İngiliz yazar Daniel Defoe Veba Yılı Günlüğü’nde (1722) gerçek bir olayı, 1665 Londra veba salgınını bir roman tadıyla anlatır. Fransız yazar Albert Camus de Veba’da Cezayir’in Oran kentinde 1940’larda yaşanan kurgusal bir salgını romanlaştırır. Sayısız insan bu kitapları herhangi bir hapsolma-kuşatılma durumunun, yokolma tehdidinin temsili olarak okumuştur. Günümüzdeki COVID-19 salgınının ortaya koyduklarıyla şaşırtıcı benzerlikler…

İkinci veba pandemisi Batı dünyasını Ortaçağ’ın sonlarında vurur ve artçı salgınlarla birkaç yüzyıl devam eder. Hayatın, dolayısıyla edebiyatın bir parçası olur. İlgisiz metinlerin içinde aniden karşımıza çıkar. Boccaccio’nun Decameron’unda 10 kişi Floransa’da veba salgını nedeniyle bir eve kapanır, birbirlerine öyküler anlatırlar. Shakespeare’in Romeo ve Juliet’inde iki âşık haber taşıyan ulağın yolda karantinaya alınması yüzünden ölüme sürüklenir.

Doğrudan salgını konu edinmiş yazarlar da vardır. Bunların içinde iki başyapıt öne çıkar: İngiliz yazar Daniel Defoe’nun 1722 tarihli Veba Yılı Günlüğü (A Journal of the Plague Year) ve Fransız yazar Albert Camus’nün 1947 tarihli Veba’sı (La Peste).    

İki yazar da salgınlara takıntılı bir ilgi duyarlar. Daniel Defoe 1722’de vebayla ilgili iki kitap yayımlar: Veba Yıllığı Günlüğü ve daha az bilinen Veba İçin Gerekli Hazırlıklar (Due Preparations for the Plague). Albert Camus ise 1947’de Veba’yı yayımladıktan 1 yıl sonra Kuşatma (L’État de Siège) adlı oyununda veba korkusunun tuzağındaki bir başka kenti gündeme getirir.

Yaşlı Brueghel’in ünlü resmi “Ölümün Zaferi”, 16 yüzyıldaki Veba salgınını canlandırıyor.

Bu takıntının nedenleri vardır. Daniel Defoe 1720 Marsilya veba salgınıyla ilgili haberlerden çok etkilenir, kendisi beş yaşındayken Londra’da patlak veren 1665 veba salgınını hatırlar. Bugün bizim yaptığımız gibi, dünya bir salgının avucuna düşmüşken geçmişteki afetlere bakmak ister. Albert Camus ise Fransız sömürgesi Cezayir’de, Oran kentinde doğmuştur. Burada 20. yüzyılda sık sık kolera ve tifüs salgınları patlak verir. Camus 1940-41’de tam da Oran’dayken kentte bir kolera salgını birkaç bin kişinin ölümüne neden olur.

Okurlar bu kitaplarda anlatılan salgınları bir çeşit metafor olarak görmüştür. Dehşet, çaresizlik ve kötülüğün pençesine düşmüş birer kent distopyası okuduklarını düşünürler. Zaten Albert Camus kitabının başına Daniel Defoe’nun Robinson Crusoe romanından şu alıntıyı koymuştur: “Gerçekten varolan herhangi bir şeyi varolmayan bir şeyle temsil etmek ne kadar mantıklıysa, bir hapsolma şeklini de bir başkasıyla temsil etmek o kadar mantıklıdır”.

Bu alıntı iki veba yazarı arasındaki bağlantıyı da gösterir. Albert Camus herhalde Veba Yılı Günlüğü’nü okumuştur; Daniel Defoe’nun gözde temalarından biri olan hapsedilme korkusu ve kurtulma arzusunu gayet iyi bilir. Camus için salgın bir metafordur. Fransa’nın 1940-1944 arasında Nazi işgali sırasında yaşadığı hapis, iç sürgün ve korku ortamını bir veba salgını yaşayan Oran’a taşır. Bu nedenle kimse Veba’yı tam da bahsettiği konuyu yani salgını anlatan bir metin olarak okumaz. Camus’nün kendisi de, Roland Barthes’ın romana yönelik eleştirilerini cevaplarken vebanın bir metafor olduğunu açıkça belirtmiştir: “Veba’nın birçok açıdan okunmasını istedim ama bariz içeriği, Nazizme karşı Avrupa direnişiydi”.   

Daniel Defoe, Londra’da veba salgını başladığında 5 yaşındaydı ve ailesiyle şehir dışına kaçmışlardı.

Daniel Defoe’nun Veba Yılı Günlüğü ise yıllarca herhangi bir kaba sığdırılamaz. Nedir bu metin? Tarihî bir roman mı? Geçmişe dönük uzun bir röportaj mı? Bir tarih araştırması mı? Ele alınan konu yani 1665 Londra veba salgını gerçek bir olay olduğu, Defoe’nun metni belgelere dayalı rakam ve istatistiklerle dolup taştığı halde, kitaba bir ara “roman” denilmesi uygun görülür. Yazar insan duygularını öyle bir güçle aktarır ki tarih veya gazetecilik kalıplarına sığmaz. Zaten Daniel Defoe istemeden romancı olmuş bir tür gazetecidir. En ünlü iki romanı Robinson Crusoe ile Moll Flanders’ın bile birer röportaj olduğuna inandırmak istemiştir okurlarını. Otomatik Portakal’ın yazarı Anthony Burgess, onun için “İngiliz edebiyatının en büyük yalancısı” demiştir.

Her iki kitabın kendilerinden birinci tekil şahısla sözeden birer anlatıcısı vardır. Veba’nın en son sayfasında bu anlatıcının aynı zamanda romanın kahramanı Doktor Bernard Rieux olduğu açıklanır. Veba Yıllığı Günlüğü’nün anlatıcısı ise Londralı bir saraçtır (at koşumları yapan bir zanaatkâr). Kitabın en son satırında adının H. F. olduğunu öğreniriz. Bu iki anlatıcı bizi korku dolu iki şehirde ev ev, sokak sokak dolaştırır.

Albert Camus ise vebayı Nazi işgali sırasında yaşadığı hapis deneyimini anlatmak için bir metafor olarak kullandı. Yazar, romanının geçtiği Cezayir Oran’da.

TEHLİKEYE UYANMA

Herkes vebanın sona erdiğini biliyor; ölüler hariç

Bir salgın patlak verdiğinde hekimlerden devletin tepesine kadar yetkililer hem geç kalmaktan hem erken davranmaktan korkarlar. Davranış bilimcilerin “taraflı doğrulama” dedikleri eğilimi benimser, yani istedikleri senaryoya inanmayı tercih ederler. Veba romanında iki hekim arasındaki şu konuşmaya kulak verelim:

“…

– Aslında ne olduğunu biliyorsunuz değil mi Rieux?

– Analizlerin sonucunu bekliyorum.

– Ben biliyorum. Analize filan ihtiyacım yok. Bir meslektaşın dediği gibi: ‘Mümkün değil, herkes bunun Batı’da yok olduğunu biliyor’. Evet, herkes biliyor, ölüler hariç. Hadi Rieux, ne olduğunu siz de benim kadar biliyorsunuz…

‘Evet’ dedi Rieux. ‘İnanılır gibi değil. Ama galiba veba’…”

Veba Yılı Günlüğü’nde, Londralılar Hollanda ile iş yapan tüccarların mektuplarından salgının orayı kasıp kavurduğunu öğrenirler, söylentiler kulaktan kulağa yayılır:

“Hükümetin ne olup bittiğini iyi bildiği anlaşılıyordu, salgının buraya sıçramasını önlemek için yapılması gerekenlere dair bazı toplantılar yapılmıştı ama bütün bunlar çok gizli tutulmuştu”. Az sonra fakir dış mahallelerde veba ölümleri başladığı halde, Londra’nın kalbinde yani sur içindeki City’de herkes rahattır, kaygılanmaz. Bir süre sonra, daha yetkililer bir tedbire başvurmadan zenginler şehri terketmeye başlar: “Sokaklar eşyalar, kadınlar, çocuklarla dolu arabalardan görülmez oldu. Korkunç, acı bir manzaraydı bu. Belediye başkanının kapısına ulaşmak mümkün değildi, geçiş izni ve sağlık sertifikası almak için herkes birbirini çiğniyordu, bunlar olmadan şehir dışında yolculuk etmek, bir handa gecelemek mümkün değildi. Belediye başkanı bir süre zorluk çıkarmadan başvuran herkese sertifika dağıttı”. 

RAKAMLARIN ANLAMSIZLIĞI

İstatistik tartışmaları ve gerçek sayıların gizlenmesi

Bir salgın, rakamlar, tablolar ve grafiklerle belgelenir. Herkes resmî açıklamaları endişeyle bekler ama bir yandan da hasta ve ölü sayıları giderek anlamsızlaşır. Veba Yılı Günlüğü’nde anlatıcı H. F. durmadan haftalık “ölüm raporları”nı (Bills of Mortality) izler. Bunlar, Londra’da her mahalle kilisesinin kayda geçirdiği ölü sayısını ve ölüm nedenini belirten listelerdir. Kitap, mahalle mahalle karşılaştırmalı ölüm tablolarıyla doludur. H. F.’nin takıntısı bugün bizim istatistikleri izleyişimizi andırır:

“Sonraki liste 23 Mayıs-30 Mayıs haftasına aitti, burada vebadan ölüm rakamı 17’ydi ama St. Giles mahallesindeki definler 53’e çıkmıştı, korkunç bir sayı! Bunlardan 9’unun vebadan öldüğü belirtilmişti. Ama araştırma yapılınca bu mahallede aslında vebadan ölen 20 kişinin daha olduğu öğrenildi, bir bölümünün lekelihummadan öldüğü yazılmış, diğerlerinin ise ölüm nedeni saklanmıştı”.

Veba’da Doktor Rieux, 543’te Kostantiniyye’yi (İstanbul) sarsan ilk büyük pandemiyi hatırlar. Procopius, o sırada İstanbul’da 1 günde 10 bin kişinin öldüğünü yazmıştır. “On bin ölü, büyük bir sinemanın alabileceği seyircinin beş katı eder” diye düşünür Rieux. “Beş sinemadan dağılan insanları toplayıp şehrin meydanına götürün ve neye benzediği anlaşılsın diye hepsini öldürün. En azından bu isimsiz kalabalığa bir yüz verebiliriz o zaman. Ama tabii, böyle bir şey yapmak mümkün değil, zaten kim on bin yüzü tanıyabilir ki?”

EV HAPSİ

Ne kadar kapatılmış ev varsa o kadar hapishane vardı

Veba Yılı Günlüğü’nün anlatıcısı, Londra’da Haziran 1665’te belediye başkanı ve ihtiyarlar heyetinin veba görülen evlerin karantinaya alınması kararından söz ederken “veba tarihinin bu bölümü çok acıklı; ama en feci hikayenin de anlatılması gerekir” der. Bu önlemin Bishopgate, Aldgate, Whitechappel gibi yoksul mahallelerde hastalığın yayılmasını durdurduğunu kabul eder ama ailelerin vebaya yakalanmış yakınlarıyla birlikte hapsedilmesi ona korkunç gelir. Belediye başkanı, kapısına kırmızı haç işareti konularak karantinaya alınan her evin önüne gece gündüz iki bekçi yerleştirmiştir. Aileler bu bekçileri aldatıp evden kaçmak için çare arar. 18 bekçi, kapısında bekledikleri insanlar tarafından öldürülür. Daha kurnaz yöntemlere başvuranlar da vardır. H. F.’nin aktardığı bir hikayede, evdeki vebalı hizmetçi yüzünden kapatılan bir aile, bekçiyi eczaneye yollamış, o gittikten sonra da kaçmıştır. Şöyle der H. F.: “Şehirde kapatılmış ne kadar ev varsa o kadar da hapishane vardı; hapsedilmiş insanların -bir suç da işlememiş olduklarından- buna tahammül etmeleri imkansızdı”.

Salgının hüküm sürdüğü Oran’da da evler kapatılır. Üstelik karantina, “şehrin üzerinde bir devrim rüzgarı estirir, şiddet sahnelerine yol açar”. Şehrin giriş çıkışını kapatan askerlere saldırılar düzenlenir, evler yakılıp yağmalanır, bir-iki kişinin idamı etkisiz kalır: “Bütün şehir sakinlerini etkileyen tek önlem sokağa çıkma yasağının ilanı olur. Saat 11’den sonra zifiri karanlığa gömülen şehir taş kesilir”. Londra’da da kendisini iki hafta boyunca evine kapatan H. F. sonunda dışarı çıkar ama, eskiden kalabalıklarla dolu sokakların boşluğu yüzünden başı döner, yolunu kaybeder.

Londra’da 1665 veba salgınında karantinaya alınan evlere kırmızı haç işareti yapılıyordu.

ÖLÜLERİN GÖMÜLMESİ

Sonuçta bu çukurlar insanlığın toplu mezarıydı

Londra’da veba zirveye ulaştığında tabut kalmadığından, ölenler el arabalarıyla taşınarak açılmış çukurlara rastgele fırlatılır. Bir keresinde H. F. karısını ve çocuklarını taşıyan arabanın peşinden çukura kadar koşarak feryat figan ağlamaya, bağırmaya başlayan bir adam görür: “Ölü arabasında kimisi çarşafa kimisi kilime sarılı 16-17 ceset vardı, bazılarının üstündeki örtüler arabanın sarsıntısıyla yolda düşmüştü. Çukura atıldıklarında tamamen çıplaktılar ama umurlarında bile değildi, çünkü sonuçta burası ‘İnsanlığın Toplu Mezarı’ydı”. Bu arada H. F. kara mizah diyebileceğimiz sahneler aktarır: İçip içip sızmış bir gaydacı yanlışlıkla ölü arabasına atılır, tam çukura fırlatılacakken ayılır: “Ölmedim ama değil mi?” diye sorar. Önce çok korkan arabacılar, bu felaketin ortasında ister istemez gülmeye başlar.

Oran’da da tabut kalmaz, ölüleri şehir dışına taşıma işi tramvaylara düşer: “Kentliler bunun ne olduğunu sonunda öğrendiler. Kıyı şeridine geçişi yasaklayan polislere rağmen sık sık, grup halinde dalgalara doğru inen kayalıklara tırmanmayı ve tramvaylar geçerken arabalara çiçekler atmayı başardılar. Yaz gecesinde çiçek ve ölülerle yüklü araçların sarsıla sarsıla gittiği duyuluyordu”.

HALK TIBBI

Vebaya karşı nane pastilleri, benzeri görülmemiş şuruplar

Bir enfeksiyon hastalığı başladığında, halk hemen buna yakalanmayı önleyecek mucizevi ilacın peşine düşer. Günümüzün “sumak suyu” gibi tedaviler 17. yüzyıl Londra’sında çoktur. Sokaklara yapıştırılmış afişler H. F.’nin dikkatini çeker: “Vebaya karşı ŞAŞMAZ haplar; BENZERİ GÖRÜLMEMİŞ veba önleyici şurup; TEK HAKİKİ veba-suyu; Havanın bozulmasını önleyen MUHTEŞEM ilaç…” Bunlar o kadar çoktur ki H. F. hepsini yazsa bir kitap dolduracağını söyler. Kendi ceplerini doldurmak için halkı aldatanlara olduğu kadar bunların tuzağına düşenlere de ateş püskürür: “O kadar akıllarını kaybetmişlerdi ki, bu tür hapları, merhemleri, şurupları stoklarken sadece paralarını harcamakla kalmayıp bir de kendi kendilerini zehirliyorlardı”. 20. yüzyılda da mucize arayışı bitmez. Veba’da her gün gözlemlerini kayda geçiren roman kahramanlarından Tarrou, eczanelerde naneli pastillerin tükendiğini farkeder; çünkü birçok insan bulaşma tehlikesine karşı kendisini korumak için bunları çiğnemektedir.

Veba Yılı Günlüğü’nde halk arasında özellikle sarmısak, sirke ve tütünün enfeksiyonu önlediği söylentisi yaygındır. H. F. çok şanslı bir çiftten sözeder. Erkek durmadan sarmısak ve tütün çiğnemekte, hastabakıcı olan karısı ise her tarafına sirke püskürtüp ağzını da sirkeli bir bezle kapatmaktadır. Bu sayede hiç maske takmadıkları halde salgını sağ salim atlatırlar.

DOKTORLARIN ÇARESİZLİĞİ

Hekimler ağızlarında maskelerle düşüp ölüyordu

Londra’da 17. yüzyılda hekimlerin vebaya karşı yapabileceği fazla bir şey yoktur; hastaların boyun, kasık ve koltukaltlarında çıkan ve taş gibi sertleşen veba hıyarcıklarını keserek enfeksiyonu boşaltmaya çalışırlar ama fazla başarılı olamazlar. H. F. bu hekimlerin “başkalarının hayatını kurtarmak için insanlığın hizmetinde kendilerini feda etmeleri”ni övgüyle karşılar. Ama “… insanın gücü afallayıp kalmış, sona ermişti” diye ekler: “Veba bütün ilaçlara meydan okuyordu; hekimler bile ağızlarında maskeleriyle yakalanıyordu; başkalarına ne yapmaları gerektiğini anlatmaya, reçete yazmaya gidenler hıyarcıklara bürünüyor ve nasıl mücadele edileceğini öğretecekleri düşmana yeniliyor, düşüp ölüyorlardı”.

Camus’nün romanında, 20. yüzyılda fazla değişen bir şey yoktur. Oran’da Dr. Rieux de aynı çaresizlik içindedir: “Sonunu göremediği bir dönem boyunca kendi rolünün artık insanları iyileştirmek olmadığını biliyordu. Onun rolü tanı koymaktı. Keşfetmek, görmek, tanımlamak, kaydetmek. Kadınlar onu bileğinden tutup yalvarıyorlardı: ‘Doktor, onu yaşatın!’ Ama o yaşatmak için orada değildi, tecrit emri vermek için oradaydı”.

SALGININ SONU

Mikrop hiçbir zaman ölmez, sadece uykuya dalar

Öncekiler gibi Londra ve Oran’daki salgınlar da gün gelir, alınan önlemlerden çok, veba bakterisinin gücünü kaybetmesiyle kendiliğinden sona erer. H. F. yeniden sokağa çıkmaya başlayan Londralıları “firavunun hışmından kurtulup Kızıldeniz’i geçenler”e benzetir. “Tanrı’ya şükrettiler, ama kısa sürede O’nun işlerini unuttular”. Sonra “nankörlüğün ve her tür kötülüğün aramıza geri dönüşü” üzerine daha fazla konuşmayı reddeder ve günlüğünü bir zafer çığlığıyla bitirir: “Korkunç Bir Veba Vardı Londra’da/ Altmış Beş Yılında/ Yüzbin Can Aldı, Sildi Süpürdü/ Ama İşte Ben Hayattayım Hâlâ”.

Oran’da salgın bittiğinde Dr. Rieux de sağ kalanlar arasındadır ama anlattıklarının bir zafer günlüğü olmadığını bilir. Şehirden yükselen sevinç çığlıklarını dinlerken “bu hafifleme duygusunun hep tehdit altında olduğunu” düşünür. Salgının bitişini kutlayan halk belki bilmemektedir ama Dr. Rieux “veba mikrobunun hiç ölmediğinin, yıllarca uykuya daldığının ve belki bir gün insanların bir mutsuzluk yaşaması ya da bir şeyler öğrenmesi için farelerini uyandırıp mutlu bir kente ölmeye yollayabileceğinin” farkındadır.

Oran sokakları
Camus’nun Veba’yı yazdığı yıllarda Oran’ın ana caddesi. Yazarın da orada bulunduğu 1940-41’de kentteki kolera salgını birkaç bin kişinin ölümüne neden olmuştu.

18. yüzyılın aydın İstanbul hanımefendilerinden Şair Fıtnat Hanım, pek nadir rastladığımız Osmanlı kadın şairlerin en önemlilerindendi. Osmanlı ilmiye sınıfının en tepesindeki beş şeyhülislamın bulunduğu bir aileye mensup bir kadın şairin varlığı, dönemi düşünüldüğünde “olacak iş değil” dedirtir. Hayatından geriye iki ölüm tarihinden başka pek bilgi kalmaması da öyle…  

Asıl adı Zübeyde, şiirdeki mahlası Fıtnat olan bu 18. yüzyıl aydını İstanbullu hanımefendi; kendisi de yazar ve şair olan Şeyhülislam Ebu İshak-zâde Es’ad Efendi’nin kızı olarak dünyaya gelmiş. Lehcetü’l-lügat adlı bir sözlüğün yanısıra musikişinasların yaşamöykülerini içeren Atrabü’l-âsâr adlı bir esere de imza atmış.

“Yaratılıştan kavrayışlı, anlayışlı” anlamındaki “Fıtnat” şiirlerindeki mahlasıyken, asıl adı bir şeyhülislâm kızı için uygun düşen Zübeyde’dir. Hibetullah yazanlar yanılmış. Ali Canib Yöntem’in İslam Ansiklopedisi’ndeki “Fıtnat/Fitnat” maddesindeki “(…) Hadikatü’l-Cevami, Lâleli Câmii bahsinde ismini Hibetullah olarak kaydeder” cümlesindeki yanlışlığı farketmeden alıntılayan N. S. Banarlı da Resimli Türk Edebiyatı C. II, s. 769, dipnot 46’da “Bu isim Hadikatü’l Cevami’de Hibetullah olarak geçer” demiş. Oysa Hadikatü’l-Cevâmi’de, Laleli Camii türbesinde gömülü 3. Mustafa’nın kızı Hibetullah anılıyordu!

Fıtnat’ın doğduğu konak, birkaç kuşak ulema, şair, yazar aileleri barındırdığına göre o ortamda bir şair hanım yetişmesi ne kadar doğalsa yaşamına ilişkin kaynak yokluğu da o kadar tuhaf! İstanbul’da doğmuş, yaşamış ama hayatı konusunda bilgi yok gibi. Doğumu, eğitimi, evliliği mutlaka yazılmıştır ama günümüze salt iki (!) ölüm tarihi kalmış: 1780 veya 1783. Doğum tarihi bilinmiyor. Adını Osmanlı divan şairleri sırasına yazdıran bu aydın kadının divanı 1846’da Takvimhane’de taşbaskısı yöntemiyle basıldığı gibi, kütüphanelerde de elyazma nüshaları var.

Şiirlerinden açık düşünceli ve aydın bir şair olduğu anlaşılan bu İstanbul hanımefendisinin soyuna bakıldığında şaşırtıcı bir tablo dikkati çekiyor: Büyükbabası Ebu İshakzâde İsmail Naim Efendi; amcası Şeyhülislam Ebu İshak-zâde İshak Efendi; babası Şeyhülislam Mehmed Es’ad Efendi; Fıtnat’ın amcası Es’ad Efendi-zâde Şeyhülislam Şerif Efendi, bu sonuncunun oğlu ve Fıtnat Hanım’ın yeğeni Şeyhülislam Mahmud Şerif Efendi… Hepsi de 1730-1780 aralığındaki şeyhülislamlar arasında yer almışlardır! Bu durum Fıtnat Hanım’ın şairliğini ister istemez sorgulatır. Osmanlı ilmiye sınıfının tepesinde ardarda beş şeyhülislamla örüntülü bir aile yapısından -döneminde “olacak şey değil” dedirten şair (Koca) Ragıp Paşa’nın, şair Haşmet’in çağdaşı- bu düzeyde bir kadın şairin yetişmesi şaşırtıcıdır. Sonradan üretilen söylentiler ciddiye alınırsa bu üçlü arasında latife, hiciv atışmaları yapılması da hayret vericidir.

Dikkati çeken başka bir durum da adını kaç aydınımızın bildiği şüpheli Fıtnat Hanım’ın mezarının da korunamamış olması. Bursalı Tahir, Osmanlı Müellifleri’nde: “Muhaderat-ı kavm(kadınlar topluluğu) içinde medâr-ı mefharet (övünç kaynağı) olacak bir nâdire-i belagat (ender söz ustası)” diye tanımladığı Fıtnat Hanım’ın mezarının saptanamadığını yazmış: “Geçen yüzyılın kitabiyat ve teracüm-i ahval (bibliyografi ve biyografi) uzmanlarından İsmet Efendi, “Eyüp Sultan Türbesi arkasındaki sırtta” demiş: “Kimi Eyüplüler de Feshane’ye giden (Defterdar) caddenin sağındaki harap -Hubbî Hatun- türbesini gösterirlerken kimileri de Çarşamba’da İsmail Ağa Camii haziresindeki Ebu İshak aile kabristanında gömülü olmasını ileri sürmüşler”.

Şu gerçek ortaya çıkıyor: Günümüzden yüzyıl önce Bursalı Tahir Bey, Fıtnat Hanım’ın mezarı denebilir bir iz bulamamış. Bugün kim nasıl bulabilir? Abdullah Eyyubî’nin, Eyüp Sultan ve çevresini anlatan Mecmua-i Vefiyât adlı yapıtında “Şeyhülislâm Murtaza Efendi türbesinin avlusunda, soldaki duvara bitişik mezardır” diye yazılmış. Bu kaynakta Fıtnat Hanım için “Şair Derviş Efendi’nin zevcesi Fıtnat Hanım’ındır” açıklaması var. 1980’de Arkeoloji ve Sanat Dergisi’nde yayımlanan “Şair Fıtnat Hanım’ın Mezarı” başlıklı makalede de aynı yer, “Defterdar Caddesi’ndeki Hubbî Hatun Türbesi haziresi” olarak vurgulanmış. Fıtnat’ın kocası Derviş Efendi de Rumeli Kazaskerliği’ne kadar yükselmiş ama, safdil, ilimden-irfandan, şiirden nasipsiz bir zatmış.

Fıtnat Hanım’ın eserlerinden bestelenenler vardır. Lâleli (1763) ve Beylerbeyi (1780) Camiilerinin manzum tarihlerini yazdığı bilinir. Adı, İstanbul Lâleli’de Koca Ragıp Paşa Kütüphanesi’nin yan sokağına verilmiştir. Fıtnat’ı cazip-şuh bir dönem güzeli olarak gösteren “muhayyel” portresinin ressamını bilen herhalde vardır.

Bursalı Tahir Bey, Osmanlı Müellifleri’nin 2. cildindeki “Fıtnat Hanım” bahsinde onun birkaç şiirine yer vermiştir. Şu beyit ilginç: “Tabiat rûşen olmaz olmadıkça dide-i Hak beyyin / Alır mı beyt-i bî-revzen ziyâ hurşid-i enverden”(Doğa aydınlık olmazdı Tanrı bakmadıkça / Penceresiz ev güneş ışığı alabilir mi?)

Adı geçen kitabın dizin sayfalarında yüzlerce şair adı sıralanmışken listenin sonuna 18 kadın şair için de yarım sayfalık “fihrist-i nisâ” (kadınlar dizini) eklenmiş. Fıtnat’ın da yeraldığı bu kısa dizindeki Osmanlı kadın şairleri şunlar: Zeynep, Sırrı Rahile, Şeref, Sıdkî Emetullah, Safvet Nesibe, Âdile Sultan, İffet Hatice, Fâize Fatma, Bahar-zâde kerimesi Kastamonulu Feride, Hazinedarzâde Fıtnat, Fıtnat Zübeyde İstanbulî,Fatma Kâmile Balıkesrî, Leylâ İstanbulî, Makbule Lemân İstanbulî, Fahrünnisâ Mihrî Amasiyevî, Nesibâ Tevfika İstanbulî, Nakiye Şerife, Nigâr Hanım binti Osman Paşa.

Bunlardan, divanı yayımlanan Mihrî Hatun (Amasya, 1460-1506) Osmanlı kadın şairlerin ilklerindendir. Yine divanı olan Âdile Sultan (1826-1899) 2. Mahmut’un kızı, Abdülmecid’in kızkardeşi, Abdülaziz’in ablası, 2. Abdülhamid’in halasıdır. Sultan Abdülmecid’in kâtibi ve şehzade hocası Macar Osman Paşa’nın kızı olan şair Nigâr Hanım’ın oğlu Salih Keramet de şair Tevfik Fikret’in arkadaşıydı.

DİVÂN-I FITNAT HANIM

‘Ne denlü olsa bî-tâb ü takat

Yine etmez gönül senden feragat’

Kütüphanelerde daha başka elyazması nüshaları bulunan Fıtnat Hanım Divanı, Remzi Divanı ile aynı deri cilt içinde, 40 yapraktır. Yapraklar altın yaldızlı cetvellidir. Aynı hattat kalemiyle ve tâ’lik yazısıyla -divanlardaki tertibe üzere- ilk bölümde: Manzum münacaat; naat ile döneminin padişahları 1. Mahmut (1730-1754), ardılları 3. Osman (1754-1757), 3. Mustafa (1757-1774) ve 1. Abdülhamid (1774-1789) için kasideler, cülusiyeler, iydiyeler (bayram kutlamaları); başta Koca Ragıb Paşa yine aynı dönemin sadrazamları, Nigâr Hanım’ın babası Şeyhülislam Es’ad Efendi ve diğerleri için kasideler, medhiyeler, tarih düşürmeler; Şehzade 3. Selim ve Şehzade Mehmet ile Hibetullah Sultan için velâdetnameler; ileri gelenlerin yeni devlethâneleri (konak ve yalılar) için medhiyeler sıralıdır. İzleyen yapraklarda “mürettep divan” geleneğince kafiyelere göre harf sıralamasında Fıtnat Hanım’ın gazelleri, şarkı, kıta ve beyitleri özenle yazılmıştır. Bir örnek şöyledir:

Tegafül eyleme ahvalimi bil / Aman ey Padişah-ı kişver nâz

Dil-i zâra nigâh-ı merhamet kıl / Aman ey padişah-ı kişver-nâz

Yeter cevr eyledin ben mübtelâya / Tahammül kalmadı dilde cefaya

Şikâyet eylerim senden Hüdâya / Aman ey padişah-ı kişver-nâz

Dil-i bî-çâreye rahm eyle şâhım / Çıkar eflâke her şeb sensiz âhım

Nedir bilmem acep cürm ü günâhım / Aman ey padişâh-ı kişver-nâz

Ne denlü olsa bî-tâb ü takat / Yine etmez gönül senden feragat

Bu cevre yok mu sultânım nihayet / Aman ey padişâh-ı kişver-nâz

Beyit:

Gâm-ı azli çekenler neşve-i devlet nedir bilmez

Düşen bîm-i firaka lezzet-i vuslat nedir bilmez

(İşten çıkartılanlar devlet görevinde olmanın sevincini,

Ayrılık tuzağındakiler de kavuşmanın tadını bilemezler)

TÜRK MEŞHURLARI ANSİKLOPEDİSİ’NDEN

‘Yazılarındaki kudret ve zarafet…’

Fıtnat Hanım’la ilgili sınırlı kaynak, yazılarındaki kudret ve zarafete olduğu kadar, eğitiminin yüksekliğine ve nüktedanlığına da vurgu yapar. Türk Meşhurları Ansiklopedisi’ndeki pasajda, kendisiyle ilgili bazı hikayelerin de icat edilmiş olduğu söylenir.

“Fıtnat, divan edebiyatına mensup Türk kadınları arasında en değerli demeğe lâyık olanıdır. Kadınlarımızın seslerinin duyulmadığı bir zamanda yaşadığı halde büyük bir şöhret kazanmıştır. (…) Kütüphanesiyle meşhur olan babası, şiire ve edebiyata vakıf kardeşi de zarif bir şairdi. Demek ki Fıtnat Hanım on sekizinci asır İstanbul’unun en kibar ve ince bir muhitinde yetişti. Yazılarındaki kudret ve zarafet, tahsil ve terbiyesinin yüksekliğine delâlet eder. Ölümünde yaşlı olduğuna göre belki Lâle Devri’ni de çocukluğunda görmüştür.

Onun irticalen şiir söylediği, hazırcevap ve nüktedan olduğu hakkında birçok fıkralar söylenir. Gerek Koca Ragıp Paşa ile gerek şair Haşmet ile lâtife tarzında müşaareleri (şiirle söyleşme) rivayet olunur. Bu hikâyelerin bir kısmı icat edilmiş olsa bile bir kısmı doğru olacaktır”.

(İ. Alâettin Gövsa, Türk Meşhurları Ansiklopedisi, s.142-143)

Büyük Millet Meclisi’nin açılışının 100. yılı nedeniyle dönemin meclis tutanaklarını ve hukuk metinlerini karşılaştırmak, 1932’de başlayan “Dil Devrimi”yle birlikte siyaset ve hukuk dilindeki “özleştirme” çalışmalarının git-gelli hikayesini de takip etmemizi sağlıyor.

Cumhuriyet Halk Partisi’nin 1935’teki dördüncü büyük kurultayında onaylanan ve Atatürk’ün ölümüne dek yürürlükte kalıp, İsmet İnönü zamanında eski haline döndürülen tüzüğünde; Güneş-Dil kuramıyla Türkçeye yerleşen ve bugün artık yadırganmayan kelimelerle birlikte, hiç tutmamış ve unutulmuş pek çok kavrama da rastlayabiliyoruz: Dilerge (takrir), gösterit (temsil), imsilemek/oruntmak (temsil etmek), kasanık (mahkum), ödek (tazminat), şar (belediye), tutulga (zabıtname) gibi… Tüzükte artık anlamlarını ayrıca yazmaya gerek bırakmayacak sözcükler içinde ise şunlar var: Aday, başkan, çoğunluk, devrim, gerekçe, il/ilçe, kent, kurul, onaylamak, oturum, oy, önerge, tüzük, ulusal, üye, yönetmek… Atatürk’ün 1936’daki TBMM açılış konuşmasında, “sayın”, “kamutay”, “kurum” gibi kelimeleri kullandığını, 1938’de ise söylevine “Yüce Saylavlar (Milletvekilleri)” diye başladığını da biliyoruz.

Dildeki özleştirme çalışmaları, Millî Mücadele döneminde 4 Mayıs 1920’de Maarif Vekâleti adını alan Bakanlık çatısı altında yürütülüyordu. Bu Bakanlığın ismi de 1923’ten 1935’te Saffet (Arıkan) Bey’in Bakanlığa geldiği tarihe kadar “Maarif Vekâleti” olarak kayıtlara geçmiş. 1935’ten itibaren, Atatürk’ün ölümüne dek ise aslen Fransızca olan “kültür” kelimesinin Türkçe olduğu ileri sürülerek Saffet Arıkan’a “Kültür Bakanı” denmişti. Hasan Âli Yücel’in bakanlığa başladığı 17 Mart 1939’dan itibaren yeniden Maarif Vekâleti adını alan makam, 1946’da Millî Eğitim Bakanlığı adını almış. İki cumhurbaşkanı döneminde eski dille yeni dil arasındaki bu git-gelli ilişkiyi, Atatürk’ün eğitim meselesini millî kültürün bir parçası olarak ele almış olması ve dildeki değişimi radikal ve hızlı bir şekilde uygulamaya koymak istemesiyle; İsmet İnönü’nün ise yargı ve yürütme arasındaki dil uyuşmazlığının yarattığı zorluklar nedeniyle kavramları Anayasa’da nasıl kullanılıyorsa o şekilde kullanmayı tercih etmesiyle açıklayabiliriz.

Bugün yerleşmiş olan birçok sözcüğü ise 1945 Anayasası’na borçluyuz. Birkaç örnek vermek gerekirse: Anayasa (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu), başkent (makar), yasama (teşri), yürütme (icra), yargı (kaza), egemenlik (hakimiyet), cumhurbaşkanı (reis-i cumhur), Bakanlar Kurulu (icra vekilleri heyeti), üye (aza), oy (rey), sanık (maznun), ödenek (tahsisat), içtüzük (dahili nizamname), gensoru (istizah), başkomutanlık (başkumandanlık), genelkurmay başkanlığı (erkân-ı harbiye-i umumiye riyaseti), dokunulmazlık (masuniyet), Yüce Divan (Divan-ı Âli), Danıştay (Şurayı Devlet), Yargıtay (Temyiz Mahkemesi), Sayıştay (Divan-ı Muhasebat), genel kurul (Heyet-i Umumiye), sıkıyönetim (idare-i örfiye), il (vilayet), ilçe (kaza), bucak (nahiye)…

24 Aralık 1952’de ise 1945 Anayasası’ndan vazgeçilip 1924 metnine geri dönülmesi kabul edildi. Aradan iki ay geçmeden 11 Nisan 1945’te kabul edilen içtüzükten vazgeçilip, 2 Mayıs 1927 tarihli Dahili Nizamname’ye geri dönüldü. Tâ ki 1961 Anayasası’nda yerleşmiş ama kanuna girmemiş isimler tekrar kullanılmaya başlanana dek… Aradaki dönemde ise örneğin “Divan-ı Muhasebat” ile “Sayıştay”, “Vali” ile “İlbay”, “Şarbay” ile “Belediye Başkanı” arasında yapılan tercihler, özellikle gazetelerde ideolojik eğilimleri yansıtmaya devam etti.

Adamın dibi lafını duyunca “Şimdi bu bana iyi bir şey mi söyledi” diye düşünmekten alıkoyamıyor insan kendini. Zira bir şeyin dibinin iyi olması nadir görülen bir durum. Belki bir istisna kazandibi olabilir ama son yıllarda “adamlığın yüksekliğini” anlatmak için, gayet pozitif anlamda kullanılan bu tabir belki de bir erkek ironisi!

Özellikle son 10 yılda popüler dizilerdeki kullanımlarıyla birlikte yaygınlaşan, başlarda ironik tınılarla sarf edildiği ağızlara bile zaman içinde daha ciddi şekillerde sızan, yapışan, duyanı inceden sinir etse de kullanmaktan alıkoymayan nurtopu gibi bir terimimiz var: “Adamın dibisin” ya da “Adamsın, adam”! Başta “adam”ı işkillendiriyor. “Şimdi bu bana iyi bir şey mi söyledi” diye düşündürüyor. Zira herhangi bir şeyin dibinin iyi olması nadir bir durum. “Dibi görmek”, “dibe vurmak” olabilecek en kötü duruma düşmek anlamına gelirken, “zıkkımın kökü/dibi” yemek beğenmeyen nankörlere, “cehennemin dibi” ne hâli varsa görsün dediklerimize lâyık gördüğümüz laflar…

Gazı kaçmış içeceğin, acılaşan kahvenin, ateşte unutulmuş yemeğin tortusunun kaldığı tencerenin dibinin de hayırla anıldığı pek görülmemiş. Belki kazandibi olabilir bunun istisnası diyeceğiz ama birinin adamlığının yüksekliğini anlatmak için seçtiğimiz kelimenin sütlü bir tatlıdan esinlendiğini iddia etmek de zor.

Dibini bırakıp adamlığın kendisine gelirsek… Her zaman “hasının”, “adam gibisinin”, “vurdu mu oturtanı”, “hiç ağlamayanının, belki arada bir gözüne toz kaçanının” makbul olduğu bu ulu mevki, elbette yalnızca “adamsın”, “adamın dibisin” deyimlerinde karşımıza çıkmıyor. Başka pek çok dilde de “insan”la eşanlamlı olarak kullanılan “adam”, doğru ve iyi olanın ölçü birimi olarak erkekliği işaret ediyor. Hatta bazen kadınlar için bile… Örneğin işini düzgün yapan bir kadına da “adam gibi iş yapıyor”, görünüşüne özen gösterene “adama benzemişsin” diyebiliyoruz.

Adamlığın norm olduğu bu düzende yalnız kadınlar değil, bu adamlık çağrısına cevap vermeyen herkes de “harbi delikanlılar gezegeni”nden dışlanıyor. Biz hiçbir zaman kaba kuvvetiyle değil zekası, bilgisiyle varolana, racon kesmek yerine müzakere eden, anlamaya, anlaşılmaya çalışana, astığı astık, kestiği kestik olmak yerine duyarlı, zarif, komplekssiz olana yakıştırmıyoruz “adam gibi adamlığı”. Bunlar adamlık terazisinde hafif çekiyor; kadınsı, pasif, zayıf bulunuyor. Her kesimden siyasetçilerin “laiklik adam olmaktır”, “madam değil adam gibi ölmek” gibi beyanları da durumu daha iyiye götürmüyor tabii…

Bu durumda adamlıkla derdi olanlara da, “adamın dibiyseniz orada kalın” demekten başka çare kalmıyor.

Türkiye’de, özellikle büyük şehirlerde ve turistik yörelerde “Since ….” ibaresini sıklıkla mağaza ve binaların girişinde görmeye başladık. “1965’ten beri” veya sadece “1965” yazsanız ne olur? Uydurma bir tarihle böbürlenmek için yapılanlar maalesef sadece sivil girişimcilerle sınırlı değil.

Son yıllarda İstanbul sokak ve caddelerini yeni bir sözcük sardı. Pek seyahat etmediğim için bilemiyorum; ama diğer büyük kentlerimizde de görülüyordur belki. Ayrıca, yabancı turistlerin çokça rağbet ettikleri güneyin önde gelen tatil merkezlerinde de bolca görülüyordur mutlaka. Bu yeni sözcüğün en önemli özelliği de Türkçe değil, İngilizce olması. Artık iyice meşhur ve maruf olan “since”den bahsediyorum.

Şekerlemecisinden dondurmacısına, giyim-kuşamcısından ev alet-edevatçısına kadar bütün ticarethanelerin tabelalarındaki adların altında ya da üstünde bu “since”i görüyoruz. Hadi diyelim ki “1965’ten beri” yazarsanız biraz uzun olacak; sadece “1965” yazsanız ne olur? Görenlerin ne hayal etme olasılığı var ki, kuruluş ya da açılış tarihinden başka? Ama ben bunları bir yana bırakarak, sözcüğün varlığının arkasındaki anlam ve öneme değinmek istiyorum; zira ardından hep bir tarih geliyor ve bizim konumuz da tarih tabii.

Geçen yıldan beri Bazı işletmeler, tabelasına gururla “Since 2018” yazarak geçen seneden beri devam eden “köklü bir geleneğin” parçası olduğunu duyuruyor.

Konuya iyimser bir açıdan yaklaşacak olursak, olumlu bir yanı olduğunu söyleyebiliriz bu “since”in. Ne de olsa bir kurumsallaşma, bir kökleşme çabasının varlığına işaret ediyor. Tabii tek bir nesli aşmayacak bir tarih komik duruyor. En azından bir baba-oğul ya da damat sürekliliğini gösteren bir tarih olmalı ki, gören bu tarihsellik arayışını ciddiye alabilsin. Öte yandan, varlık süresinin kısalığı, komik dursa da belli bir özgüven sergilemesi açısından da olumlu görülebilir! Yani, “Yeniyiz, ama iyiyiz; iddialıyız” havası taşıdığını da söyleyebiliriz. Üstelik, burada bir de namusluluk boyutu var.

Bunu müşteri çekmek için olmasa da, sırf gereksiz bir aşağılık kompleksinden kaynaklanan, uydurma bir tarihle böbürlenmek için yapanlar olduğunu biliyoruz zaten. İşin ilginç yanı, bu tür davranışların daha çok kamu sektöründe görülüyor olması. Öyle sanıyorum ki kamu sektörümüz bir dereceye kadar 1930’ların Türk Tarih Tezi ve Güneş-Dil Kuramı’nın etkisi altında hâlâ. Örnekler çok. Mesela, biz bilirdik ki Yeniçeri Ocağı’nın kuruluşu Kara Kuvvetlerimizin kuruluş tarihidir. Yanılıyormuşuz. 12 Eylül sonrasında görünürlüğü daha da artan şu korkunç “16 Türk Devleti” anlayışının bir sonucu olsa gerek, yakın bir geçmişte Türk Kara Kuvvetleri’nin kuruluş tarih M.Ö. 209’a çekildi. İstanbul Harbiye’deki Askerî Müze de kuruluş tarihi olarak 1453’ü veriyor! Bilirsiniz; çocuklar bazen büyükleri şapşallaştıran, ezberlerini bozan, çok mantıklı sorular sorarlar. Akl-ı evvel bir bücür çıkıp da, “Madem 1453’te kurulmuş, adında neden Fransızca müze var?” diye sorsa, ana-babası ne yanıt verebilirler, çok merak ediyorum.

Yakın zamana kadar Kara Kuvvetleri’nin 1963 yılında kurulduğunu sanıyorduk.

Benzer bir durum yıllar önce askerliğimi yaparken benim de başıma gelmişti. Harbiye Marşı’nı söylerken, “Yüzyıllardır Harbiye bu orduya şan verir” diye çığırıyorduk. Başımızdaki üsteğmene bunun yanlış olduğunu, aslına uygun olarak “Yüz senedir Harbiye bu orduya şan verir” dememiz gerektiğini söylediğimde, bana “Sen müzik öğretmeni misin?” diye sormuştu. “Hayır, tarihçiyim” yanıtını aldığında bir-iki saniye durakladı ve “Git, yerine geç” dedi.

Beni bu konuda daha da üzen, dedelerimizin böyle takıntıları olmadığını biliyor olmam. Nitekim Harp Okulu’nun 1945’te yayımladığı Harpokulu Tarihçesi 1834-1945 adlı kitabın önsözünde şöyle yazıyor: “Bugün birinci 100 yılını da 11 sene aşmış bulunan bu eski ve emektar kurumun tarihini yazarken türlü ve çeşitli kahramanlıklar yaratan mensuplarının manevî varlıkları karşısında heyecan duymamak kabil değildir. Onların aziz hatıralarını içinde toplamış bu kurumun tam bir tarihini layik olduğu kudretle yazmak çok güçtür. Mümkün olduğu kadar belgelere, hatıralara ve mevcut kayıtlara dayanılarak doğru bir tarih çıkarılmaya çalışılmıştır… Fakat buna rağmen bu eserin tam ve mükemmel olduğunu iddia edemeyiz. Bu suretle ileride daha doğru ve daha üstün bir tarih elde edebilmek için bu ocağın her mensubundan bu kitapta görülen yanlışlıkları ve eksiklikleri bildirmelerini büyük saygıyla dileriz”.

Ben bu ocağın mensuplarından değilim gerçi; ama büyük dedelerimden birinin onun müdürlüğünü ve ders nazırlığını yapmış olması bana yeterince sorumluluk yükler sanırım.

Siviller de bu konuda hem askerlerle hem de kendi aralarında yarış halindeler. Örneğin Galatasaray Lisesi’nin 1481’de kurulduğu iddia ediliyor. Nitekim Enderun okulunun uzantısı olarak kabul edebileceğimiz bir okul gerçekten de Galatasaray mahallesinde varmış o zamanlar. Gelin görün ki “sultânî” değildi bu okul. Hele “lise”, hiç değildi.

566 yıllık üniversite! İstanbul Üniversitesi Avcılar Kampüsü’nün giriş kapısının üzerinde de kuruluş tarihi olarak “1453” yazıyor. Böylece üniversite yaşını İstanbul’un fethine kadar “büyütmüş” oluyor.

Aynı durum, İstanbul Üniversitesi’nin 1453’te kurulduğunu iddia edenler için de geçerli tabii. Burada karşımıza çıkan ise Fatih Sultan Mehmet’in kurdurduğu medrese. Ortaçağ’da ilk kuruldukları zaman üniversitelerle medreselerin aynı işlevi gördükleri bilgisinin, bu saçmalığa biraz da olsa çanak tuttuğunu söyleyebiliriz gerçi. Ama başka bilgilerimiz de var. Uppsala Üniversitesi ya da Harvard Üniversitesi işe papaz yetiştirerek başlamışlar elbette; hattâ Harvard’ın ilk adı Harvard Seminary; ama zamanla öyle değişmişler, öyle şeyler okutur olmuşlar ki, Sultan II. Abdülhamit de payitahtında birçok medrese varken İstanbul Dârü’l-fünûnu diye bir kurum yaratma ihtiyacını hissetmiş. Ayrıca unutmayalım; sözkonusu “üniversite” olduğuna göre, yukarıda tanıştığımız bücür burada da bize kelimenin kökeni falan sorabilir.

Gelenek iyi bir şey tabii; köklü olmak da öyle. Ama gelenek yaratmaya çalışmak ya da geleneği Taş Devri’ne kadar götürmeye çabalamak, olmayan kökler icat etmeye girişmek, “Geleneksel fastfood” veya “Yerli Himalaya tuzu” kadar gülünç oluyor. Ayrıca, eski olmanın mutlaka iyi, etkin ve yaratıcı olmak anlamına gelmediğini de biliyoruz. Dolayısıyla, “eski mi, yeni mi?” diye bakacağımıza, “iyi mi, kötü mü?” diye bakarsak daha doğru olur derim.

Osmanlı Türkçesindeki kimi kelimelerin günümüzdeki hatalı kullanımları, artık neredeyse yerleşmiş ve kabul görmüş durumda. Arapça gramer kaidesiyle çokluk hâle gelmiş kelimelere “lar/ler” eki ile ikinci bir çokluk eki eklenmesi en sık görülen yanlışlardan.

Osmanlı Türkçesine Arapçadan geçmiş ve günümüzde kullanılan bazı kelimeler vardır ki onlar artık Türkçeyle hemhal olarak Arapça gramer kaidelerinin haricinde kabul edilir olmuşlardır. En çok kullanılanlar, Arapça gramer kaidesiyle çokluk hâle gelmiş kelimelere “lar/ler” eki ile ikinci kez çokluk hâline getirilenlerdir. Zannedilmesin ki bu durum Osmanlı Türkçesinin terkedildiği Cumhuriyet dönemine ait bir uygulamadır. Bilakis bu kelimeler Osmanlı devrinde çokça kullanılan yanlış söyleniş (galat) örneklerindendir.

Türkçeye Arapça ve Farsçadan geçen kelimeler dilimize yerleşip Türkçenin kalıplarına uydurularak bizden biri olmuştur. Edebiyat tarihçisi Nihat Sami Banarlı Türkçe’nin Sırları kitabında bu konuyu anlatırken manara/minare, gul/gül, nerdüban/merdiven, câme-şuy/çamaşır, mide-nüvâz/maydanoz gibi örnekler verir.

Zamanımızda Türkçeye Arapça ve Farsça’dan geçmiş kelimeler kullanılmakla birlikte bazıları gündelik hayatta yanlış telaffuz edilmektedir. Üstelik bu yanlışlıklar hızlı bir şekilde yayılmaktadır.

En fazla dikkati çeken ve kulak tırmalayan yanlış söylenişlere örnek:

• “Konuşulan, hitap edilen kişi” anlamındaki “muhâtap” kelimesinin “muhattap” şeklinde yazılışı ve telaffuzu.

• “Güvenilir kimse” anlamında “yed-i emin” (emin, güvenilir el), tanınmayacak halde “yeddi emin” olmuş.

• “İçine dert olmak” anlamındaki “ukde” yerine, “sorumluluk almak” anlamındaki “uhde” kullanılması.

• “Karşılık olarak” anlamındaki “bilmukabele” yerine “birmukabele” şeklinde anlamsız bir kelimenin kullanılması.

Bir de günümüzde dükkan, işletme, mekan isimlerinde terkip halinde (tamlama) isim yazılması furyası var. Bazıları manasız, iptidai hatta komik olan: “Lezzet-i Dürüm”, Bâb-ı Döner, Ehl-i Ciğer”.

İyiyim! Siz?

Sosyal medya ortamlarında mesajlaşmanın icaplarından olarak kelimelerin kısaltılması herkesin bildiği bir husus.

Slm = selam, sa= selâmün aleyküm, as= aleyküm selâm, tmm = tamam, nbr = ne haber, mrb = merhaba, tbr = tebrikler, vs. Sosyal medyada alışılan bu durum, korkarım gündelik hayatta da yaygınlaşarak, bireyler arasındaki karşılıklı muhabbeti, sohbeti de etkileyecek. Evvelden bir kişiyle karşılaşıldığında sohbete girizgah için hâl-hatır sormak vardı. Birine;

– Nasılsınız, iyi misiniz?

diye sorulduğunda, hitap edilen kişi:

– İyiyim, teşekkür ederim. Siz nasılsınız?

diyerek mukabelede bulunurdu.

Günümüzde bilhassa gençler arasında yukarıdaki diyalogun cevap kısmı şöyle oldu:

– İyiyim! Siz?

Sohbeti daha başlamadan katleden bir cevap. Yani “pardon, siz kimdiniz?” gibi. Neredeyse, “sana ne, yeter artık, bana soru sorma” diyecek!