­rı Saltuk’un ölümünden önce yedi tabut hazırlattığına ilişkin Vilâyetnâme ve Saltüknâme gibi kaynaklarda ve Evliya Çele­bi’de anılan menkıbesi yerleştirilmeli. Tabutlardan biri, yıllar geçti, Rumelifeneri’nin içindeki yatırın altındaydı belki de. Ba­zı rivayetler hakikatten güzel olur.

* Dergimizde son dönemde yayımladığım yazıların ortak özelliği,

ölüm kültürü üzerine bir kitap yazıyor olmamdan kaynaklanıyor; -konu belki içkarartıcı ama Hayat’ın esaslı parçası.

Sözdizimine gösterilen özen, iletimizin hedef tarafından doğru algılanması bakımından önem taşıyor şüphesiz. Sözdizimi (Fransızcası ile sentaks) doğal dillerdeki cümle kurma ilkelerini inceleyen ve cümle kurma esnekliğini ele alan dil bilimi dalıdır. Türkçe sözdiziminin en belirgin özelliği, kelime gruplarında ve cümlede ana ögenin genellikle sonda bulunmasıdır. Edebî topluluklar bilinçli olarak sözdizimi sapmaları yapabilir.

SUHA ÇALKIVİK

Sözcüklerin cümle içinde yanlış yerde kullanılması şeklinde görülen anlatım bozukluğuna sözdizimi yanlış­lığı diyoruz. “Gaz maskesiz bi­naya girmeyin” cümlesinde “gaz maskesiz” ifadesi yanlış yerde olduğu için binada gaz maske­si bulunması gerektiği anlamı­nı çıkarırız. Oysa cümle, “binaya gaz maskesiz girmeyin” şeklinde kurulmalıdır. Sözdizimine gös­terilen özen, iletimizin hedef ta­rafından doğru algılanması bakı­mından önem taşıyor şüphesiz.

Sözdizimi (Fransızcası ile sentaks) doğal dillerdeki cüm­le kurma ilkelerini inceleyen ve cümle kurma esnekliğini ele alan dil bilimi dalıdır. Türkçe sözdiziminin en belirgin özelliği, kelime gruplarında ve cümlede ana ögenin genellikle sonda bu­lunmasıdır. Cümlede yargı bil­diren öge yüklemdir ve cümle, yüklem üzerine kurulur.

“İkinci Yeni” örneğinde gö­rüldüğü gibi edebî topluluklar bilinçli olarak sözdizimi sapma­ları yapabilirler. Bu, ürettikleri edebî eserin estetiğiyle doğru­dan ilgilidir.

Ece Ayhan “Ala Ala Hey”de,

“Bütünleyemez mi sanıyor­sunuz çalışır bir şiir kara

Yukarda parçalanmış yüzleri

Türkiye mezarlığının derin­liklerinden çıkarıp”

… derken, şiir okurunun ge­nellikle “alıştığı sözdizimini” is­temesinden rahatsızlık duydu­ğunu, bu bakımdan “işinin zor” olduğunu söylemiştir. Onlarca sözdizimi sapmasına rastladığı­mız Ece Ayhan şiirinde, sıfatları isimlerden sonra kullanma eğili­mi ağır basar (Bakışsız Bir Kedi Kara kitabının isminde, “kara” sıfatının isimden sonra kullanıl­ması gibi). Bu elbette Türkçenin sözdizimine aykırı bir durum­dur. Ancak Ece Ayhan bu bilinçli sözdizimi bozumunu, “yerleşik sözdizimi ile yazılmayacak her şeyi sözdiziminden yararlana­rak dile getirmek” olarak değer­lendirmiştir. İkinci Yeni şairleri, sözdiziminde ve dil bilgisi kural­larında yaptıkları değişiklikleri, şiir dilinde yenilik olarak sun­muşlardır.

Edip Cansever’in, “Sizi gör­müyor muyum dikkat! trenlere çikolata yediriyorum”;

Cemal Süreya’nın, “Denge­sini uzun bıyıklarına borçlu yü­rürken”;

İlhan Berk’in, “Ben seni çıka­rım, belki o balkonları”;

Turgut Uyar’ın, “herkes se­vinç duydular yeni bir çiçeğin kokusuna”

… dizeleriyle karşılaşıldığın­da ilk anda şaşkınlığa uğrar ve tahminlerle anlamlandırmaya çalışırız. Oysa İkinci Yeni şiiri, geleneksel dil yürütmeleriyle çözülemez. Anlaşılması güç im­gelerin kurulması, özel bir söz varlığına yer verilmesi ve sözdi­zimindeki sapmalar, bu şiirin en belirgin özellikleridir.

Ece Ayhan’ın sözdizimi ile bitirelim: “Bence bildiğimiz ‘in­san’ sözcüğü bir ‘fiil’dir hem ger­çekte, hem bence. Ve ben insan aklına gelebilecek bütün zaman­larda bu ‘insan’ fiilini çekmeye çalışırım. Tabii yeni bir sözdizi­mi ve yeni bir dil bilgisiyle”.

Günlük, öbür yazı türlerinden farklı olarak bir “şimdi”de yazılmasına karşın, zaman geçince “geçmiş”in kesitlerine dönüşür. Bu anlamda “anı” kapsamına sokulabilecek bir özelliği olduğunu vurgulamak gerekir. Thomas Mann’dan Orhan Pamuk’a, çocukluk-ilkgençlik dönemindeki “hâtıra defterleri”nden bugüne…

Thomas Mann’ın gün­lükleri 10 ciltte topla­nıyor; S. Fischer Ver­lag’da. İlk cilt 1918-1921 arası­nı kapsıyor; sonrakiler 1933’te sürgüne çıkmasıyla başlıyor ve 1955’teki ölümüne dek hız kesmeden sürüyor -yaklaşık 8.500 sayfalık bir toplam. Ya­zarın gençlik yıllarının gün­lüklerini Los Angeles döne­minde yokettiği biliniyor: Özel yaşamının dışarıdan görünü­şünün tersine, girdaplarla ve sapkın tutkularına ilişkin tes­pitlerle dolu olduğu için on­ları ortadan kaldırdığına so­nunda pişman olmuş muydu? 58’inden başlayarak günlüğü­nü benzer ayrıntılar doldurur; günlüğünün yayımlanmasını 25 yıl ertelemiş olmasının te­mel gerekçesi buydu herhalde.

Thomas Mann’ın günlü­ğüyle Goethe’nin günlüğü ara­sındaki belirgin koşutlar ve sözkonusu etkilenme süreci üzerinde çalışan Jochen Golz, günlük tutmanın ana iki ekse­nine gönderme yapar: Yaşam akışının kaydını tutmak ve iti­raflarda bulunmak. Bu anlam­da çoğu güncenin bir tür sır­daş olma özelliği barındırdığı söylenebilir.

Goethe’de, “ibadet de reza­let gibi gizli kalmalıdır” şiarı­nın ağır bastığına dikkat çeki­yor Golz: “Ne(ler) yaşadığım kimseyi ilgilendirmez. Usta, bir adım daha atmıştır: Olup bitenler hakkında ne düşün­düğümü söylemek durumun­da değilim”.

Duruşunda ve seçimle­rinde Goethe’yi model olarak görüp izini sürmesine karşın, günlüklerinde o çizgiden ge­niş ölçüde uzak durur Tho­mas Mann: Tuttuğu kayıtlar birden fazla cephesini sergiler ve karmaşık, düpedüz para­doks yüklü bir bünye ortaya koyar. Tabloyu Mann “aile”si­nin öbür üyeleriyle (Heinrich ve Nelly, Erika, Klaus, Golo…) birlikte okumak “itiraf” sınır­ları açısından verimli bir yol sayılabilir! Tek bir “aile”, Av­rupa’nın en karanlık dönem­lerinden birine, yazdıkları ve yaptıklarıyla, benzersiz bir ta­nıklık toplamı üzerinden ışık tutmuştur. Kaldı ki, 2. Dünya Savaşı yıllarının arka planını değerlendirmek yolunda baş­vurulan kaynaklar arasında Virginia Woolf ve Stefan Zwe­ig gibi yazarların günlüklerini de saymak gerekir: Onlar, tıp­kı Klaus Mann gibi, yaşanan yıkımın bedelini intihar etme­yi seçerek ödemişlerdir.

Günlük, öbür yazı türlerin­den farklı olarak bir “şimdi”­de yazılmasına karşın, zaman geçince “geçmiş”in kesitleri­ne dönüşür. Bu anlamda “anı” kapsamına sokulabilecek bir özelliği olduğunu vurgulamak gerekir. Günlük yazarı ânı ânına farketmeyebilir tuttuğu kayıtların o boyutunu; sonra, dönüp yazdıklarını okuduğun­da kavrayacaktır bunu.

Orhan Pamuk, yeni yayım­lanan ‘resimli kitab’ının da­ha başlığında “hâtıra” kavra­mını kullanıyor: Uzak Dağlar ve Hatıralar (YKY). Seçtiği “ajanda” defterlerine yıllar içinde döşediği resimli yazı­lar, araya zaman girince, kişi­sel “geçmiş”inden kesitler hü­viyetine bürünmüş gerçekten de. Onları tuttuğu bir günlü­ğün parçaları olarak görmü­yor mu yazar? Sözlüğü hiç kullanmamış kitabında, ama -örneğin- Virginia Woolf’un güncesinden de “hâtıra” diye sözettiğini, bir anı kitabı olan Walden’ı da benzer kategoriye soktuğunu görüyoruz. İşi da­ha da ileri götürerek, çocuk­luk-ilkgençlik dönemimizde revaçta olan “hâtıra defter­leri” ile bir özdeşlik kuruyor kendi defterleri arasında. Yıl­ların bütün “şimdi”leri artık bir “geçmiş”in ögeleri Pa­muk’un gözünde; onun için de “hâtıra”yı kullanmayı yeğliyor.

Yazar olsun olmasın, kişi günlüğü içtenlik/sahihlik ek­seninde turnesol işlevi de gö­rür; bir bakıma denektaşıdır. Günlüklerini yazarken biri, yayına hazırlarken bir başkası olunabildiğini kanıtlayan ör­neklere rastlanır: Dönüp dö­nüştürmüş, “asıl”ı çarpıtmış­tır kalem efendisi!

Günlükler, çoğu zaman ya­zarının etik duruşunun ana­hatlarını içerirler. Ernst Jün­ger’ın güncesi, özellikle de 2. Dünya Savaşı yıllarını kap­sayan oylumlu dilimi sarsı­cı modeller arasındadır: Bu derin, incelikli yazar, 3. Rei­ch ordusunun önde gelen bir subayı olarak işgal Paris’inde görevdeyken savaşın amansız gerçekliğine farklı bir prizma­dan bakmış, “dünyevi” keyif­lerinin ağır basması yaşanan vandallığa sırt dönmesiyle sonuçlanmıştı -okurun solu­ğunu tıkayan bir perspektif tabii, gelgelelim canalıcı bir belge de.

Perdeyi, işbirlikçi Drieu la Rochelle’in yakıcı güncesiyle kapatabiliriz belki de.

Günlük tutmak düzenli biçimde, zamana yayılarak yapıldığında “kişi tarihi”ne ilişkin en belirgin kaynağı yaratmaz mı? Fransız yazarın Günlük’ünden 1887-1925 arasını kapsayan ilk bölümü, YKY tarafından Türkçeye tercüme edildi. Yazınsal yapıtları kadar bu eseri de örnek sayılagelmiş, geniş bir kültürel coğrafyada etkisini göstermişti.

 Bir defa daha üzerinde durmuştum: André Gi­de yaşarken öylesine itki ve tepki kaynağı olmuştu ki ölümünün (19 Şubat 1951) ardından yazdığı yazıya Jean Paulhan ironik bir başlık seç­meyi yeğlemişti: “André Gi­de’in ölümü Fransa’da çok iyi karşılandı!”

Bu sonuçta, yazarın özel yaşamını konu ettiği “rahat­sız edici” yapıtlarının, özel­likle de Günlük’lerinin payı azımsanamazdı. Sözkonusu temel yapıtın 1.500 sayfalık ilk cildi, sansürsüz biçimde, ama gecikmeli olarak, Orçun Türkay’ın dörtdörtlük çeviri çalışmasıyla dilimizde. Yapı Kredi Yayınları, kitabın tanıtı­mı için doğru çözümü bulmuş Ataç’ın bir cümlesiyle: “Ken­dini en iyi incelemiş adam. Bunun için de en önemli eseri bence Journal’i, güncesidir”. Bu cilt 1887-1925 arasını kap­sıyor; 1926-1951 arası artık başka (umarım çok uzakta ol­mayan) bir bahara.

Gide’in günlüğü, özellik­le eşcinselliğini serimleyen bölümleri nedeniyle rahatsız­lık yaratmıştır. Dileyen oku­maz. Gelgelelim, edebiyatın “telos”u okuru rahatlatmak değildir. Gide’in günlüğü ger­çekten de, öte yandan, “ken­dini en iyi incelemiş” birini karşımıza çıkarıyorsa, bu ana özellik üzerinde oyalanmak gerekir.

Burada, pek çok kültürel ortamda olduğu gibi Türki­ye’ninkinde de “birey”in, bi­reyselliğin, hele hele bireysel­ciliğin öteden beri horgörül­düğünü anımsatmalı. André Gide o duruşun, zihniyetin, anlayışın dünya ölçeğinde temsilcisiydi. Yazınsal ya­pıtları kadar Günlük’ü de bu bağlamda örnek sayılagelmiş, geniş bir kültürel coğrafya­da etkisini göstermişti. Bizim görece kısır günce edebiyatı­mızın önde gelen modellerin­den biridir Gide’in günlüğü: Ataç’ta, Tanpınar’da, Cemil Meriç’te belirgin izlerine rast­lanır.

“Kendini iyi inceleme” ko­nusu eskisi kadar yer tutmu­yor eleştirel dünyada. Buna karşılık son yarım yüzyılda okur önüne çıkan günlük sa­yısında patlama gözlemleni­yor; bu günlüklerin yabana atılamayacak bir oranı edebi­yat-dışı alanlardan sökün edi­yor ayrıca. “Kendini incele­me”nin tek yolu günlüklerden geçmiyor. “Auto-fiction” kap­samına giren çok sayıda yapıt, benzer bir işlev üstleniyor.

Günlük tutmak düzenli bi­çimde, zamana yayılarak yapıl­dığında kişi tarihi’ne ilişkin en belirgin kaynağı yaratmaz mı?

Canalıcı soru/n. Ona ki­şi-birey-şahıs kavramla­rı üzerinden farklı cephele­re sokularak yanıtlar aramak sağlam yol. Şüphesiz, biribi­rine benzemez bütün gün­lük tutma biçimleri. Kişinin kendisini saklayarak sakındı­ğı örneklerle de karşılaşılır. Ama günlük tutmak yalnız­ca kendine ayna tutmak, bir bakıma selfie yazısı ortaya koymak ile de bir tutulamaz: Günlük yazarı, içinde yaşadı­ğı dar ve geniş çevreden top­luma ve yeryüzüne de açılan bir optik kullanabilir.

Thomas Mann’ın genel günlüğü ve Doktor Faus­tus’un Günlüğü, aynı yaza­rın bambaşka kayıt tutma perspektiflerini benimseye­bildiğinin kanıtı (Gide onu öncelemiştir, Kalpazanlar Güncesi ile). İkincisi, yaza­rın tek bir yapıtının inşa sü­recine ilişkin bir günlüktür, asıl günlüğü herşeyi ceme­der: Yazı serüveni, özel ya­şamı, içinden geçtiği çağın uğursuzlukları, akçe konula­rı, tanıklıkları… Roosevelt ile âşık olduğu genç garson arası gidip gelen bir portreler ga­lerisi.

Evet, kişi tarihi. Ona komşu: Ortam ve bağlam ta­rihi. Elbette öznel bir priz­madan.

Bireyin varoluşsal kafes­leriyle savaşı geniş yer bul­muyor mu güncesinde? Açı farklılıkları ağır basar: Vir­ginia Woolf’un güncesinde “kadın olma” koşulları sorgu­lanır, Léautaud’nunkinde in­san-hayvan ilişkileri, Brecht’te insan-siyasa hattı. Strind­berg’in günlükleri barut fıçısı gibidir. Max Frisch ve Salâh Birsel yaşlılığı didiklerler.

Günlükler (Feyyaz Kaya­can “Gecelik” derdi!), günden haftaya, aydan yıla, yıllara bir ömrün takvim yapraklarını oluştururlar. Batıda günlük ve gazete sözcüklerini çakıştı­ran diller bir doğruya işaret etmişlerdir -günlük tutmak, kişinin kendi gazetesini çı­karmasıdır.

Son yıllarda eğitim-öğretim alanındaki tercihler ve iletişim araçlarının etkisiyle Türkçe, İngilizcenin etki alanına girdi. Dillerin yaşayan birer varlık olarak birbirleriyle etkileşim içinde olmaları kaçınılmaz. Ancak dil, “kendi kendini ayakta tutan canlı bir varlık değildir” denir. Ferhan Şensoy ustamızın İngilizce Bilmeden Hepinizi I Love You! kitabını hatırlamadan edemiyor insan.

SUHA ÇALKIVİK

Her gün şu başlıklar al­tında e-postalar yağıyor üzerimize:

“Copy Trading ile tanışın”, “High Level sinerji yaratmaya devam ediyoruz”, “Meet-Up seri­mizin ikincisini düzenleyeceğiz”, “Oyunda level atlıyoruz”…

Acı olan durum, kanıksadık artık bu ucube dili. Yıllar önce Macaristan’da Debrecen Üniver­sitesi’ne gittiğimde aynı okulun İngiliz Dili ve Edebiyatı bölü­münde öğrenci olan Macar ar­kadaşım, “Türkçenin nasıl bir sesi var, merak ediyorum?” dedi. “Belki de dünyanın en güzel şi­irleri Türkçe yazılmıştır” dedim ama, Yunus Emre’yi, Karacaoğ­lan’ı, Nâzım Hikmet’i bilmiyor­du arkadaşım. “Shakespeare’den şöyle bir Türkçe tercüme örneği vereyim” diyerek Can Yücel çe­virisi ile ezberimdeki 66. Sone’yi okudum:

“Vazgeçtim bu dünyadan,

dünyamdan geçtim ama,

Seni yalnız komak var,

o koyuyor adama”.

(“Tired with all these,

from these would i be gone,

Save that, to die,

i leave my love alone”).

Şiirin bu son dizelerini oku­mamla birlikte, o tek kelime Türkçe bilmeyen kişi, o kadar duygulandı ki gözleri dolarak “bu nasıl güzel bir dil, nehir gibi akan lirik bir iç sesi var” demişti. Ben de dilimize bu kadar değer verdiği için mutlu olmuş, kendi­mi şanslı hissetmiştim.

Türkçenin, kullanıldığı ge­niş coğrafya gereği, çok sayıda dille etkileşimde olup o dillerle kelime alışverişinde bulunma­sı doğaldır. Önceleri Arapça ve Farsçanın çok fazla etkisi olsa da özellikle Tanzimat Dönemi’nde Türkçenin Batı dilleriyle ilişkisi artmış. İspanyolca, Portekizce ve İtalyancadan alıntı kelime­ler bir dönem etkisini hissettir­miş, daha sonra diplomatik ve ekonomik ilişkiler gereği, gözde dil Fransızca olmuş. Son yıllar­da eğitim-öğretim alanındaki tercihler ve iletişim araçlarının etkisiyle Türkçe, İngilizcenin et­ki alanına girdi. Dillerin yaşayan birer varlık olarak birbirleriyle etkileşim içinde olmaları kaçı­nılmaz. Ancak dil, “kendi ken­dini ayakta tutan canlı bir varlık değildir” denir. Türkçede karşılı­ğı olmasına rağmen kitle iletişim araçlarında o sözcüklerin yerine yaygın şekilde yabancı sözcükle­rin kullanımı, dilimizin söz varlı­ğını tehdit ediyor. Ayrıca yabancı sözcüklerin Türkçe yapım ekle­riyle kullanımı ise başlı başına önemli bir dil yabancılaşması so­runu yaratıyor. “Blurla-, fiberle-, fiksle-, fonla-, fulle-, likela-, tag­le-, trolle, volümle- vb.” örnek­lerle karşılaşınca Ferhan Şensoy ustamızın İngilizce Bilmeden He­pinizi I Love You! kitabını hatır­lamadan edemiyor insan.

Dillerin ölümüne dair yazı­lan, “evde çocuklara öğretilme­yen bütün diller tehlike altında” cümlesi çok çarpıcıdır. İngiliz dilbilimci David Crystal önü­müzdeki yüzyılda bugün dünya­da kullanılan dillerin yarısının öleceğini ve buna göre her ay or­talama iki dilin ölmekte oldu­ğunu yazmıştı. Aman bu gidişle Türkçeyi öldürmeyelim!

İlk millî alfabeyi bir kadın yazdı: Fatma Nudiye Yalçı. Hem varlığı hem de yazdığı diğer kitaplar kaybolmuş-unutturulmuş öncü bir aydın. Sosyalist kimliği ve tercüme ettiği kitaplar yüzünden 12 sene hapis yattı; politik yaşamı sırasında ise erkek yoldaşları tarafından sindirilmeye, silinmeye çalışıldı; Bulgaristan’da yokluk içinde vefat etti.

Daha 20’li yaşlarının ba­şında Çabuk Öğreten Elifba isimli eski harfli Türkçe ve Millî Alfabe isimli Türkçe iki alfabe yazan; Türk­çe alfabeyi okurlara tanıtan ilk kadın olan Fatma Nudiye Yalçı (1904-1969), cumhuriyetin ilk yıllarının mahir, ilerici kadın yazarları arasındaydı. Ancak bu üretkenliğine rağmen sos­yalist kimliği yüzünden “Do­nanma Davası”nda yargılandı; uzun yıllar hapis yattı; sonra­sında ise ismi neredeyse kül­tür tarihimizden silindi; kitap­ları kayboldu.

Nâzım Hikmet’in Mem­leketimden İnsan Manzara­ları’nda “mahkûm Melahat” karakteriyle ölümsüzleştirdi­ği kadın oydu. Fatma Nudiye Yalçı, Nâzım Hikmet’in Erkin gemisinden oda komşusuydu. Erkin gemisinin sintinesinin dibinde, diz kapaklarına kadar ulaşan pisliğin içinde 1938’te aynı gemide mahpusluk et­mişlerdi. Kimi zaman Emi­ne Alev’di “mahkûm Melahat” olarak bahsedilen, kimi zaman ise Fatma Nudiye Yalçı: “Kori­dor. / Mahkûm Süleyman çıktı koridora / mahkûm Melahat’le beraber. / Esmerdi Melahat / Boynu uzundu / ve bir kuş boynu gibi nazlıydı / dudakla­rı kırmızı ve boyasız. / Fakat ayakları çok büyüktü / ve el­leri erkek ellerine benziyor.” (…) “Kelepçesiz Melahat / ince kansız bileklerinin hürriyetiy­le mağrur / ve ellerini kullana­bilmek imkânıyla keyifli / el­ma yemektedir.”

Fatma Nudiye Yalçı’nın yazdığı Çabuk Öğreten Elifba gibi Millî Alfabe kitabı da bu­gün bulunmaz, bilinmez, ka­yıp kitaplar arasında… Millî Alfabe’nin tek nüshası Millî Kütüphane’de gözükmekte; açık kaynaklarda ise neredey­se izine hiç rastlanmamak­tadır. İki alfabe kitabından sonra 1932’de Beyoğlu 1931 isimli beş perdelik bir piyesi, Hikmet Kıvılcımlı ile 1935’te kurdukları Marksizm Bibliyo­teği’nden çıkan Karl Marks’ın Enternasyonal’i Açış Hitabe­si ve Engels’in Marksizm’in Prensipleri çevirileri; Sosyete ve Teknik isimli telif eseri ya­yımlanmıştı.

Kayıp kitaplar serisine al­fabe kitaplarıyla birlikte bu eserler de eşlik etti. Fatma Nudiye Yalçı’nın 1930 sonrası net biçimde şekillenen sosya­list kimliği ve uzun hapishane süreci, kitaplarının üzerinde­ki bu görünmezliğin ve bulun­mazlığın bir nedeni olabilir mi? Yine açık kaynaklarda ki­taplarının toplatıldığına dair bir malumat olmasa da oto­sansür gereği bizzat okuyu­cuları bu kitapları gizlemek, yoketmek zorunda kalmış ola­bilirler mi?

Fatma Nudiye Yalçı’yı yeniden hatırlamamızı sağla­yan, onun “inkılaba adanmış” yaşam mücadelesini ve unut­turulmuş eserlerini yeniden günyüzüne çıkaranların ba­şında, yazar Mehmet Aslan geliyor. Aslan, Fatma Nudiye Hanım hakkında kitaplarda ve internette yayımlanan yazıları biraraya getirerek 2005 Ekim ayında tamamlanan bir dos­ya yayımladı. Yaklaşık 40 yıl­dır unutulmuşluğa terkedilen Fatma Nudiye Hanım’a duyu­lan ilgi böylece biraz arttı; 23 Temmuz 2006 tarihinde onun için ilk defa bir anma toplantı­sı düzenlendi.

Mehmet Aslan’ın Fatma Nudiye’nin akrabaları ve dö­nemin siyasi figürleriyle yap­tığı çalışmalar, önemli ve bi­linmedik noktaların da ortaya çıkmasını sağladı. Onun muh­temelen Nizamettin Nazif’le evlenmesinden sonra kullan­maya başladığı “Nudiye Niza­mettin” imzası ile yazdığı çok ilginç bir kitabın daktilo met­nine de ulaşıldı: Beyoğlu 1931. Adından da anlaşılacağı gibi, bu piyesin 1931’de Darülbeda­yi’de sahneye konması plan­lanmış, ancak bu gerçekleşme­mişti. Fatma Nudiye Hanım’ın yaşamını konu alan Yaftalı Tabut piyesi ise yıllar sonra Bilgesu Erenus tarafından ka­leme alınacak ve 2021’de İBB Şehir Tiyatroları’nda sahne­ye konarak izleyiciyle buluşa­caktı.

Yine Ahmet Kale’nin 2012’de yazdığı Fatma Nudi­ye Yalçı Hayatı ve Eserleri ki­tabı, onun toplum tarafından bilinmesini sağlayan ilk kitap çalışması oldu. Canan Özcan da 2017’de yayımlanan Türki­ye Solundan Kadın Portreleri kitabı için “Fatma Nudiye Yal­çı: İnkılâba Bütün Bir Ömrü­nü Veren Kadın” makalesini yazdı, Fatma Nudiye Hanım’ın hayat hikayesi hakkında kimi bilgileri düzelterek yeni gün­cellemeler yaptı.

Fatma Nudiye Hanım 1904’te İstanbul-Kasımpa­şa’da doğmuştu. Ailesi 1934’te çıkarılan Soyadı Kanunu ile Yalçı soyadını almıştı. Soyadı Kanunu kabul edilene kadar yazılarında Nudiye Hüseyin imzasını kullanmıştı. İstan­bul Üniversitesi’nde felsefe bölümünü bitirdikten sonra o dönemin aydın çevrelerinin toplandığı Resimli Ay dergi­sine gidip gelmeye başlamış ve bu sırada tanıştığı yazar Nizamettin Nazif ile 14 Mart 1932 tarihinde evlenmişti. An­cak bu evlilik uzun sürmemiş, 1933’te ayrılıkla sonuçlan­mıştı. Fatma Nudiye ile ilgili ilk yakışıksız sözlerin de bu dönemde edilmeye başlandı­ğını görüyoruz. Abidin Dino, Nazif’in etrafında çok sayıda kadın olduğu için onlara faz­la bir önem atfetmediğini, bu anlamda Fatma Nudiye’ye de yazık olduğunu, neyse ki bir süre sonra onun da bu durumu önemsemediğini ifade etmişti.

Fatma Nudiye, Hikmet Kı­vılcımlı ile birlikte 13 Haziran 1938 günü Donanma Komu­tanlığı Askerî Mahkemesi’nin kararıyla tutuklanmış; Nâzım Hikmet 20 seneye, Doktor Hikmet Kıvılcımlı 15 seneye, Kemal Tahir 15 seneye, Kerim Korcan 12 seneye mahkum edilirken, Fatma Nudiye Yalçı da 10 sene ceza almıştı. Fat­ma Nudiye Hanım, 10 senelik ağır müebbet hapis cezasının tamamını yatacaktı. Ancak hapishane yıllarından sonra da devam ettiği siyasi yaşamı­na rağmen, ismi Nâzım Hik­met, Kemal Tahir ve Hikmet Kıvılcımlı adlarının yanında silikleştirilmeye çalışıldı. Kı­vılcımlı, Günlük Anılar isimli yazılarında Yalçı’dan bahse­derken isim vermeyerek “bana yakın olan kadın”, “…yalnız ya­yın işlerinde yardımı dokunan Fatma Yalçı adlı kadına karşı da haksız imalarla karşılaş­tım” ifadelerini kullanmıştı.

Oysa Yalçı, 1954’te kurulan Vatan Partisi’nde de Kıvılcım­lı ile birlikte oldukça aktif bir şekilde çalışıyordu ve hatta Haysiyet Divanı Başkanı’ydı. 1957 erken seçimlerine giden süreçte Fatih’te bir mitingde saldırıya uğramış; konuşması­nı yaptığı sırada boğazına kı­rık bir kiremit parçası gelmiş ve yaralanmıştı. Kıvılcımlı, 1957 Kasım ayı sonunda tu­tuklanırken partinin başına Fatma Nudiye Yalçı’nın geçi­rilmesini istemiş; fakat Ke­rim Korcan buna karşı çıkmış; karşı çıkmakla da kalmayarak Yalçı’nın partiden ihraç edil­mesini sağlamıştı.

Yalçı, Sosyete ve Teknik ki­tabının başında “Boş saatle­rini değil, inkılâba bütün bir ömrünü veren Hikmet Kıvıl­cımlı yoldaşa armağanımdır” şeklinde bir ithaf yazmıştı. Ancak bu ithafa ve diğer bir­çok kanıta rağmen, bu kitabın aslında Yalçı’ya değil de Kı­vılcımlı’ya ait olduğuna dair bir dizi tartışma da yapılmış­tı. Yalçı’nın eserlerini başka­larına mâletmek, herhalde bu eserleri o dönemde bir kadı­nın yazmış olabileceğine ina­namamakla açıklanabilir ki bu durum o dönem için bile oldukça geri sayılabilecek bir bakışaçısıydı.

Fatma Nudiye, Sinop Ceza­evi’nde 10 yıl süren bir hapis­lik döneminden sonra hem dü­şünceleriyle hem eylemleriyle yine siyasetin içinde olmaktan çekinmedi. 1965’te özgürlü­ğüne kavuştuğunda ciddi bir guatr rahatsızlığı vardı. FatmaNudiye’nin 1967-69 arası bir dönemde Leipzig’e geldiği­ni ve bir süre Bizim Radyo’da çalıştığını ifade eden TKP’nin Leipzig’deki kadrolarından Gün Benderli; kendisinin daha sonra Zeki Baştımar ve İsma­il Bilen tarafından Bulgaris­tan’a gönderildiğini belirtiyor. Benderli’ye göre Yalçı’nın geli­şi başından beri Baştımar’ı ve Bilen’i rahatsız etmişti. Daha sonra Bulgaristan’a gönderilen Fatma Nudiye Hanım’ın çevir­menlik yaptığını; yeğeni Bek­lan Algan’a, Varna’da kaldığı misafirhanede sabuna basa­rak kayıp düştüğü ve öldüğü­nün söylendiği bildiklerimiz arasında. Fatma Nudiye Yalçı yardımcı ya da hayat arkadaşı sıfatıyla değil, kendi varlığı ve ortaya koyduğu ürünlerle tarih sahnesinde yerini alıyor.

Türkçede virgüle benzeyen ilk işaret 14. yüzyılda Şeyyad Hamza’nın Yusuf ve Züleyha mesnevisinde mısralar arasında kullanılmış olmakla birlikte, noktalama işaretleri Tanzimat dönemine kadar süsleme amaçlıdır. Köken Yunancadan, kelime Fransızcadan.

SUHA ÇALKIVİK

Virgül “her bütüne meydan okur”. Virgü­lün unutuluşu, kimi cümlelerde anlam bulanıklı­ğına neden olur. Diplomatik metinlerde bir virgül yüzün­den uluslararası krizler bile doğabilir. Kısacık bir cümlede virgülün yeri değiştirildiğin­de anlam kayması meydana gelebilir. Yazı dilinde virgül, dilin cümle içerisindeki seyri­ne yön vererek bilgi akışını ve odaklanmayı denetleyen fono­lojik bir belirleyicidir. Virgül, konuşma dilindeki yarım du­rakların yazı dilindeki karşı­lığıdır.

Türkçede virgüle benzeyen ilk işaret 14. yüzyılda Şeyyad Hamza’nın Yusuf ve Züleyha mesnevisinde mısralar arasın­da kullanılmış olmakla birlik­te, noktalama işaretleri Tanzi­mat dönemine kadar süsleme amaçlıdır. Şemsettin Sami’nin Türkçede noktalama işaretleri hakkında bilgilere yer verdi­ği Usûl-i Tenkit ve Tertip adlı eserinde virgüle karşılık ola­rak “fasıla” yazılır ve 16 madde ile kullanım yerleri sıralanır; Hakkı Baha’nın Usûl-i Tenkit adlı eserinde ise 35 madde ile yerleştirme kuralları belirlen­miştir. Tanzimat dönemi me­tinlerinde “ve”, “ki” bağlaçla­rından önce ve sonra virgül kullanılması Fransızca imla­nın etkisine bağlanabilir.

Virgül kelimesinin köke­ni Fransızca. Diğer Batı dil­lerinde ise Yunanca kökenli “comma” olarak geçiyor. Çoğu Fransızca olan noktalama te­rimlerinden bazıları (virgül, parantez, apostrof ) dilimizde uzun zaman olduğu gibi kulla­nılmış; sonraları virgül dışın­da neredeyse tümü günümüze kadar Türkçeleştirilmiş ama “virgül” terimi hiç terk edil­memiştir.

Temel eğitimde öğrencile­rin noktalama işaretleri ara­sında noktalı virgülden sonra en çok yanıldıkları işaret vir­güldür. Oysa bazı edebî me­tinler üzerinden noktalama işaretlerinin kullanım yerleri bulmacalı ve eğlenceli bir dille aktarılabilir. Oğuz Atay’ın “Ne Evet Ne Hayır!” adlı öyküsü, virgül kullanılmaması ile biri­cik bir metindir:

“Bütün problemleri ele ala­rak uzun bir araştırmalardan en ince teferruatına kadar iğ­neden ipliğine kadar düşün­düm ele aldım niyetimi gayet ciddi kurdum (bazı yerler­de virgül koymak gerektiğini hissediyorum, fakat nedense bunu yapmak elimden gelmi­yor)”

Virgülün şiirimizde başka bir yeri vardır.

İlhan Berk virgüle düşkün­dür:

“Salt duruşuyla vardır vir­gül, duruşunu, bir onu öne sü­rer, onu önerir bir:

– BÖYLE VARIM!

Der gibidir. Yani hep baş aşağı, hep uysal, alımlı, güven­li, kardeş. Gerçi duruşunu ters yüz ettiği, başkaldırdığı olur ama o durumda da yine o du­ruşu öne geçer: yalın, kusur­suz, güzel.”

Ülkü Tamer’in Virgülün Başından Geçenler kitabını Cemal Süreya, “ironinin altın­daki katıksız sevinç” diye nite­lemiştir. Ülkü Tamer kitabına dair şu yorumu yapar: “Virgül, noktalama işaretlerinin en al­çakgönüllüsüdür. Böbürlen­melerden, caka satmalardan hoşlanmayanların simgesi.” Ülkü Tamer hayata veda etti­ğinde ardından şu mesaj ya­yımlanmıştı: “Şiirin de virgü­lün de boynu bükük kaldı.”