Kategori: Edebiyat Tarihi

Tütün, sigara, puro, pipo… Sanatın, edebiyatın vazgeçilmez temaları. Bugün azılı tiryaki de olsa, aklı başında kimse bu öldürücü bağımlılığı savunamaz. Ancak seri katillerin, pedofillerin bile hakları kollanırken, tiryakilere zebani muamelesi yapılması, uygunsuz koşulların onlara reva görülmesi de kabul edilemez.

Yılların içinde/n ağır ağır oluşturduğum Tü­tün Tutkusu antoloji­mi bir gün karar verip kurar mıyım, emin değilim. Yeşilay zihniyetinin hışmına uğramak­tan korkmuyorum, korkacak ol­sam beni kalp ve akciğer hastası kılan, günden güne ölümümü hızlandıran tiryakilikten korkar­dım. Antolojiyi kurma tasamın altında tütüne övgü niyeti de okunsun istemem: XIX. yüzyıl­da absent, verem ile frengi, XX. yüzyılda tütün, kanser ile kalp hastalıkları vebadan doğan boş­luğu doldurmuşlardır, bunu ka­bul etmemek için insanın aklını peynir ekmekle yemiş olması ge­rekir, hayır yemedim.

Neden, öyleyse, Tütün Tut­kusu antolojisine niyetlendim? Önce, bu bağımlılığın kültü­rel zeminini gözden uzak tut­mamak; sonra, onu handiy­se ölesiye kılan özelliklerini serimlemek; bir de doğurduğu ürünlerden bir seçki hazırlamak toplam hedefimi tanımlıyor(du), yolda, durmadan işaretleri çentikledim.

Sigaradan vazgeçememe çizgisi, sigaradan vazgeçme çiz­gisiyle atbaşı ilerlemiş. Şairler (Prévert, Oktay Rifat, Necati­gil), bakınız “bir cigara içimi”, dumana boğmuşlar kelimeleri, sayfaları. Pipocular (Van Gogh, Magritte, Simenon, Berk, Ed­gü), purocular (Brecht, Infan­te) yan alanlar açmışlar. Yabana atılamayacak keş nüfusunun üyelerine ayrıca gelmek gerekir.

Antolojiyi kurmaktan iki­debir vazgeçiyorsam, bünyemi kavuran bağımlılığı bir anlamda taçlandırmayı yakışıksız buldu­ğum içindir — itirafsa itiraf.

Antolojiyi kurma fikrine iki­debir yatkın bir ruh haline dö­nüyorsam, gerekçesi karşıdan geliyor: Yasakçı zihniyetin hak­lı savaşını budalaca bulduğum zorlamalarla süslemesi, içimde yeni, taze bir diklenme hareketi­ni tetikliyor — şu deneme ondan.

★ ★ ★

Bir tütün tutkusu antolojisi­ni Claude Lévi-Strauss’un Çiğ ve Pişmiş’de aktardığı Bororo ef­sanelerinden başlatmak gerekir: Tütünün yaratılışına ilişkin ola­ğanüstü ilkel rivayetler hayalgü­cünün sınırsızlığını kanıtlar. Bu ilk adımın ardından hemen mo­dernlere sıçramak kaçınılmaz — eğer tömbekiye afyon koymaya­cak, esrar sarmaya kalkışmaya­caksak.

Antolojinin başköşesine İtal­yan edebiyatının özel romancısı Italo Svevo’yu koymak bir bakı­ma zorunluysa, bir tek Zeno’nun Ölümü romanında başrole çık­tığı için değil, sigarayı bırakmak ve bırakamamak yazarı ömrü boyunca oyalamıştır: Ölümün­den çok sonra bağımsız bir kitap halinde okur önüne çıkan Son Sigaralar’da günlüğünden ve mektuplarından seçilmiş parça­lar da yeralır.

Bir başka ana örnek, bir sanatçıyla bir yazarın ayrık­sı yazışmalarının merkezi­ne oturmuştur: Dubuffet ile Gombrowicz, mektuplarında “sigara” üzerinden çatışırlar. Gombrowicz, tıpkı şiire olduğu gibi sanata da karşıdır: “Ekmek yaşamsal, sigara yapay bir mad­dedir, sanat da öyledir” der. Du­buffet, ki sıkı bir tiryakiydi, ek­mekle sigarayı aynı gereksinim giderme kefesine koyarak karşı en kanatıcı satırlarını Hasan-­li Yücel’e bir mektubunda bulu­yoruz:

“Âliciğim, cigarasız yaşa­mak güç. Şu anda belki iki mil­yonuncu defadır cigarayı terk ediyorum. Vâkıâ tam yirmi üç gün oldu içmeyeli ama her da­kika yeniden karar alarak (…). Hastanede hep karşımdaki de­nizi, adaları seyrederken bütün manzarayı büyük ve marifetli bir tiryakinin eseri gibi tahayyül ederdim; bulutla güneşin kendi­si, mavi gökyüzü hepsi bana gü­müş savatlı bir tabaka, yasemin çubuk ve tabaka tabaka dumanı yığılan bir cigara gibi gelirdi. Fa­kat bu kadar çok sevdiğimiz ve muhtaç olduğumuz şeyi neden bu kadar kötü kullandık. Gerçe­ği şu ki, son zamanlarda cigara­nın zevkini alamıyordum artık. Fart-ı istimal bu melekeyi bende öldürmüş, bu kapıyı bana kapat­mıştı. Halbuki günde on, on iki cigara ile mesut olma ihtimali daima vardı. Keratanın yokluğu da güzel. Âli, tadı dudaklarımı ve dilimi ısırıyor. Kokusu burnu­mu, yüzümü, gözlerimin içini ısırıyor. Hiçbir Hint veya Japon orospusu hatırımda bu kadar canlı yaşamaz. Hiçbir zaman ve hiçbir şeyde kendimi bu kadar dul, bu kadar eşinden ayrılmış hissetmedim. Sanki iki koşu­lu bir arabayı tek başına çeken bir atım. Her hareketim kendi­liğinden çolpa oluyor” (31 Mart 1959).

Tütün tutkusu antolojisi bu tür okkalı parçalara dayanmalı. Bir dolu şairden, yazardan cım­bızla çekilecek mısralar, satırlar ile kotarılacak bütünlük:

“Hiçbir şey gidermez iç sı­kıntımı

Memleketimin şarkıları ve tütünü gibi”

(Nâzım Hikmet)

“Dün fena sıkıldım akşama kadar:

İki paket cigara bana mısın demedi”

(Orhan Veli)

“Sigara içenlere ateş etme­yiniz”

(Cemal Süreya)

uzar gider bir liste.

★ ★ ★

Bugün hangi havayolla­rı hangi güzergâhlarda uçak­ta sigara içilmesine izin veri­yor, veriyorlar mı, bilemiyorum; bildiğim, yıllardır sigara içme yasağını haklı olarak uygula­yan şirketlerin bu konuda uyarı anonsları yapmayı sürdürdüğü. Ne sanıyorlar, durumdan haber­siz bir yolcu sızmış olabilir mi uçağa, yoksa kafamıza kakmak­tan mı haz devşiriyorlar? Kapalı mekânlarda bulundurulması zo­runlu, çirkinin çirkini, ceza du­yurulu levhâlar kaldırılacak ol­sa, göremeyen hemen bir sigara mı yakacak sanıyorlar? Diyelim, bunlar yasal yaptırım, peki, ya gerisi, ötesi?

RTÜK dumana karışamıyor ama sigara oyuncunun ağzın­daysa onu tanıyamıyoruz. İçki şişeleri, bardaklar aynı buğulu müdahalelerle örtülüyor. Buna karşılık, filimde kan gövdeyi gö­türüyormuş, şiddetin feriştahı sözkonusuymuş, tecavüz varmış, çocuk dövülüyormuş, hayvan keyfekeder öldürülüyormuş tasa değil: Tütünün alkolün yanında lâfı mı olur?

Tütün yasağını ilk dayatan Hitler olmuştur, şimdi başka bu­yurganlar iz sürüyor. Bu zihniye­tin sahipleri insanları farklı yol­lardan imha ederler, işi tütüne alkole bırakmak istemezler. Tüt­türme yasağının en keskin uygu­laması yanılmıyorsam ABD’de­dir: Açık ara en büyük sigara üreticisi. Haklı siyaset: Ne de olsa “öteki”leri yoketmenin her yolunu denemeyi biliyorlar.

Piponun, puronun belki de­ğil, sigara içmenin lumpenlere, azgelişmiş ülkelerin vasat insan­larına özgü bir bağımlılık türü olduğundan adı gibi emin bilge kişilere rastlıyorum öteden beri. Georges Pompidou’yu, Helmut Schmidt’i, Mustafa Kemal’i si­garasız gördüğümü anımsamı­yorum. Purosuz Churchill, Che, Castro düşünülebilir mi? Ataç mı lumpendi, Reşat Nuri mi? Sartre, Godard, Thomas Mann mı, yatağında sigarasıyla ölen Bachmann mı, “sigara içmek için yaşıyorum” diyen Musil mi, Oktay Rifat ya da Bilge Karasu mu?

★ ★ ★

“Tüttürmek Öldürür”: Bü­tün dillerde sigara paketleri­nin üzerine koyulan bu sav­söz iyi seçilmiş, sayısal veriler doğruluyor: Başta kalp ve damar hastalıkları, kanser, solunum yetersizliği, tütün bağımlılığı öldürücü gerçekten. Azılı tiryaki de olsa, aklı başında kimse tersini savunamaz; savunursa, ölüm kamplarının varlığını yadsıyanlardan farkı kalmayaca­ğını bilir. Ben sözgelimi, edilgin içicilik konusundaki duyarlığı da haklı buluyorum. Diklendiğim, tiryakilere zebani muamelesi yapılması, uygunsuz koşulların onlara reva görülmesi: Seri ka­tillerin, pedofillerin bile hakları kollanıyor!

Yasakçılığın ifrata tefrite kaçtığı durumlar gözden kaçırıl­mamalı. Red Kit’in sigarası ağ­zından alınmıştı, Tati’nin piposu hedef alınıyor şimdi: Düpedüz kültürel bir saldırı örneği bu.

“Tüttürmek Öldürür” de kes­medi sigara düşmanlarını. Ön­ce yan savsözlere başvuruldu, nahoş görüntülerle pekiştirile­rek: İktidarsızlık tehditi taşıyan paketlerin yerine Laz erkeklerin hamilelikle ilgili uyarıyla dona­nımlı paketleri satın alma öykü­leri panzehir gibiydi.

Burada durulamadı: Mar­kaları gizleyen, anonim sigara paketleriyle ilgili yasa yürürlü­ğe girme aşamasında. Açık söy­lemeli, bir kültürel saldırı daha sözkonusu: Sigara paketleri, lo­goları ve tasarımlarıyla tarihsel önem taşıyan bir ikonografik ke­sittir; bir dolu çalışma yapılmış­tır üzerilerine. Simge değerle­ri yabana atılamaz: Gauloises paketi, faşist işgâle karşı çıkan direnişçilerin bir tür parolası sayılmamış mıdır? Caydırıcılığı çok şüpheli bir sözde önlem adına silinecek suretler, gizlenecek isimler sayılamaz bunlar.

“Tüttürmek Öldürür” — bu bağlamdaki özgün yaklaşımlar­dan birine Jean Clair’in gün­lüğünde (Journal Atrabilaire, 2006) rastlamıştım: “Yaşamak Öldürür” başlıklı bölümde bir (eski?) tiryakinin yanlı nostaljik isyanını okumak eldedir şüphe­siz; gelgelelim, içinde yaşadığı­mız dönemin “öldürür”lerinin uçsuz bucaksızlığına işaret eder Clair, abartılı ‘sağlıklı yaşam’ re­çetelerinin insanı bütün “zevk”­lerden korumaya kalkışan, yeri­ne tatsız tuzsuz (her iki anla­mıyla), sası bir yaşama üslûbu dayatan perspektifini birden eldiven gibi ters çeviriverir: Her kıvanç kaynağına kilit asılan bir dünyada, kaçınılmaz ölüm olgu­suna güyâ sırtını dönerek koku­suz bir hayat geçirmeyi ciddi bir seçenek olarak görebilir miyiz?

Sonunda, “Tüttürmek Öldü­rür”le bitmemiştir iş: “Ekmek Öldürür”e, “Elma Öldürür”e va­raduralım, unutur olduk anlaşı­lan: Hayat Öldürür.

Bu denemenin üzerine doğ­rusu güzel tüttürülür!

Bu yıl 400. ölüm yıldönümünde anılan İngiliz şair ve tiyatro yazarı William Shakespeare hakkında bildiklerimiz çok az ve sıkıcı. Hamlet’i, Macbeth’i, Romeo ve Juliet’i bu taşralı küçük burjuvanın yazdığına inanamayanlar, hayalkırıklığının üstesinden gelmek için 200 yıldır kavga ediyor.

Eski “kahramanların” yaptıklarını incele­mekle yetinmeyiz; ne­ye benzediklerini, kişilikle­rini, hayatlarındaki ayrın­tıları ölesiye merak ederiz. Gelgelelim geride bıraktık­ları izler soluktur. Birkaç resmî belge, eğer şanslıysak bir günlük parçası, bir-iki mektup, dönemin bir ressa­mının portresi… Ama bunlar koskoca bir hayata yetme­diğinden, boşlukları doldur­maya başlarız. O çağa ilişkin diğer bilgilerimiz, teoriler, hipotezler, giderek hayal­gücümüz devreye girer. Son olarak önyargı ve niyetleri­miz de içeri sızar.

Oyunları ve şiirleri dı­şında Shakespeare’den ka­lan maddi izler, onu merak edenleri çıldırtacak kadar azdır. Elimizde birkaç imza dışında kendi eliyle yazılmış bir kağıt yoktur. Anekdot­lar bir iki paragrafı geçmez. Geriye vaftiz, evlilik, ölüm kayıtları, birkaç ticari bel­ge, bir-iki mahkeme kaydı, oyunları için yapılmış izin başvuruları ve sıkıcı bir va­siyetname kalır.

Shakespeare sanki ikiye bölünmüştür. Bir yanda Strat­ford-upon-Avon adlı bir kent­te, esnaf sınıfından girişim­ci bir babanın iş bilir oğludur; tahıl ticareti, hatta tefecilik yapar, mal-mülk alır. Bir yanda Londra’da tiyatro toplulukla­rında ortak, oyuncu ve yazar­dır. Stratford’daki aile haya­tında birkaç sıradan skandal sezilir. İlk çocuğu evlendikten altı ay sonra doğar, ikinci kı­zı evlendikten iki hafta sonra damadı başka bir kadınla ilişki kurduğu için cezaya çarptırılır. Tek oğlu 11 yaşında ölür.

Londra’da nasıl bir özel hayatı olduğunu bilmeyiz. Sonelerinin bazılarını “fair youth” (güzel delikanlı) dedi­ği bir kişiye yazmıştır; acaba eşcinseldir midir? Öte yan­dan dönemden kalma bir gün­lükte, ilginç bir anı yer alır: III. Richard oyununa hayran kalan bir hanım, başrolü can­landıran aktör Richard Bur­bage’den III. Richard kıya­fetiyle evine gelmesini rica eder. Bunu duyan Shakespe­are, arkadaşından önce davra­nır, kıyafeti giyip hanımı zi­yaret eder ve “eğlenirler”.

Kişiliğine ait bilgilerimiz de pek azdır. 1592’de Robert Greene adlı bir yazarın Sha­kespeare’e saldırdığı ünlü pasaj, onunla ilgili ender ka­yıtlardan biridir. Greene, bü­yük şairin sonradan görme, entrikacı, nankör, daha iyi yazarların başarısından ne­malanan, her türlü iş peşin­de koşan bir serseri olduğunu belirtir. Sonradan görmeliği, “centilmen” unvanına verdi­ği önemle de kanıtlanabilir. Babası 1596’da resmî başvuru yapıp bir arma almıştır, oğlu da tiyatro belgelerinde adını çoğu zaman “William Shakes­peare, gent. (centilmen)” diye geçirir. 1602’de açılan bir da­vada, arma dağıtımıyla görevli memur Sir William Dethick, aşağı sınıftan insanlara unvan dağıtmakla suçlanır, araların­da Shakespeare de vardır.

Shakespeare’in 3’ü kayıp 40 oyun yazdığı varsayılır. Bu bilgiler iki arşive dayanır. O dönemde kitapçı, kağıtçı ve maatbacılar loncası Statio­ners’ Company’ye başvuran yayıncılar basacakları kita­bı kaydettirmektedir. Bu ka­yıt defterlerindeki oyunla­rın çoğunda yazarın adı bile geçmez. Bir başka arşiv de, saray eğlencelerinden sorum­lu, “Master of the Revels” adı verilen memurun kayıtlarıdır. O dönemde görevi üstlenen Sir Edward Tilney, otoritesini saray balolarından Londra’da­ki tiyatrolara kadar yaymıştır. Shakespeare’in 30 oyununun sahnelenme iznini o vermiştir.

Oyunların ilk baskıları ha­talarla dolu ve eksiktir; belki de yazarın elyazmasına değil, oyuncuların aklında kalanla­ra dayanmaktadır. Oyunların ilk toplu baskısı, ölümünden sonra 1623’te yayınlanır. “İlk Folyo” denilen ve 36 oyundan oluşan bu kitap, Shakespea­re’in aktör arkadaşları Hemin­ges ve Condell tarafından ya­yına hazırlanmıştır. İkincil bir kaynak da, o dönemde oyun­ları seyredenlerin anıları­dır. Örneğin Londra’yı ziyaret eden İsviçreli hekim Thomas Platter, 21 Eylül 1600’de gün­lüğüne “Saz damlı bir tiyatro­da Julius Caesar ile ilgili bir trajedi gördüm, 15 kişi çok iyi oynuyordu” diye yazar. Oyun­ların ne zaman yazıldığına da­ir ilk kronoloji araştırması da 1778’de Edmund Malone tara­fından yapılmıştır.

Oyuncu David Garrick’in öncülüğünde 1769’da Strat­ford’da yapılan ilk Shakespe­are Jübilesi, şairin artık İn­giltere’nin ulusal şairi olarak kabul edildiğini gösterir. An­cak asıl 19. yüzyıl başında ro­mantizmin etkisiyle bir Sha­kespeare patlaması yaşanır. Romantikler açısından Sha­kespeare külliyatı öyle mü­kemmeldir ki, bunu sıradan bir insanoğlunun eseri olarak düşünmek neredeyse imkan­sızdır. Öte yandan, Victoria çağı İngiliz milliyetçiliğinin bazı ideolojik unsurları da şekillenmiştir. Artık kısaca “Bard” yani “Ozan” diye anı­lan Shakespeare, İngiliz top­rağının bozulmamış bir çocu­ğu, İngiliz usulü bir “saf Ana­dolu delikanlısı”dır. Küçük taşra kentinde doğup eğitim görmemesine rağmen büyük bir ozan olmayı başarmıştır.

Bu iki görüş arasındaki çelişki, Amerikalı bir kadın yazarı derin derin düşün­dürür. Delia Bacon, The Phi­losophy of the Plays of Shakes­peare Unfolded adlı kitabında (1857), oyunların Shakespe­are’in adını kullanan bir dizi eğitimli yazara ait ortak bir eser olabileceğini iddia eder. Aynı dönemde “tarihsel eleşti­ri” denen bir tür filizlenmek­tedir. Buna göre bir metnin anlaşılabilmesi, o çağın ve ya­zarın hayatının incelenmesi­ne bağlıdır. Delia Bacon’a gö­re, Shakespeare oyunlarının arkasında, dönemin despot hükümdarları I. Elizabeth ve I. James’e karşı gizliden gizli­ye muhalefet eden Sir Fran­cis Bacon, Sir Walter Raleigh, Edmund Spencer gibi yazarlar bulunmaktadır.

Ortak yazarlık fikri, az sonra yerini tek bir adaya bırakır: Sir Francis Bacon (1561-1626), I. Elizabeth dev­rinin devlet adamlarındandır, başsavcı (adalet bakanı) olmuştur. Ayrıca de­neyselciliğin babası sayılan bir düşünürdür. Şifrelere olan merakı iyi bilinir. Bacon’ın Stratford’lu Shakespeare’in adını kullanarak oyunları yaz­dığı iddiası yayılır.

Delia Bacon’ın (Francis ile akrabalığı yoktur) kitabı­nın dönemin entelektüelleri üzerindeki etkisini ne kadar abartsak azdır. Oh, nihayet rahatlarlar. Gittiği okullarla ilgili hiç kayıt bulunmayan, karısı ve kızları okuma-yaz­ma bilmeyen (resmî belgeler­de üç kadının imzası yerine haç işareti vardır) bu taşralı­nın onların bildiği Shakespe­are ile ilgisi yoktur. Onların Shakespeare’i, oyunlarından da anlaşıldığı gibi, Antik Çağ kültürünü, mitolojiyi, İtalyan Rönesansını, tarihi, askerliği, siyaseti, hukuku, saray yön­temlerini bilen bir entelek­tüel olmalıdır. Burada belki İngiliz züppeliği de devreye girer. Oxford veya Cambridge üniversitelerine gitmemiş bi­ri nasıl büyük bir yazar olabi­lir? Sonraki yıllarda fanatik­ler, Francis Bacon’ın Shakes­peare oyunlarında kullandığı varsayılan şifrenin anahtarı­nı bulmak için İngiltere’nin altını üstüne getirmiş, hatta makineler geliştirmiştir.

1920’de yeni bir aday or­taya atılır. J. Thomas Looley (1870-1944) adlı bir İngilizce öğretmeni Shakespeare Iden­tified adlı eserini yayınlaya­rak, Shakespeare’in adının dönemin şairlerinden Oxford Kontu tarafından kullanıl­dığı iddiasını ortaya atar. Bu yeni tezde ilginç olan nokta, Looley’nin sunduğu kanıtlar­dır. “Şifre makineleri labi­rentini” terketmek istediğini söyleyen Looley, Shakespeare şiirleriyle, Oxford Kontunun bilinen şiirlerini inceleyerek ortak özellikleri karşılaştırır, iki şair arasında “zihinsel” bir paralellik kurar. O günden beri, Shakespeare külliyatı­nı aslında Oxford Kontunun yazdığı iddiasını destekle­yenlere “Oxfordcular”, Strat­ford’lu Shakespeare’in yazdı­ğına inananlara “Stratfordcu­lar” adı verilir.

Looley’nin kitabı edebiyat dünyasını sallamıştır. İddia­sına inananlar arasında Sig­mund Freud, Orson Welles, Charlie Chaplin gibi isimler vardır. Oxfordcu tez dallanıp budaklanır, yeni fanteziler doğar. Asıl yazar olarak başka isimler öne sürülür. 1950’ler­de Amerikalı Ogburn ailesi Oxfordcu davanın önderliği­ni üstlenir. Charlton Ogburn ve eşi Dorothy’nin dev kitabı This Star of England, 1952’de yayınlanır. Bayrağı devralan oğulları Charlton Ogburn Jr., 1984’te The Mysterious Wil­liam Shakespeare: The Myth and the Reality’yi yayınlar.

Oxfordcular saflarına yeni üyeler katmak için çalışırken, Stratfordcu “resmî cephe”, yani akademisyenler de boş durmaz. Ancak her iki tara­fın aynı tuzağa düştüğünü gö­rürüz. Kullandıkları yöntem, Shakespeare’in satırlarında “asıl yazarın” izini aramak­tır. Örneğin bazı Stratford yanlıları, Shakespeare’in oğlu Hamnet’in ölümünün babası­nı ne kadar etkilediğini gös­termek için külliyatı incele­miş, Danimarka Prensi Ham­let ile Hamnet arasında bir ilişki olabileceğini iddia et­miştir (Hamnet’in adı vaftiz babası fırıncı Hamnet Sad­ler’den gelir). Oxford yanlıları ise, Hamlet’in bazı macerala­rı (korsanların eline düşmesi, onun kızı Ophelia ile arasının açılması) ile Oxford Kontu­nun hayatı (o da korsanların eline düşmüş, I. Elizabeth’in bakanı Lord Burghley ile ça­tışmış, onun kızı Anne ile ev­lenmiş ve sonradan karısıy­la arası açılmıştır) arasında paralellikler kurarak tezlerini güçlendirmeye çalışmıştır.

1960’larda yapısalcılık edebiyat eleştirisine dam­gasını vurduğunda, Shakes­peare’in satırlarında yazarı arama tutkusuna da bir süre ara verilir. Bu akıma göre, bir metnin anahtarı yazarın ha­yatı, dönemin koşulları, vb. değil, metnin kendisidir. An­cak yapısalcılık etkisini kay­betmeye başlayınca, Oxford tezi yeniden canlanır. Bu ara­da artık internet çağı başla­mıştır. Bugün kavga dijital medyada büyük bir yer kapla­maktadır. Stratfordculara gö­re Oxfordcular UFO’culardan farksızdır. Oxfordculara göre Stratfordcular özgür düşün­ceden yoksun, muhafazakâr bir akademik camiadan iba­rettir. Neyse ki yazarın kim­liğiyle ilgili kavga, okurların ve seyircilerin bu oyun ve şi­irlerden aldığı zevki bozmayı başaramamıştır.

100’E YAKIN SHAKESPEARE ADAYI

Othello’yu Şeyh Zübeyir mi yazdı?

Shakespeare külliyatının gerçek yazarı olarak öne sürülen kişilerin listesi 100’e yaklaşır. Aralarında I. Elizabeth ve I. James de bulunur. En çok öne çıkan isimler, önem sırasıyla Oxford Kontu, Francis Bacon, dönemin diğer ünlü tiyatro yazarı Christopher Marlowe, Rutland ve Derby kontlarıdır. Osmanlı Arap yazar Ahmed Fâris eş-Şidyak (1804-1887), uzun yıllar Lon­dra’da yaşamış bir Shakespeare hayranıdır. Othello’yu çok inandırıcı bir Arap karakter olarak görür. Hatta “Shakespeare, aslın­da bir Arap olmalı” diye düşünür. Fâris’in bu fantezisi sonradan Arap literatüründe geliştirilerek bir efsaneye dönüşmüştür. Buna göre, Elizabeth dönemi İngil­tere’sinde kıyıya vurmuş bir gemi enkazından kurtulan Arap tüccar Zübeyir, kısa sürede İngilizce öğrenmiş ve o benzersiz oyunları yazmıştır…

OXFORD KONTU

Macera romanı kahramanı

İngiltere’nin en asil ailelerinden birine mensup olan 17. Oxford Kontu Edward de Vere’in (1550- 1604) hayatı bir dizi maceradan oluşur: Düellolar, Avrupa’ya kaçışlar, İtalya gezileri, Kraliçe I. Elizabeth’le yakınlaşmalar, aşklar, siyasi komplolar, deniz kazaları,vb. Lord Oxford çok iyi eğitim almış bir şair, komedi yazarı ve tiyatro tutkunudur. Oxford’s Men adıyla bir tiyatro topluluğu vardır. Shake­speare’in oynadığı Blackfriars Tiyatrosunun binası da ona aittir. Onun gerçek Shakespeare olduğu­na inananlardan bazıları, 19. yüzyıl sonunda “Prens Tudor teorisini” ortaya atar. Buna göre Oxford Kontu, sadece Shakespeare’in adını kullanarak bütün oyunları yazmak­la kalmamıştır; Kraliçe Elizabeth’le gizli bir aşk yaşamış, bu ilişkiden bir çocuk doğmuştur. Çocuk, Shakespeare’in şiirlerini ithaf ettiği Southampton Kontu Henry Wrio­thesley’den başkası değildir…

1916’DA BİR MAHKEME KARARI

‘Yazarın Francis Bacon olduğu anlaşılmıştır’

ABD’de Shakespeare’in kimliğini saptamak üzere kurulan yapay mahkemeler ünlüdür. Ama bunların en komiği, 1916’da Chicago’daki gerçek bir davadır. Film yapımcısı William Selig, Shakespeare oyunlarından film yapacağını, ama asıl yazarın Francis Bacon olduğunun öne sürüldüğünü, yazarın kimliğinin tespit edilmesi gerektiğini söyle­yerek mahkemeye başvurur. Yar­gıç Richard Tuthill, asıl yazarın Francis Bacon olduğuna hükme­der. Ertesi gün Chicago Tribune gazetesi “Aha! Sherlock yaya kaldı!” başlığıyla dalgasını geçer: “Londra’da Globe Tiyatrosu çevresindeki dostları tarafından kısaca Bill diye anılan William Shakespeare, dün Yargıç Tuthill tarafından müflis ilan edildi”.

18. yüzyıla kadar “orijinallik” bir değer değildi. Hem Doğu’da hem Batı’da da sanatçı ve şairlerden eskilerin izinden gitmesi, onlarla aynı konuları hatta aynı üslupla işlemesi beklenirdi. ‘Mutlak özgünlük takıntısı’, bireyselliğin kutsandığı modern zamanlarda doğdu, ‘fikri özel mülkler’ telif haklarıyla korumaya alındı. Taklit mi esinlenme mi tartışması hiç bitmeyecek.

Bugün yaşamış olsaydı, mutlaka cin fikirli bir köşe yazarı çıkar, “Sha­kespeare intihalci çıktı!” diye başlık atardı. İngiliz şair ve ti­yatro yazarının bütün konula­rını başka eserlerden aldığını biliyoruz. Aynısını kendi kla­sik edebiyatımız için de söy­leyebiliriz. Acaba Fuzulî, “Ne yanar kimse bana âteş-i dilden özge/ Ne açar kimse kapum bâd-ı sabâdan gayrı” dizeleri­ni yazarken Necati’nin, “Beni ağlan beni kim üstüme gelmez ölicek/ Bir avuç toprağ atar bâd-ı sabâdan gayrı” beytin­den “intihal” mi yapmıştı? Ve­ya Leyla ve Mecnun’u yazar­ken, kendisinden önce aynı konuyu anlatmış olan Ali Şir Nevai veya Nizami gibi başka şairlerin hırsızı mıydı?

Shakespeare ve Fuzuli ile ilgili bu sorular anlamsız ge­lebilir. Ancak telif hakkı kav­ramının büyük değer taşıdığı, yasalarca korunduğu günü­müzde, bir başka yazarla aynı konuyu işlemek, aynı sözleri kullanmak çok da kolay değil.

İntihal, yani bir başkası­nın eserini kendisine mal et­me, çok yalın bir kavram gibi gözükse de “Olgunlaşmamış şairler taklit eder, olgun şair­ler çalar” (T. S. Eliot) veya “Bir kitabı kopya etmek intihal­dir, birçok kitabı kopya etmek araştırmadır” (Mizner) gibi ünlü sözler, intihalin pek basit olmadığını gösterir. Bir intihal sözlüğü (Le Dictionnaire des Plagiaires) yazan günümüz Fransız yazarlarından Roland de Chaudenay bile şöyle der: “Derleme, kültürün başlıca ta­şıtıdır”.

Buradan, bir başkasının eserini çalmanın meşru oldu­ğu sonucu çıkmasın. İntihal, her zaman utanç verici bir hır­sızlık olarak görüldü. Daha 1. yüzyılda Romalı şair Martia­lis’in, şiirlerini çalan Fidenti­nus’a karşı yazdığı epigramlar, bunun hiç hoş karşılanmadığı­nı gösteriyordu: “Kitaplarımın hırsızı, bir şairin tek bir metne ve ucuz bir papirüs parçasına bedel olduğunu sanıyorsan ya­nılıyorsun: Alkış, iki üç paraya alınmaz”.

Peki, “imitatio”nun (taklit), yazar, şair, nutuk atan politi­kacı için başlıca teknik olarak görüldüğü eski Roma’da inti­hal derken ne anlaşılıyordu? İntihal ve taklidi birbirinden ayıran birkaç nokta vardı: İn­tihal yapan, çaldığı malzemeye yeni bir katma değer eklemi­yordu. Aynı malzemeyi yeni­den kullanmak meşruydu ama bunun sonucunda asgari sanat standartlarına ulaşmayı ba­şaramayan bir esere “intihal” demek mümkündü. “İktibas” yani alıntı kavramı da aynı dö­nemde önem kazandı. Cice­ro’ya göre, intihalcinin asıl su­çu, kaynaklarını saklamasıydı. Yaşlı Plinius, Historia natura­lis’in ilk cildinde yararlandığı yazarların bir listesini verir­ken, intihalcileri bu işi yapma­makla suçluyordu.

Ama asıl kıyamet modern zamanlarda, bireysellik, oriji­nallik, özel mülkiyet gibi kav­ramların göklere çıkarıldı­ğı dönemde koptu. 18. yüzyı­la kadar “orijinallik” bir değer değildi. Doğu’da da Batı’da da sanatçı ve şairlerden eskile­rin izinden gitmesi, onlarla aynı konuları işlemesi bekle­nirdi. Romalı düşünür Seneca yazarlara “eskileri hazmetme­lerini” sıkı sıkıya öğütlemişti. Fuad Köprülü, Türk Edebiya­tı Tarihi adlı eserinde Se­merkantlı Nizâmî Arûzî (12. yüzyıl) ve Şems-i Kays’ın (13. yüzyıl) öğütlerini örnek veri­yordu. Bunlara göre: “(Bir şair için) daha gençliğinde eskile­rin şiirlerinden yirmi bin be­yit ezberlemek, sonrakilerin eserlerinden on bin kelimeyi gözönünde tutmak, üstatların divanlarını daima okumak la­zımdır”.

Fuad Köprülü’nün bunla­rı aktardıktan sonra yaptığı modernist yorum ise ilginçti: “Bu telkinlerin, o devir sanat­kârlarını nasıl fena bir taklide sürükleyeceği pekâlâ anlaşılır. Şahsiyetin inkişafı için hiç­bir serbest saha bırakmayan, taklidi ve nazireciliği şiddetle revaçta tutan bu edebi terbiye tarzı, Tanzimat devrine gelin­ceye kadar bizim şairlerimiz için de başka türlü değildi”.

Köprülü, İngiliz şair Edward Young’ın Conjectu­res on Original Composition (1759) adlı eserini okusaydı, kuşkusuz beğenirdi. Young’a göre, yazarlar öncekileri taklit etmekten vazgeçmeliydi: “Ne kadar orijinal olurlarsa o ka­dar iyidir”. Ayrıca şu sözleri, özel mülkiyet-bireysellik-ori­jinallik ilişkisini de ortaya ko­yuyordu: “Taklitçi, tacını baş­kasıyla paylaşır. Orijinal ise alkışın tamamını hak eder”. Birkaç on yıl sonra, ilk Alman romantikleri Schelling, Schle­gel, Novalis gibi şairler, bu ori­jinallik fikrini alarak yücelt­tiler ve romantizmle birlikte aynı konuların yeniden işlen­mesi geleneği yavaş yavaş son buldu.

Müzikte de işler farklı de­ğildi. Örneğin Vivaldi’nin (18. yüzyıl) operalarında kötü karakterlerin aryalarını kendisi bestelemeyip olduğu gibi baş­ka bestecilerin operalarından alması doğal karşılanıyordu. Veya Mozart’ın ilk dört piyano konçertosunu başka besteci­lerden “kopyala/yapıştır” yön­temiyle derlemesinde bir kö­tülük görülmüyordu.

Tahmin edileceği gibi re­simde intihal zordur. Zeki Fa­ik İzer’in, Fransız ressam Eu­gène Delacroix’nın “La liberté guidant le peuple” (1830) adlı tablosunu “Inkilâp Yolunda” (1933) adlı bir tabloya dönüş­türmesi, açıktan açığa yapıl­mış bir taklittir. Ancak mo­dernite öncesinde, ressam im­zasına bugünkü kadar önem verilmediği açıktı. Eski dü­zende, usta-çırak ilişkisi için­de, bir atölyede birçok ressam bir arada çalışıyordu. Örneğin Venedikli ressam Tiziano’nun yaptığı Kanuni Sultan Süley­man resimlerini ele alalım. Bunlar bir seri üretimin sipa­riş üzerine çoğaltılmış parça­larını andırır. Ayrıca bunları Tiziano’nun mu, atölyesindeki başka ressamların mı yaptığı tam olarak bilinmez.

Ünlü nakkaşların durumu da böyleydi. Elbette bazıları şöhrete kavuşuyor, hatta çizgi­lerinden tanınıyordu. Örne­ğin Babür Şah, nakkaş Kema­lüddin Bihzâd’ın (Kemaleddin Behzad) minyatürlerini hemen tanıdığını, çünkü sakallıları sa­kalsızlardan daha iyi çizdiği­ni yazar. Öte yandan Bihzâd da diğer nakkaşlar gibi, nakkaşha­nede, usta-çırak ilişkisi içinde, ortaklaşa çalışmaya dayalı bir geleneğin parçasıydı. Kimbilir hangi resmin tamamını kendi­si yapmış, tezhib, tahrir, tasvir gibi çalışma aşamalarının han­gisini üstlenmişti? Bazılarına “el-fakir Bihzad” veya “kâr-i üstâd-ı Bihzad” diye imza at­mıştı ama o kadar tanınmasına rağmen, yaptığı bazı minyatür­lerde de imza yoktu. Batılıların onu keşfetmesiyle birlikte (19. yüzyıl) hangi minyatür onun elinden çıkma sorusuna cevap aranmaya başlandı. Nakkaş Osman’ın durumu da farksız­dı. Örneğin Sigervatname’deki (Zigetvar Savaşı Tarihi) min­yatürlerin ona ait olduğu, 20. yüzyılda birkaç sanat tarihi ça­lışması sonucu belirlenmişti.

Günümüzde yazar, beste­ci ve ressamın kim olduğuna verilen büyük önem, bireysel­lik ve orijinallikle birlikte telif hakkının ortaya çıkışıyla baş­layan bir eğilimin parçasıdır. İlk telif hakkı yasası (Krali­çe Anne Yasası, 1710) yayıncı karşısında halkın bilgilenme hakkını korumak için çıkarıl­mıştı. Çünkü matbaacı, satın aldığı esere sonsuza kadar sa­hip olabiliyordu. Telif hakkı, aynı nedenle Amerikan Ana­yasası’nın birinci maddesine (8. Bölüm, 8. Bend) girmişti: “Bilimin ve yararlı sanatla­rın gelişmesi için, yazarlara ve mucitlere kendi yazı ve buluş­ları üzerindeki haklarının kı­sıtlı sürelerde verilmesi”.

Ancak sanat ve bilimin serbest dolaşımını sağlamak uğruna yaratıcının hakkını kı­sıtlayan bu düzenlemeler, za­manla intihali de cezalandıran bir özel mülkiyet hakkına dö­nüştü. Bern Konvansiyonu sa­yesinde, bir ülkeden diğerine çeviri yoluyla yapılan intihal­lere de set çekilmeye çalışıl­dı (1886). Günümüzde ortaya atılan intihal suçlamalarının bu kadar çok olmasının bir ne­deni de, akçeli, dolayısıyla ga­yet etkili olan fikir mülkiyeti yasalarından kaynaklanmak­tadır.

HIRSIZ DA HIRSIZDAN ÇALAR

Shakespeare’in oyunu: Bir çalıntı ‘Fırtına’sı

Shakespeare’in konularını başka yazarlardan alması, klasik geleneğe tamamen uygundu. Ama Fırtına adlı son oyununa baktığımızda işi iyice abarttığını görürüz: Konuyu William Strachey adlı bir yazarın kitabından, oyunun yapısını İtalyan commedia dell’arte türünden, karakter­lerin konuşmalarının ciddi bir bölümünü Fransız denemeci Montaigne ile Latin şairi Ovid­ius’tan (neredeyse kelimesi kelimesine) almıştı. Hınzırca bir ayrıntı daha ekleyelim: Son yapılan araştırmalarda Shake­speare’in konuyu “çaldığı” kitabın yazarı William Stra­chey’nin de bir intihalci olduğu, kitabında anlattığı Bermuda’da­ki deniz kazası hikayesini çok daha önce yazılmış başka dört kitaptan aldığı ortaya atıldı.

MİLLÎ MARŞLAR NE KADAR MİLLÎ?

Münasebetsiz XV. Louis, 10. Yıl Marşı’nı söylermiş!

Müziğin milli değil evrensel bir dil olduğunu unutanlar, her yerde “skandallarla” karşı­laşmaya hazırlanmalıdır. Büyük Britanya’nın “God Save The King/ The Queen” (Tanrı Kralı/Kraliçeyi Korusun”) marşının, Fransa Kralı XIV. Louis’nin bestecisi Lully’nin kendi kralı için yazdığı “Grand Dieu Sauve Le Roi” (Büyük Tanrı Kralı Koru) adlı eserinden alındığı iddiasını çürütmek için İngilizler çok mürekkep dökmüştür. Buna karşılık Fransız milli marşı “La Marseillaise”in (1792) Avustur­yalı besteci Mozart’ın 25. piyano konçertosunun (1786) ilk bölü­müyle benzerliği de Fransızları kara kara düşündürür. Cemal Reşit Rey’in bestelediği “Onuncu Yıl Marşı”nın (1933) başının, Fransız düşünür (ve vasat besteci) Jean-Jacques Rousseau’nun “Le Devin du Village” operasında (1752) Colette’in “J’ai perdu tout mon bonheur/ J’ai perdu mon serviteur” diye başlayan aryasın­daki ilk temayla benzerliği dikkati çeker. Bu opera ilk kez sarayda sahneye konduğunda Fransa Kralı XV. Louis’nin çok hoşuna gittiği, kralın gün boyu sarayda davudi sesiyle “Çıktık açık alınla” (yani “J’ai perdu tout mon bonheur”) diye şarkı söyleyerek dolaştığı söylenir. Bu örnekler intihal değildir ama marşların ulusal ve ideolojik özellikleri nedeniyle tartışmaya açıktır. Aslında, besteciler her zaman birbirlerinin müziğinden motif ve cümleleri alarak geliştirir. Bu arada Almanya’nın “Deuts­chland Deutschland über alles” dizesiyle tanınan milli marşının ise, Haydn’ın 1797’de Avusturya İmparatoru II. Franz’ın doğum günü için yazdığı marş olduğunu ekleyelim.

YAKIN TARİHİMİZDE İNTİHAL TARTIŞMALARI

Şiirden romana, suçlama edebiyatı

Peyami Safa, başka yazarlara yaptığı intihal suçlamalarıyla ünlüydü. Bu edebiyat dedektifi, Türk romanının en popüler ör­neklerinden Çalıkuşu’nun (1922) Léon Frapié’nin L’institutrice de Province (Taşra Öğretmeni, 1897) adlı romanından çalındı­ğını öne sürmüştü. Léon Frapié (1863-1949) eğitim ve kadın haklarına ilgisiyle tanınan bir romancıydı. Taşra Öğretmeni adlı romanında, Louise Chardon adlı genç bir öğretmen kızın bir köy okulunda çektiği sıkıntıları, Reşat Nuri Güntekin ise Çalıkuşu’nda Feride adlı İstanbullu bir kızın aşk acısı nedeniyle evden kaçarak Anadolu’da öğretmen olarak hayatını sürdürmeye çalışmasını anlatmıştı. İki romanda da eği­timin aksaklıklarına değiniliyor, yalnız bir kadının istismara açık olduğu vurgulanıyordu ama Çalı­kuşu’nda aşk acısı öne çıkarken, Taşra Öğretmeni eğitim üzerine yazılmış tezli bir romandı.

Türk şiirinin en ünlü örnek­lerinden biri de intihal suçlama­sıyla karşılaştı. Ahmed Hâşim’in “Yarı Yol” (1923) şiirini İngiliz şair Rudyard Kipling’in The Jungle Book (Ormanın Kitabı, 1894) eserinde Maymunların Şarkısı adlı şiirden çaldığı öne sürüldü. “Maymunların Şarkısı” ile herhalde “Road Song of the Bandar-Log” başlıklı şiir kaste­diliyordu. Ancak maymunların ağzından yazılmış bu şiirde “Half-way up to the jealous moon!” (Yarı yoldayız kıskanç aya doğru!) dizesiyle Ahmed Haşim’in “Yarı yoldan ziyâde mâha yakın” dizesi arasındaki yakınlık dışında hiçbir benzerlik kurulamaz. İki şiirin temalarının da uzaktan yakından ilişkisiz olduğunu eklemek gerekir.

Ülkü Tamer 50’li yıllarda İlhan Berk’in kendi şiirlerini çaldığını söylemiş, Berk’in de “evet beğendiğim şeyleri alırım” demesi büyük tartışma yaratmıştı. Erdoğan Alkan Şiir Sanatı kitabında Türk şairleri­nin Fransız şairlerinden aldıkları dizeleri yazmış, Cemal Süreya, A. Muhip Dranas ve birçok şairden karşılaştırmalı örnekler vermişti. 70’li yıllarda Burhan Günel Yazko dergisinde Adalet Ağaoğlu’nun Huxley’in kitabın­dan “fazlaca etkilendiğini” dile getirmiş, tartışmaya Mina Ur­gan ve Leyla Erbil de katılmıştı. 80’li yıllarda da Murat Bardakçı, Orhan Pamuk’un Beyaz Kale romanının çalıntı olduğunu iddia etmişti.