Kategori: Dünya Tarihi

 Amerikalı mimar Frank Lloyd Wright (1867-1959), oturulan doğal çevreyi esas alan yaklaşımıyla hem mimarlık hem insanlık tarihinde bir dönüm noktası oluşturdu. Bu anlayış salt bir tasarımla sınırlı değildi; yapının toprağa uyumlu biçimde içleşmesini sağlamak için malzemenin seçiminden, bunun hangi ölçütler çerçevesinde araziye katılacağını da öngörüyordu.

Cam oda, cam ev, cam gökdelen: İçlerinde otur­mak (yatmak), yaşamak, çalışmak ister miy(d)im soru­suna düşüne taşına, ölçe biçe yanıt aramalı. Kuşkusuz, kişinin ruhsal yapısından soyutlanarak değerlendirilecek konu sayıla­maz bu; toplumsal-ekonomik verilerinden de -yanıt ararken kural aramamalı.

Her yapı dışa açılım kesit­leri olsun ister. Farklı coğraf­yalarda, kültürel bağlamlarda, gelenek deposunda görülen bir ana özellik bu: Anadolu’nun ha­yatlarında, İspanyol patio’sun­da, İtalyan taraçasında, Japon evinde duvarın bittiği yerden başlayan, ‘dışarı’ya eklemli, ama ona dahil olmayan her bölge açılım gereksinmesinin ürünü­dür. En başta pencereler tabii: İçerisiyle dışarısını ayıran ve bitiştiren cam yüzey dileğe gö­re açılır ya da örtünür; dışarıda kepenk içeride perde düzenek­leriyle kendisini kuşatan çerçe­veyle buluşturulabilir de.

Cam oda başka. Scheer­bart-Taut ikilisine dönmeye­ceğim; Ayzenştayn’ın ölüdoğan filmi “Cam Ev”in görsel payan­daları arasında, Mies van der Rohe’nin 1921 tarihli Friedri­chstrasse camgökdeleniyle 1 yıl sonraki gökdelen tasarımı da yeralıyordu. Antonio Somaini, yönetmenin çizim taslakları­nı yorumlarken, kafasındaki iç mekânlarda herşeyin yüzdüğü­ne dikkati çeker -dış ve iç cep­heleri tepeden tırnağa cam kap­lı bir saydam yapı düşlüyordu Ayzenştayn: Kapitalist düzene has bir insan akvaryumu.

Taşın, ahşabın yerini ca­mın almasıyla saydam yüze­ye dönüşüyor “duvar”: Dışarıyı olabildiğince görme olanağıyla dışarıdan olduğu gibi görülme olasılığının çarpışması karşı­mızdaki denklemin getirdiği. Mies van der Rohe’nin önce Br­no’daki -bugün kurtarılmış- Vil­la Tugendhat’ta (1928-30), son­ra Farnsworth Evinde (1946- 51) kalkıştığı gözüpek uzamsal düzenin temelinde, o yapıların çevrel olarak korunaklılığı ya­tıyordu; hiçbiri şehrin sokakla­rından birine kondurulamazdı.

İki yapı da, tıpkı Franklin Toker’ın biyografik okuması Fallingwater Rising (2003) gi­bi yazar büyüteci altına girmiş, dramatik özel yaşam koridorla­rına açılmış hikayeleriyle kur­calanmıştır: Simon Mawer’ın The Glass Room’u (2009) ile Alex Beam’in taze Broken Glass’ı (2020) Mies’in ve işve­renlerinin camla ‘imtihan’ları bağlamında ufukaçıcı kitaplar.

Cam oda -başkalarını bile­mem- beni Nautilus’a taşıyan imge. Kitabın ilk basımlarında etkileyici bir illüstrasyonu ye­ralır dev lombar penceresinin: Nemo, orada görkemli kalamar­la gözgöze gelir: Görmekte ve görülmektedir. Okyanusu ani­den akvaryuma dönüştürür Ju­les Verne’in sihirli kalemi. Mies, arazinin su baskınlarına açık özelliğini gözönünde bulundu­rarak yerden 1.5 metre yukarıya oturtmuştu Farnsworth evinin zeminini; böylece bir bakıma akvaryum boyutu eklemişti ya­pıya.

Sırtımı duvara vermeli, di­lersem yüzümü ona dönebilme­liyim -benim kafes anlayışım böyle.

Frank Lloyd Wright’a odak­lanan işlerde, kişi efsanesi ağır basmayı sürdürüyor. Yapıtı göl­geleme pahasına öne çıkan ba­kışaçısına, kişi kültünü besle­miş yaklaşımlarıyla kendisinin de azımsanmayacak katkısının olduğu su götürmez gerçek. Oy­sa Özyaşamöykü, Sarraute’un “benim yaşamöyküm kitapla­rım”ıyla çakışmasa bile, yer yer yaşamı yapıtla özdeşleştiren bir perspektifle yazılmış. Taliesin’e ayırdığı sayfaları özellikle ayır­dığımı söylemeliyim: Traged­yanın herşeyin üstünü kapla­yabileceği bir yaşantı kesitini olabildiğince indirgeyerek “ev”i daha doğrusu “evler”i anlattığı bölümü, okuduğum mimar elin­den çıkma metinler arasında en yüksek çıta hizasına yerleştiri­yorum.

“Yangın”, sık sık anka figü­rüne yakıştırılması durumunu doğurmuş Wright’da. Taliesin I’in tragedyasıyla bitmemiş bir uğursuzluk zinciri bu, Taliesin II’yi de yıllar sonra bir yangın yaralamış. Taliesin III’le kül­lerinden yeni doğuş imgesini pekiştiren inadından daha ön­ce bir “kurşunkalem portre”de dem vurmuştum.

Benzetme, aslında, güzer­gahına bakılarak da geçerlilik kazanabilir. 1910’un Wasmeth portfoliosu içindeki 100 lito ile, bir açılış umuduyla hazırlan­mıştı ve kendi cebinden karşı­lamıştı masraflarını; çünkü tı­kandığını gördüğü yolu Ameri­ka dışından açma gayretiydi. 30 yıl sonra, savaş dönemine aynı çaresizlikle girmiş: Şelâle Evi sonrası yeni sıkıntılar başgös­termişti. Kariyerinin sona er­diği sanılırken, bir tür altın son dönem geçirmesi sıradışı bir durumdu.

Özyaşamöykü’nün Talie­sin evlerine ayırdığı bölümüne dönüyorum. Orada, başka bir mimarda rastlamadığım do­ğal ev tanımını büyüteç altına alır Wright; bunu öylesine yet­kin bir anlatımla anlatır ki, 15 Ağustos 1915 günü yanan birin­ci Taliesin’i görmeye başlar in­san: Bir betimleme becerisinin pek ötesinde, inşa süreci dönüp katedilir yeniden. Yapının top­rağa uyumlu biçimde içleşme­sini sağlamak için malzemenin yakından edinilmesi gereğini vurgular Wright; dahası yapının hangi ölçütler çerçevesinde ara­ziye katılmasının hazırlanışına ilişkin temel kaygıları sıralar.

Taliesin’lerin üçünü de ken­disi için tasarlamıştı; bunu he­saba katmadan çok yönlülüğü­nü kavrayamayız ülküsel evin. Bir “aile yaşamı”, çocuklu-to­runlu geçsin dilediği bir yaşama biçimi anlayışı üzerinde durur, evin ilk, çekirdek alanı için. Ça­lışacaktır burada, hem de yayı­larak, giderek yayılarak çalış­ması, çok sayıda iş partöneriyle birlikte yol alması sözkonusu olacaktır. Üçüncü bir alanı, ken­dileri kuşatsın istediği başka canlılar için öngörüyordu çev­rede: Çok sayıda büyükbaş hay­vanı ve ekili sahaları içeren bir çiftlik boyutu da işin içindeydi -‘ömrünü uzatmak’ için yaptığı Taliesin West’le ‘okul’u ve ta­kipçileri kollektif üretime geç­mesini sağlayacaktı.

Taliesin’ler üzerinden dene­ye sınaya, yapıyla arazinin ku­caklaşacağı doğal evin oluşumu hakkında elde ettiği meslekî de­neyimin en uç örneği, 1965-70 arası inşa ettiği Fallingwater, toprağın yanısıra suyu da bün­yesine dahil ederek katıksız bir yuva prototipi yaratmış oldu. Bir ve belki son adım için anıt­sal bir çılgınlık yapmaya gerek­sinimi vardı: Yaşlı kurt Guggen­heim’la kendisini New York’a, Amerika’ya, dünya kültürüne dayattı.

Frank Lloyd Wright’s Lost Buildings’i (1994) müzenin ki­tabevinden aldığım günün ge­cesi, The Algonquin’deki oda­da karanlıklara gömüldüğümü unutmadım: 20. yüzyılı dam­galayan bütün mimarların gerçekleştiremedikleri tasarıları olmuştu şüphesiz, bundan acısı gerçekleştikten sonra yokedilen yapılarıydı. Tokyo’daki yıkıcı depreme dayanabilmiş Imperial Hotel’in (1915-19) lobisinin si­yah-beyaz fotoğrafından sesler duydum; 1967’de yıkım kararı­nı alanlara kaygıyla kargış gön­derdim.

 Yılın başlangıcını Ocak ayına çeken de yine bizim kuntiz Romalılar. Jül Sezar’ın doğumgünüymüş diyen de var ama kulak asmayın. Bu Romalılar, Roma rakamlarını bulsalar da yıllara numara vermeyi akıl etmemişler; o yıl kim konsülse o konsülün adıyla anıyorlar yılı. E seçilen yeni konsüller de göreve Allah kısmet eder de bir aksilik çıkmaz, Senato falan basılmazsa Ocak ayında başladığı için; yılı götürüp Ocak’ta başlatmaya karar veriyorlar. Yoksa onlar da bal gibi biliyor; zira Eylül, Ekim, Kasım, Aralık aylarının latincesi “yedi, sekiz, dokuz ve onuncu ay” demek.

Yiğit Özgür’ün sabah ya­taktan kalkan adamın dışarıya bakıp “Bu ne lan, dünün aynısı” dediği kari­katürünü paylaşma şenlikleri bittiğine göre, yeni yıl kutla­malarına dair bir-iki cümle söyleyebiliriz herhâlde. Ta­bii ilkokulu bitiren her va­tan evladı gibi, 1 yılın, dünya­nın güneşin etrafında tam tur dönmesinden ibaret olduğu­nu biliyoruz. Hâliyle bu dön­me hareketinin nerede başla­yıp nerede bittiğini söylemek mümkün değil.

Ha ama tabii binlerce yıl öncesinden, bu hareketin ker­teriz noktalarına da uyanmı­şız. Şimdi ekinoks’tu, dönen­ceydi, bunları ilkokulda öğren­diğimiz için basit geliyor ama; bence milattan önce ikinci, üçüncü yüzyıllarda İznik’imi­zin gururu Hipparkus’un otur­duğu yerden, düşünüp taşınıp, hesap-kitap yapıp yörüngesel salınımına kadar keşfetmesi çok fantastik bir olay.

Hayır, bugün onca imkana rağmen aramızdan rastgele se­çecekleri 10 bin kişiyi İznik’e gönderseler, Google olmadan İznik’i bile bulamayız, Adapa­zarı-Hendek-Sapanca üçgenin­de kayboluruz. Ya ben mesela… Bırakın yörüngesel salınımı, manyetik kuzeyle gerçek kuze­yin farkını bile askerde talim yaparken öğrendim. Zaten ata­larımız sağolsun o kadar çok şey keşfetmişler ki, bizim gibi denyolar çağının aktörlerine anca “kendimizi keşfetme” im­kânı kalmış. Valla ekinoksu, yö­rüngesel salınımı falan bırakın, hesap makinesini daha bugün kullandığımız kolay rakamlar bile olmadan tasarlayıp, dün­yanın ve gözle görülebilir gök­cisimlerinin düzenli-düzensiz hareketlerini keşfeden adamla­ra “Merhaba ben Hüseyin, ben de kendimi keşfediyorum, ya­ratıcılığımı, içimdeki çocuğu, spiritüelliğimi falan” desek ya­banın sapıyla döver bizi. Artık dönemine göre yaba henüz icat edilmemişse, zeki adam, ora­dan bir şey bulur buluşturur ekleştirir belimize.

Yani aslında ne kadar fan­tastik gelse de, atalarımız ker­teriz noktalarını saptamala­rının çok öncesinden beri za­manı yıllara bölmüş durumda. Tabii bu yılın başı da keriz gibi kışın ortasına değil, genellikle ilkbahar ekinoksu dolaylarına tekabül eden günler oluyor. Ha daha kuzeyde, kıştan daha çok çeken memleketlerde yeni yıl diye günlerin tekrar uzamaya başladığı gündönümünü ya da daha güneyde bilakis tam tersi sonbahar ekinoksunu kullanan da var. Ama genel olarak, kış bitiyor, bahar geliyor, ancak on­dan sonra efendi efendi yeni yıl kutlanıyor. Atalarımızın bizden mantıklı olduğunu gösteren ha­diselerden biridir bence.

Tabii ademoğlu değil mi, ademoğluna kutlama olsun; “Hacı artık yeni yılı bahar gel­diğinde değil de, kafadan kış başladığında hatta doruk nok­tasına çıktığında kutlayacağız” diyen kim olursa olsun insanlar Mart’tır, Nevruz’dur, Nisan’dır, Paskalya’dır diye yeni yılını farklı bir isimle de olsa eskisi gibi kutlamaya devam ediyor; bir tek adına yeni yıl demiyor. Yanılmıyorsam Çinliler, Kam­boçyalılar falan hiç iplemiyor; eskisi gibi daha bahara yakın ta­rihlerde yeni yıl kutluyorlar.

Yılın başlangıcını Ocak ayına çeken de yine bizim kuntiz Romalılar bu arada. Jül Sezar’ın doğumgünüymüş di­yen de var ama kulak asmayın. Bu Romalılar, Roma rakamla­rını bulsalar da, yıllara numa­ra vermeyi akıl etmemişler; o yıl kim konsülse o konsülün adıyla anıyorlar yılı. E seçilen yeni konsüller de göreve Allah kısmet eder de bir aksilik çık­maz, Senato falan basılmazsa Ocak ayında başladığı için; yı­lı götürüp Ocak’ta başlatmaya karar veriyorlar. Yoksa onlar da bal gibi biliyor; zira Eylül, Ekim, Kasım, Aralık aylarının latincesi “yedi, sekiz, dokuz ve onuncu ay” demek. Gerçekten düşünecek olursak, Roma’da yılda bir defa yapılan konsül seçiminin tarihini hâlâ dünya­nın yarısı olarak yılbaşı diye kutlamamız çok garip.

Şimdi “Arkadaş Şubat ayı­na geldik, yeni yıl yazısı yazı­yorsun” diyen arkadaşlar ola­bilir. Ancak yukarda dediğim gibi, mantık olarak yeni yıl kutlamalarına ancak önümüz­deki ay başlamamız gerekiyor. Hayır, “2021 bari iyi geçsin” diyordunuz; varsayın 2021’e üç ay avans verdik, tüm der­di çileyi olduğu gibi 2020’ye gömdük, Senato baskınlarını ve siz bu satırları okurken ba­şımıza gelebilecek sair musi­beti 2020’ye iteledik; fena ol­maz mı? Ha 21 Mart 2021’den itibaren siz yine paylaşın Yi­ğit’in karikatürünü.

Alan Sorkin’in Netflix’te gösterime giren son filmi “Şikago Yedilisi’nin Yargılanması” (The Trial of Chicago 7), hem aktüel bağlantıları hem oyuncuların muhteşem performansıyla, şimdiden 2021 Oscar’larının en önemli adayları arasında. Dinamik ve hızlı tempolu bir mahkeme draması. 1968-69’da Chicago’daki Vietnam Savaşı protestolarını düzenlemekle suçlanan 7 sanığın duruşmasını beyazperdeye taşıyan usta işi bir yapım.

Yıl 1968. İnsan hakları hareketlerindeki ivme ve hüsran açısından ge­çen yüzyılın dönüm noktala­rından biri. Radikal solun kısa süren başrolü… Vietnam Savaşı protestoları, Prag Baharı, son­ra Martin Luther King ve JFK suikastlarıyla ilericilerin, insan hakları savunucularının yaşadı­ğı hüsran ve Chicago Demokrat Parti Kongresi…

Ağustos sonundaki kongre­de Kennedy suikastinden sonra başkanlığa en uygun aday olarak başkan yardımcısı Humphrey gösteriliyor. Öğrenciler, aktivist­ler ve savaş karşıtlarından olu­şan binlerce protestocu Chica­go’ya, kongreyi protesto etmeye gidiyor. Belediye Başkanı Ric­hard Daley’nin emrinde polis gü­cü protestoculara karşı acımasız. Kan dökülüyor; 400’den fazla in­san ağır yaralanıyor.

1969 Eylül’ünde Başkan Nixon’un başsavcısı John Mit­chell, protestoların vebalini demokrasi, eşitlik ve özgürlük isteyenlerin üzerine yıkmaya karar veriyor ve eylemlerin ba­şını çeken “yıldız”lara, 7 aktivist ve gençlik lideriyle Siyah Pan­ter’lerin başı Babby Seale’a da­va açıyor. Aaron Sorkin 151 gün süren Amerikan tarihinin bu en önemli davalarından birinin filmini çekmek için daha iyi bir zamanlama tutturamazdı. 2020, 1968’den sonra Amerika sokak­larında sivil itaatsizliğin zirve yaptığı en önemli yıl oldu. ‘Ame­rikan Rüyası’nın büyük çökü­şüyle fişeklenen ve insan hakları adına sokaklara dökülen protes­tocular, tabii yine polis şiddetiy­le karşılaştılar ve sırf haklarını aradıkları, özgürlük ve eşitlik is­tedikleri için “kurulu düzen” ta­rafından suçlu canavarlar olarak gösterilmeye çalışıldılar. Aynı şey 1969’da bu dava sırasında da yaşanmıştı. Yalnız o zaman suç­lamak için 8 günah keçisi seçil­mişti. Dava bitmeden davası dü­şen (fakat yargıcın emriyle mah­keme salonuna kelepçeli ve ağzı bağlanmış bir şekilde getirilen) Siyah Panterler’in lideri Bobby Seale, Demokratik Bir Toplum İçin Öğrenciler Birliği’nin kuru­cularından Tom Hayden, hippi aktivistler Abbie Hoffman ve Jerry Rubin yargılananlar ara­sında öne çıkan isimlerdi.

Münazara ve konuşma yaz­ma konusunda bir deha olan Aaron Sorkin, “Şikago Yedili­si’nin Yargılanması” (The Trial of Chicago 7) filminin senaryo­sunu aslında 2007’de yazıyor ve filmi Spielberg’in yönetme­si bekleniyor. Ancak 2008 krizi yüzünden Spielberg’in parası ödenemiyor ve senaryo rafa kal­kıyor. Ta ki Sorkin çok doğru bir zamanlamayla 2019’da işi tekrar eline alana kadar. Sorkin, filmi çerçeveleyip bir bağlama oturt­mak ve zamanın ruhunu vermek için Martin Luther King ve JFK suikastlarıyla açıyor; fakat bun­dan sonra, çok az arşiv görüntü­sü kullanılıyor. Oldukça absürd yargılanma süreci, mahkeme salonu, protestocuların kararga­hı ve aynı zamanda stand-up ko­medyen olan Abbie Hoffman’ın şovlarına bölünerek öykülendi­rilmiş. Davayı “bunak” diyebi­leceğimiz, Chicagolu avukatla­rın %78’i tarafından kifayetsiz ve yetersiz bulunan taraflı bir yargıç Julius Hoffman (Frank Langella) yönetiyor ve “şov”un en önemli kısmı mahkeme salo­nunda vuku buluyor.

Sorkin yeteneğinden o kadar emin ki, çok daha çekici olabile­cek protestolara çok az yer verip, durağan ve sıkıcı bulmamız bek­lenen mahkeme salonunda olup bitenleri başrole taşımış. Bir mahkeme draması için son dere­ce hızlı tempolu ama temponun bir müzik eserinde olduğu gibi sık sık değiştiği bir film. Her bir oyuncu ama özellikle Abbie Hof­fman’ı canlandıran Sacha Ba­ron Cohen ve 7 sanığın avukatı William Kunstler’i canlandıran Mark Rylance müthiş perfor­manslar sergiliyorlar. Bir filmi batıran ya da çıkaran en önemli ögelerden montajın (Alan Ba­umgarten) çok başarılı olduğu filmde, unutulmayacak birçok an var: Abbie/Jerry ikilisinin sü­rekli mahkemeyi yaratıcı şekil­lerde protesto etmeleri (örneğin salona hâkim cübbesi altına po­lis üniforması giyerek gelmele­ri); Johnson dönemi Adalet Ba­kanı Ramsay Clark’ın (Micha­el Keaton) kendi arzusuyla hiç beklenmedik şekilde, sanıkların lehine ifade vermesi; az ama çar­pıcı protesto sahneleri; karar gü­nünde 7 sanık adına konuşması uygun görülen Tom Hayden’ın yargıcın tüm itirazlarına rağmen dava süresince Vietnam’da ölen 4700’den fazla Amerikan aske­rinin adını tek tek okuması bun­lardan bazıları.

Dava, sanıkların 5’er yıl ha­pis cezası almasıyla sonuçlandı; Yargıtay’a gitti ve Yargıtay tara­fından bozuldu. Başsavcı yeni­den yargılamayı reddetti.

Filmin günümüzle paralel­liklerine gelecek olursak… Geo­rge Floyd ve Breonna Taylor’ın polis tarafından öldürülmesin­den sonra ABD’yi kasıp kavu­ran protestolar esnasında film post-prodüksiyondaydı. Sorkin bunun üzerine filmine dava es­nasında polis tarafından öldü­rülen Siyah Panterler Illinois Eyaleti Bölümü Başkanı Fred Hampton cinayetinden olay yeri fotoğraflarını ve cinayetten son­ra kameraya bakarak sırıtan 5 polisin fotoğraflarını ekledi.

“The Trial of Chicago 7” ya­kın dönem Amerikan tarihinde­ki en önemli davalardan birini ilgiyi sonuna kadar taze tutarak dramatize eden; günümüzle pa­ralellikler kuran; insan hakları, hükümetin ve polisin hayatları­mızdaki yeri gibi konular üzeri­ne düşündüren; 2021 Oscarla­rına “En İyi Film” dalında aday olması beklenen bir yapım.

Netflix’te mutlaka izlenmeli.

6 Ocak’ta ABD Kongre Binası’nın, seçim sonuçlarını kabul etmeyen Trump yandaşlarınca işgal edilmesi, ülke tarihinde görülmemiş bir olay; “dünyanın jandarması” ABD’nin içeride ne kadar kırılgan olduğunun bir işareti ve İçsavaş gerilimlerinin halen aşılamadığının bir göstergesi olarak yorumlandı. Ülkenin içinde bulunduğu ortamdan çıkması içinse seçim sonuçlarına bel bağlamaktan fazlasını yapması gerekiyor. ABD’nin tersyüz olmuş kutupları ve işgale giden yolun analizi.

ABD, geçen yaz polisin siyah bir yurttaşı ade­ta insanlığa meydan okuyarak uluorta infaz etme­si üzerine büyük kitle gösteri­lerine sahne olduktan sonra 6 Ocak 2021’de bu kez aksi yön­de bir meydan okumayla karşı karşıya kaldı. Başkan Trump’ın çağrısıyla Amerika’nın dört bu­cağından gelen gruplar, Kongre binasını işgal etti. “Ayaklan­ma”, “başkaldırı”, “darbe teşeb­büsü”, “iç terörizm” diye nite­lenen Kongre işgali, rejimin karakteri üzerinde yeni tartış­malara yol açtı. “Demokrasi ih­racatçısı”, denge-denetim me­kanizmalarının merkezi, “dün­yanın jandarması” Amerika’nın bu kadar kırılgan durumda ol­ması tüm dünyada büyük bir şaşkınlık yarattığı gibi ABD ta­rihi açısından da bir dönemeç olarak değerlendiriliyor.

ABD halen “dünyanın 1 numarası” olarak görülüyor. Fakat bunun arkasında aynı zamanda çok derin toplumsal eşitsizliklerin, kurumsallaşmış bir ırkçılığın, şiddetli bir cinsi­yetçiliğin hüküm sürdüğü, sos­yal güvenliğin bulunmadığı, fa­natik mezheplerin, Nazi grup­larının ve silahlı çetelerin at oynattığı bir ülke. Şimdiye dek dünyanın farklı ülkelerinde desteklediği otoriter rejimleri ve diktatörlükleri de eklersek bu noktaya üç günde gelinme­diği aşikar.

Trump’a maledilen Mek­sika sınırına duvar inşa etme projesine Clinton’ın başladığı­nı unutmamak gerek. Trump gökten zembille inmedi; baş­kan seçilmesi bir kaza değil, derinlerdeki birtakım dina­miklerin ifadesiydi. Bu yüzden bazılarına şok edici gelen 2016 seçimini, bir kaza olarak değil, hegemonya krizi içinde bunal­mış bir dünyada, neoliberal politikaların uygulanmasının giderek güçleştiği bir bağlam­da okumak gerekir. Bu tür or­tamlarda bireylerin siyasetteki özerkliği artar. Güçlü iktidar, ana eğilimdir. Dünyanın diğer önde gelen güçlerinde gözüken eğilim de budur.

2007-2008 krizi sırasın­da bankaların kurtarılması, “kitle imha silahları” palavra­sını bahane ederek girişilen Irak Savaşı’nın tam bir fiyas­koyla sonuçlanması “izolasyo­nistlerin” elini güçlendirmiş­ti. Geleneksel siyasal partiler sisteminin içine düştüğü kriz, solda “Occupy”, “Black Lives Matter”, Demokrat Parti içinde Bernie Sanders’ın temsil etti­ği hareket, 21 Ocak yürüyüşü, kadın hareketi, asgari ücretin saatlik 15 dolara çıkarılması için protestolar gibi toplumsal hareketlerde ifadesini bulur­ken sağda da Tea Party (Çay Partisi) ve sonra Trump’ı öne çıkarmıştı.

Trump’ın destekçileri için cazibesi, ABD’yi dünyanın tek hegemonik gücü olarak ko­numlandırmak için ülkeyi bü­yük bir işletme gibi yönetmeye, “Hıristiyan-Yahudi kapitaliz­minin” kalesi haline getirmeye çalışmasıydı. Kişisel pozisyo­nu ve rakiplerine karşı hoyrat tutumu aslında iş hayatında­ki tavrını siyasete taşımaktan ibaretti. Kültürsüz, hatta kültür düşmanı, ırkçı, cinsiyetçi, ho­mofobik, İslamofobik, antise­mit söylemler etrafında ABD’yi kendi suretine dönüştürmeye çalışıyordu.

Bugün 1980’lerde kapitalist dünyanın çehresini değiştiren krizden daha derin bir krizle karşı karşıyayız. 2. Dünya Sa­vaşı sonrası hegemonya müca­delesindeki dizilişinden olduk­ça farklı gerilimler de buna da­hil edildiğinde dönemeç hayli keskin olabilir.

Seçime doğru

Çin’in Dünya Ticaret Örgü­tü’ne girmesinin sonucu olarak ABD imalat sanayindeki istih­dam kaybının 2,4 milyona ulaş­tığı biliniyor. 2016’da Trump’ın Michigan, Wisconsin ve Pen­nsylvania gibi sanayi kentlerin­deki mutlak zaferinin ardından Çin’le gelişen ticaretin istih­dam üzerindeki etkisine dair araştırmalar var. Küreselleşme ve sanayisizleşme ile hayatları altüst olan toplumsal kesimler, Cumhuriyetçilerin gelenek­sel tabanının yanısıra Trum­pizm’in de toplumsal temelini oluşturuyor.

Bu kitlenin ortaya çıkma­sında Demokratların uygula­dığı politikaların da payı var. Daha önce Obama, işlerini kay­beden bu kesimin dertlerine derman olamadı. Hazine Ba­kanlığı’na Wall Street’e yakın Timothy Geithner’ı getirmesi bunun bir örneği. 2008 krizi sı­rasında sorumlu bankacıların peşine düşeceğine milyonlarca insanın emekliliklerini ve ko­nutlarını kaybetmesine yolver­mesi de başka bir örnekti.

Geleneksel olarak “emek­çiler partisi” olarak nitelenen Demokratlar uzun zamandan beri özellikle beyaz emekçiler arasında zemin kaybediyor­du. Diplomasız beyazlar ara­sında Biden’ın aldığı %32’lik oy, Trump tarafından katlan­mıştı. Evanjelistler arasında %76 olması doğal karşılana­bilir belki, ama kırsal kesim­lerde de Trump’ın oy oranı %57’ydi. Sendikalıların %40’ı da Trump’a oy verdi. Ülkenin en yoksul kesimlerinde Trump kazanırken en zengin kesimle­rinde Demokratlar öndeydi.

2020 Şubat’ına gelindiğin­de ABD’de işsizlik %3,5 ile en düşük seviyesindeydi. Enflas­yon ancak %2,3’tü ve son üç çeyrekte yıllık millî gelir %2,4 artmıştı. Muhafazakar örgüt­lerin tam desteği sürerken, Trump’ı başarıya götüren göç­menlere karşı düşmanlık, ırkçı öfke, çokuluslu şirketlerin le­hine olan küreselleşmeye kar­şı hınç gibi temalar da etkisi­ni sürdürüyordu. Bu şartlarda Trump’ın ikinci kez seçileceği­ne kesin gözüyle bakılıyordu.

Covid-19 ve yarattığı eko­nomik tahribat gibi tersyüz gelişmeler, işsizliği 1930 buh­ranından bu yana en yüksek seviyeye, %14,7 gibi yüksek bir orana çıkararak Trump’ı tökezletse de buna rağmen 73,7 milyon oyla tüm zaman­ların en yüksek oyla kaybeden ABD Başkan adayı oldu. Pan­demi vesilesiyle sürü bağışık­lığını tercih eden Trump en güçlünün yaşama hakkını öne çıkaran sosyal Darwinizm’i­nin kurbanı oldu. Columbia Üniversitesi’nin Ekim 2020’de yaptığı bir araştırmaya göre pandemiye karşı ciddi önlem­ler alınsaydı sonuç %60 ora­nında değişebilirdi.

Bir terslik var

Biden yalnızca siyaseten ku­tuplaşmış bir ülkeye başkan olmadı; Covid-19’un toplum­sal yarılmaları alabildiğine de­rinleştirdiği bir tablo da var önünde. Çalışma Bakanı’na göre tarihin en büyük eşitsiz­liğini yaratan ekonomik kri­zinlerinden birinden geçiyor ABD. Evden internet üzerine çalışmak, diplomalıları nispe­ten korusa da en alt kesimler­de durum vahim. En elverişsiz konumda çalışanlar arasında yayılan işsizlik, yüksek ücret­lilere göre 8 kat daha fazla. En yukardaki işlerse tam tersine bir patlama yaşıyor. Mart’tan Ekim’e 643 milyarderin serveti 931 milyar dolar arttı. Bir gara­bet de milyarderlerin (Ama­zon’un patronu dahil) önünü açanın Trump olmasına rağ­men “seçkinler”in Biden’a des­tek vermesi. Biden, onun döne­minde çıkarlarının korunaca­ğı inancında olan Wall Street, Silikon Vadisi, Hollywood gibi kesimlerin desteğini aldı.

Biden, Trump’ı tarih sah­nesine çıkaran, kendisinin de dahil olduğu uygulamaları sür­dürdüğü takdirde bir iyileşme görülmesi mümkün değil. Bu­nun için siyasi hayatı boyunca benimsediği “temkinli merkez­ci” rolünden vazgeçmesi gere­kiyor. Örneğin pandemi süre­since zenginleşenlere 2. Dünya Savaşı sonrasında olduğu gibi bir vergilendirme getirebilecek mi? 2009’da Obama’nın yaptı­ğı gibi krizden etkilenen büyük işletmelere yöneleceğine kriz­den gerçekten etkilenen “dar gelirlilere” yönelik politikalar geliştirebilecek mi?

Bu konulara el atmadığı takdirde, toplumsal sınıflar­la siyasal tercihler arasındaki bu tersleme, Trump olmadan da Trump’ın zihniyetinin top­lumsal zeminini koruyacağına işaret ediyor. Yani en yoksulla­rın sorunları çözülmedikçe bu kesim, göçmenleri, siyahları, yabancıları, “seçkinleri” günah keçisi olarak görerek, kendi çözümsüz sorunlarının nede­ni olarak onları hedef alma­ya devam edecek ve aşırı sağın nüfuz alanında kalacak. Mal­zemenin Trump’tan daha teh­likeli siyasi eğilimlere elverişli olduğu da söylenebilir.

Öteki Amerika

Seçim sonuçlarına 60 civa­rında itiraz başvurusu yapıldı. Cumhuriyetçi Parti yönetimi tarafından da desteklenen bu itirazlar, Cumhuriyetçi valile­rin görevde olduğu eyaletler­de bile reddedilmesine rağmen Cumhuriyetçi seçmenin %70’i halen seçimin “üç kağıt” oldu­ğuna inanıyor. Trump kaybet­me ihtimaline baştan hazırlıklı olduğu için propagandasını bu yönde yürüttü. Kademe kade­me gidişata çomak sokmaya çalıştı. Sonunda faşist Proud Boys’un (Gururlu Oğlanlar) da dahil olduğu beyaz üstünlük­çüleri, milliyetçi taraftarlarını “millî görev”e çağırdı. Kongre binasına girdiklerinde birinin gömleğinde “Camp Auschwitz” yazıyor; diğeri faşistlere özgü mitolojik aksesuarla sahne alı­yor; bir diğeri açıkça polise sal­dırıyordu. Amerikan İçsava­şı’nın bitmediğini ihsas eden, 19. yüzyılın köleci devletinin bayraklarının dalgalanması da bu tabloyu tamamlıyordu.

Aslında 1861-1865 İçsa­vaşı’ndan sonra ırkçılık kağıt üzerinde yenilgiye uğratılmış­sa da ülkenin egemenleri, Ku Klux Klan bayrağı altında ci­nayetlerin (en az 250 bin), iş­kencelerin sürmesini dert et­memişlerdi. Yakın zamana dek siyahların en temel haklarının bile hayata geçirilemediği ül­kede Henry Ford’un meşhur Hitler hayranlığı gibi eğilim­ler, her zaman en pespaye aşırı sağ düzenin ayrılmaz bir par­çası olmuştu. Herkesin eşit ol­duğundan dem vuran Thomas Jefferson, George Washington gibi kurucular bile köle sahi­biydi.

Toplumsal adalet ve ırk­çılığa karşı eylem yapanların katledilmesi, ırkçılığın tarih boyunca cezasız kaldığı Ame­rika’da artık “yeni normal”. Afro-Amerikalılara, Latinlere, Müslümanlara ve kendilerin­den olmayan diğer tüm öte­kilere karşı korku ve nefretle dolmuş bu güruh, kendini ül­kenin bekasının güvencesi ola­rak görüyor. Eğer kurumsallaş­mış olduğu söylenen bu halet-i ruhiyenin ötesinde iliklere işlemiş ırkçılık olmasaydı, po­lislerle “selfie” çekilecek kadar bir hısımlık kurulabilir miy­di? Aksini düşünenler ırkçılı­ğa karşı eylem yapmak üzere Kongre binasına girenler “Si­yah Hayatları Değerlidir” ha­reketinin mensubu olsaydı ne olurdu diye kendilerine sorabi­lirler. Fazla düşünmeye gerek yok; geçtiğimiz yıl Washington D.C.’de “Black Lives Matter” hareketinin, asker ve polisler­den oluşan bir orduyla karşı­landıklarını hatırlamak yeterli. BLM göstericilerine karşı si­lah kullananlara karşı göste­rilen hoşgörü, Uluslararası Af Örgütü’nün 26 Mayıs-5 Hazi­ran 2020 arasında kaydettiği 125 polis şiddeti eyleminde de kaydedilmiş. Oysa bu kez, ba­zı polisler engelleri kaldırarak göstericileri adeta güvenlik­li bölgeye elleriyle davet etti. Ordu ve polisin pasifliği silahlı göstericiler etrafı tahrip edip vandalizm örnekleri sergiler­ken de binayı ellerini kollarını sallayarak terk ederken de sür­dü. Amerikan demokrasisinin mihenk taşı olarak gösterilen denge ve denetim mekanizma­larının Trump tarafından nasıl ihlal edilebildiğinin bir başka göstergesi…

İşgalden sonra?

Aşırı sağ, olayın ardından hü­kümete karşı büyük ölçekli bir saldırı gerçekleştirmenin özgüvenini kazandı. Artık on­ların kahramanları ve şehitle­ri var. Bu bir hükümet darbesi olmasa da 10 binlerce insanı seferber edebileceklerini gös­terdiler. Olaya karşı tepkile­rin Cumhuriyetçi saflarda da yayılması üzerine vandalizmin sorumlusu olarak “antifa” diye anılan faşizme karşı gruplara yüklenmekten de çekinmedi­ler. Türkiye’deki kimi yorum­cular da bu iddiayı kullandı. Ne de olsa seçim arifesinde resmî beklenti Trump’ın ka­zanmasıydı. Missouri Sena­törü Josh Hawley, Kongre’nin işgalinden söz edildiğinde he­men lafı çevirdi: “Şiddetten bahsediyorsak bu ülkenin ge­çen yılki halini hatırlayın” der­ken işaret ettiği “Black Lives Matter” hareketiydi. Trump yanlıları kendi eylemlerine sahip çıkmaktan kaçınırken Trump da onları yüzüstü bı­raktı.

Kongre binasının işgali dünyanın dört bucağında farklı şekillerde yorumlandı. Örne­ğin kitle görünce hepsini bir torbaya sokanlar, Fransa’da­ki “Sarı Yelekliler” hareketi ile Kongre işgali arasında para­lellik kurdular. Evet, onlar da sokağa çıkmışlardı ancak açık bir toplumsal talepler manzu­mesine sahiplerdi. Sokağa çık­malarının önemli bir nedeni kurumsal siyaset içinde sesle­rinin duyulmamasıydı. Oysa Trump yanlıları iktidarı tapulu malları olarak görüyor ve top­lumsal sorunları ayrımcı, ırkçı bir bakış açısıyla sisteme değil, beyaz üstünlükçü olmayanlara mal ediyorlar. İş, ekmek, hür­riyet istemiyorlar. Kölecilikten kalma avantajlarını hatırla­tırcasına memleketin tapusu kendi üstlerinde kalsın istiyor­lar. Karşı oldukları işsizlik ve yolsuzluk olsaydı diğer işsizler ve yoksullarla birlikte olmala­rı lazımken, onlar gerekirse ci­nayet işleme pahasına siyahla­ra, eşcinsellere, Müslümanla­ra, Latinlere saldırıyorlar. Sarı Yelekliler ise kesin olarak top­lumsal adalet talep ediyorlardı ve son günlerde yeniden görül­düğü üzere göçmenlerin hakla­rını da savunuyorlardı.

FBI müdürü ABD’ye karşı en büyük terörist şiddet tehdi­di olarak ırkçı aşırı sağı göste­rirken, polisin Şubat 2019’da olduğu gibi faşist Proud Boys ile işbirliği içinde hareket et­tiği bilinirken, akademik ça­lışmalardan gazete sütunla­rına “faşizm”, “proto-faşizm” gibi tabirler giderek daha faz­la kullanılırken bir seçimle “normal”e dönüleceğine kim­se inanmıyor. Ülkede şu anda New York Times okuyanların %91’i kendisine demokrat, Fox News’u tercih edenlerin %93’ü cumhuriyetçi diye nitelendi­riyor. Biden bu kutuplaşmayı azaltmak amacıyla bir ulusal birlik çağrısında bulunuyor, ancak bunun için iki yayın or­ganının ortalamasını almak yetmeyecektir.

Biden, “Biz, Amerika’yız” derken hoşgörü, saygı, haysi­yet gibi değerlerden söz ediyor, ama tarihin, kızılderili soykı­rımı, kölelik, ırkçılık, Vietnam Savaşı gibi pek de haysiyetli sayılmayacak bir dizi olayı da Amerika’nın künyesine yaz­mak gibi bir kötü huyu var.