Kategori: Dünya Tarihi

Britanya tarihinin sembol ismi Amiral Horatio Nelson, özellikle aynı dönemde yaşadığı Napoléon Bonaparte’ı mağlup etmesiyle bilinir. 1798’de Fransız donanmasını yokeden Nelson, Bonaparte’ın Doğu’yu fethetme planına set çekmiş; o dönem Osmanlı toprağı Mısır’ın savunulmasına büyük katkı sağlamıştı. Sultan 3. Selim, Nelson’a benzersiz iki hediye gönderecek, o da bunları ölene kadar üzerinde taşıyacaktı! 

Londra’ya yolu düşenlerin albümlerindeki en güzel fotolardan bazıları, şehrin en meşhur meydanında, 4 büyük bronz aslanın bekçilik ettiği 52 metrelik gösterişli bir sütunun üzerindeki bir heykelin yanındadır. Tüm Londra’ya tepeden bakan, yüksekliği sebebiyle uzak mahallelerden bile rahatlıkla görülebilen ve ülkenin sembollerinden biri olan Trafalgar Meydanı’ndaki anıt, Britanya tarihinin ulusal kahramanı Amiral Horatio Nelson’a (1758-1805) aittir. 

Her gün binlerce fotoğrafı çekilen Nelson Anıtı’nın tepesindeki beyaz mermerden yapılmış 5.5 metrelik etkileyici heykel, onurlu bir asker ve örnek bir vatansever olan Amiral Nelson’un anısını yaşatır. Cenaze töreninde yapılan konuşmalardan birinde dendiği gibi, o sadece “Britanya’nın en hayırlı evlatlarından birisi” değil, dünya harp tarihinin de en başarılı komutanlarındandır. 34 yıllık Donanma kariyeri boyunca pek çok zafer kazanmıştır. 

Amiral Nelson’u biz Türkler için de önemli yapan, bu zaferlerinden birisi sonucunda elde ettiği çok önemli bir nişan, çok değerli hediye ve ölmeden önce söylediği son sözüdür. Trafalgar Meydanı’na çok yukarıdan baktığı için detaylarını kolay farkedemediğimiz heykelin sol göğsünde ay-yıldızlı bir nişan, şapkasında da değerli taşlarla süslü gösterişli bir sorguç (chelengk) bulunur. Bu iki “aksesuar”, ünlü İngiliz amirale 1798’de Mısır’da Napoléon’a karşı kazandığı Nil Savaşı’ndaki başarısından dolayı Osmanlı Sultanı 3. Selim tarafından gönderilmiştir. İngiliz tarihinin en meşhur mücevherlerinden birisi olan “chelengk” ve Osmanlı tarihinin “ilk şövalyelik nişanı” sayılabilecek olan Osmanlı Hilal Nişanı’nın (Imperial Order of the Crescent) ve Amiral’in son sözünün hikayesine başlamadan önce kendisini biraz tanıyalım. 

Nelson 1758’de Norfolk’ta doğdu. Amcası kaptan Maurice Suckling’e karşı hep büyük bir hayranlık besleyen küçük Horatio, annesinin ölümünden sonra okul hayatına devam etmedi ve çocuk yaşta (13) HMS Raisonnable’da –geminin kaptanı olan amcasının gözetimi altında- en alt basamaktan denizcilik kariyerine başladı. Küçük Horatio’nun güvertesini silip halatlarını topladığı HMS Raisonnable, tam 30 yıl sonraki 1801 Kopenhag Deniz Savaşı’nda, artık amiral olmuş olan Horatio Nelson’un komutası altında görev yapacaktı! 

Nelson kısa sürede, amcasının desteği dışında kendi yetenekleri sayesinde hızla yükseldi. 7 yılda Karayipler’den Kuzey Kutbu’na, Danimarka’dan Hindistan’a kadar pek çok denizde görev yaptı; yaşına göre çok fazla deneyim sahibi oldu. Henüz 20 yaşında iken kaptan olarak atandı. Britanya tarihinin en genç donanma kaptanlarından birisiydi artık. 

Gözüpek ve çok cesur bir komutandı. Savaşın en hararetli anlarında emri altında savaşanlara olabileceği kadar yakın olmayı tercih eder, ölüm hattında çarpışan askerlerinin ihtiyacı olan güveni ve manevi desteği bizzat yanlarında bulunarak sağlardı. Bu sebeple her zaman askerleri tarafından çok sevilen bir komutan oldu; ancak bu özelliği pek çok savaşta onu ölümün kıyısına getirdi. Ateş hattında bulunmaktan hiç çekinmediği için, katıldığı neredeyse tüm savaşlarda yaralandı. 1794’te Korsika Savaşı’nda sağ gözünü kaybetti. 1797’deki Tenerife Savaşı’nda da sağ kolunu! Ayrıca St. Vincent ve Nil savaşlarında da yaralandı. Zaten adını efsaneleştirecek Trafalgar Savaşı’nda ölecekti! 

Horatio Nelson donanma kariyerinde basamakları hızla tırmanırken, 18. yüzyıl sonunda tüm dünya, devrim sonrası Fransa’sının en önemli politik ve askerî figürü haline gelecek olan başka bir askerin, Napoléon Bonaparte’ın yükselişine tanıklık ediyordu. Dünyanın en büyük gücü olacaksa, bunu ancak Britanya’yı yenerek yapması gerektiğini iyi bilen Napoléon; Hindistan’a ve zengin Doğu’ya giden yolu kontrol altına alabilmek ve Britanya’nın zengin sömürgeleri ile olan en kısa bağlantısını kesmek için Mısır Seferi’ne karar verdi. Mısır’ın ele geçirilmesi, aynı zamanda Akdeniz’deki askerî ve ticari üstünlüğü de Fransa’ya getirecek, Türk Boğazları’nın kontrolü konusunda onu söz sahibi yapacaktı. 

Fransız donanması 1798 Mayıs’ında Napoléon komutasında Akdeniz’e açılarak Mısır’a doğru yola çıktı. Bunu haber alan İngilizler, zaten bölgede bulunan Amiral Nelson komutasındaki donanma ile Malta kıyısında Fransızları durdurmaya çalıştılar. Ancak Nelson ile Napoléon’un ilk karşılaşmasından galip çıkan Fransız general oldu. Malta sonrası yoluna devam eden Fransız ordusu, Temmuz ayında İskenderiye’de karaya çıkarak Kahire’ye doğru yürüyüşe başladı. 

1517’den beri Osmanlı toprağı olan Mısır, İstanbul’dan atanan valiler tarafından sultan adına yönetiliyordu. Zengin Mısır Vilayeti’nde, yerel Memlûk güçleri hâlâ etkiliydi. Osmanlı yönetimi, vergisini sorunsuz aldığı ve düzen bozulmadığı müddetçe Mısır’ın kendine has zor ve karmaşık yapısına çok karışmamıştı. Mısır Osmanlı toprağı olmasına rağmen, yerel yönetimleri ve asayişi genelde Memlûk beyleri tarafından sağlanıyordu. 

İki ordu Kahire’nin hemen dışında, Gize’deki piramitlere yakın bir bölgede 21 Temmuz günü karşılaştı. Kısa süren savaşta Napoléon etkileyici bir zafer kazanarak Kahire’ye girdi. Osmanlı ordusu ise ağır kayıplar verdi (300 Fransız kaybına karşın 20 bin Osmanlı kaybı!). Tarihe Piramitler Savaşı olarak geçen bu savaş, Napoléon açısından kalıcı bir sonuç oluşturmadı. Zira sadece 10 gün sonra korkunç bir haber alacaktı: 1 ay evvel Malta’da yendiği Amiral Nelson, İskenderiye yakınlarındaki Abukir’de tüm Fransız donanmasını yoketmişti! 

Napoléon’un Mısır’ı işgal etmesi İstanbul’da da büyük tepki yarattı. Dönemin padişahı 3. Selim, bu işgalden olumsuz etkilenecek olan Britanya’nın olaya müdahale etmesiyle hayli rahatlamıştı. Osmanlı ülkesinde yenileşme ve modernleşme çabaları henüz tam olarak sonuç vermemiş, yakın zamanda kurulan Nizam-ı Cedid ordusu ise istenilen güce ulaşamamıştı. Ayrıca, bu çabalara direnen -başta Yeniçeriler olmak üzere- çeşitli çevrelerin gayretleri ile meydana gelen istikrarsız ortam, Avrupa’da devam eden çeşitli isyanlar ve savaşlar da Osmanlıların Mısır’ı kendi kaynakları ile savunmasını imkansız kılmaktaydı. Bu sebeple, Britanya’nın Mısır’da Fransızların karşısına çıkması, Osmanlılar için büyük bir şans olarak ortaya çıkıyordu. 

Mısır yolundaki Napoléon tarafından Malta’da yenilgiye uğrayan Britanya’nın intikamı ağır olmuştu. 1 Ağustos 1798 tarihinde güneş batmadan hemen önce başlayan Abukir Koyu’ndaki Nil Deniz Savaşı kesintisiz 40 saat civarı sürdü. 3 Ağustos öğle saatlerinde, direnen son Fransız gemisi Timoleon’un da batırılmasıyla İngilizler Nil Savaşı’nı kazandılar. Bu, Amiral Nelson için ne kadar büyük bir zaferse Fransızlar ve Amiral Brueys için de o kadar büyük bir trajediydi. İngilizler hiçbir gemilerini kaybetmediler. Toplam İngiliz kaybı 200 civarında ölü ve 700 yaralıydı. Fransızların kaybını ise tam olarak hesaplayabilmek mümkün olmadı. Ölü ve yaralı sayısının 4-5 bin arasında olduğu düşünülür. Sadece 4 Fransız gemisi kaçıp kurtulabildi. Geriye kalan 13 geminin 4’ü batırıldı, 9’u ise çok ağır hasar alarak kullanım dışı kaldı. Fransız donanmasının bayrak gemisi Orient’da 1000’den fazla askerle beraber Fransız başkomutan Amiral Brueys de ölmüştü. 

Abukir’deki felaket haberini, Napoléon 1 hafta sonra 10 Ağustos günü aldı. İlk sözü “Ah talihsiz Brueys, sen ne yaptın böyle”dir. Bu felaketin tek sorumlusu olarak, donanmayı yanlış noktada uzun süre demirletmiş ve saldırıya hazırlıksız yakalanmış Amiral Brueys’i gösterenlere karşı Napoléon şöyle diyecektir: “Eğer bu trajedi gerçekten Brueys’in hataları yüzünden olduysa, şerefli ölümüyle bunun bedelini fazlasıyla ödedi”. 

Donanması yokedilen Napoléon, bu hadiseden sonra Suriye’yi ele geçirerek Hindistan yolunu kontrol altına almak, Osmanlılar üzerinde baskı kurmak ve Sayda tersanelerini ele geçirip yeni bir donanma inşa etmek istedi. Ancak Akka Kalesi’ni geçemedi. 1799 Mart ayı ortasında başlayan Akka kuşatması, kaleyi savunan Cezzar Ahmet Paşa’nın üstün direnci sayesinde 2 ay sonunda başarısızlıkla sonuçlandı. Böylece Napoléon’un “doğuyu fethetmek planı” hayalkırıklığı ve iki büyük mağlubiyet ile sonlanmış oldu. Cezzar Ahmet Paşa karşısında Akka’da yaşadığı yenilgi sonrasında Napoléon’un “eğer Akka’da durdurulmasaydım tüm Doğu’yu ele geçirebilirdim” dediği rivayet edilir. 

Amiral Nelson’un Fransızlara karşı kazandığı Abukir zaferi, hem Londra’da hem de İstanbul’da büyük sevinç yarattı. Kariyeri pek çok başarıyla dolu olan Amiral Nelson, bu zaferden sonra hayatının sonuna kadar “Nil kahramanı” olarak anıldı. Osmanlı Sultanı 3. Selim, bu zafer sonrası hem İngilizlere hem de Amiral Nelson’a içtenlikle teşekkür etmek istedi. Bunun için savaştan kısa bir süre sonra Amiral Nelson’a değerli mücevherlerle süslü bir sorguç gönderdi. 

Sorguç sadece Osmanlılar’da değil, Timurlu, Safevi, Babürlü gibi pek çok İslâm devletinde yaygın olarak kullanılan bir erkek aksesuarıydı. Sultanlar, değer verdikleri ve başarılarından dolayı takdir etmek istedikleri devlet yöneticilerine ve komutanlara sorguç hediye ederdi. 3. Selim, farklı boyutlarda 300 mücevherle süslenmiş, ortasında küçük bir saat düzeneği olan, uç kısmındaki 13 dalın Nil Savaşı’nda ele geçirilen 13 Fransız gemisini sembolize ettiği bu zarif hediyeyi özel olarak yaptırttı ve o sırada Napoli’de bulunan Amiral Nelson’a gönderdi. Ayrca İngiliz donanma askerlerine de 2.000 altınlık bir mükafat verildi. 

Batı dünyası için alışılmadık olan bu hediye, düşünülenin aksine Amiral Nelson tarafından çok sevildi. Kralından özel izin alarak bu sorgucu resmî üniformasında kullandığı şapkasının üzerine taktı ve her zaman gururla taşıdı. İngiliz tarihinin en değerli ve sansasyonel mücevherlerinden birisi olan bu paha biçilemez hediye için, İngilizler bizim kullandığımız “sorguç” yerine, Türkçedeki “çelenk” kelimesini kullanmayı tercih ettiler. Böylelikle bu mücevher “Nelson’un Çelengi” (Nelson’s Chelengk) olarak literatüre geçti. 

Bu değerli mücevher, Amiral’in ölümünün ardından 90 yıl ailede kaldıktan sonra 1895’te Christie’s müzayedeevinde satıldı. Greenwich Ulusal Denizcilik Müzesi’nde 60 yıl boyunca sergilendi. Ta ki 1951’de çalınana kadar! Yıllar sonra yakalanan hırsızların ifadelerine göre “chelengk”, üzerindeki taşları tek tek satabilmek için parçalanmıştı. Böylece bu eşsiz tarihî mücevher, sonsuza kadar yokoldu! 

“Chelengk”in hikayesi, İngiliz yazar Martyn Downer’ın Nelson’un Kayıp Mücevheri (2017) isimli eserinde roman kurgusu içinde başarılı bir şekilde anlatılmıştır. Çalınıp yokedilmesinden 66 yıl sonra Portsmouth’taki Millî Müze, kayıp mücevherin birebir ölçülerde bir kopyasını yaptırdı ve bunu 21 Ekim 2017’deki Trafalgar Günü’nde Nelson’un “chelengk”i imitasyon da olsa müzede yeniden sergilemeye başladı. 

Ve Hilal Nişanı 

Ancak sadece bu müstesna hediye 3. Selim için yeterli gelmedi. Padişah daha evvel yapılmamış bir şey yapmaya karar verdi. Sultan’ın her alanda başlattığı Batılılaşma ve yenileşme projelerine paralel olarak, “Batılı tarzda” bir devlet nişanı ihdas edilerek, Osmanlı tarihinde ilk defa, hem de bir yabancıya Hilal Nişanı (Order of the Crescent of the Ottoman Empire) layık görüldü. Bu bir ilkti ve sanırım Amiral Nelson da bunun öneminin fazlasıyla farkındaydı: 1799’da kendisine verilen ay-yıldızlı Osmanlı Hilal Nişanı’nı ölene kadar üniformasından hiç çıkarmadı. 1805’te Trafalgar Savaşı’nda öldüğünde, üniformasının sol göğsünde bulunan 4 nişandan biri de Hilal Nişanı idi. 

Nişan, “chelengk” gibi kaybolmadı. Greenwich Ulusal Denizcilik Müzesi’nin Nelson ve Trafalgar Bölümü’nde, Amiral’in öldüğünde taşıdığı ceketinin üzerinde hâlâ sergileniyor (Ancak dikkatle bakılırsa nişanın üniformaya ters dikildiği hemen farkedilebilir. Doğru kullanımda nişandaki hilalin sağa bakması gerekirken müzedeki hilal sola bakıyor). İnternette yapacağınız kısa bir aramayla Amiral Nelson’un onlarca resmini veya heykelinin fotosunu bulabilirsiniz. Bunların çok büyük bir kısmında üniformasının üzerinde sultanın hediyesi olan Osmanlı Hilal Nişanı’nı ve şapkasında da meşhur “chelengk”ini görebilirsiniz. Bunları göremediğimiz resimler ise 1799 öncesine aittir. 

Nelson’ın son sözleri 

Peki Amiral Nelson’un son sözü Türkçe bir kelime olabilir mi? Greenwich Ulusal Denizcilik Müzesi’nin resmî internet sayfasındaki bilgiye göre evet! 

Trafalgar Savaşı sırasında Fransızlar, kendilerini denizlerde sürekli yenen Amiral Nelson’u yoketmeden Britanya’ya karşı üstünlük kuramayacaklarını düşündükleri için, sadece Nelson’u vurmak için keskin nişancılar görevlendirmişlerdi. Bu nişancılardan birisi görevini layıkıyla yerine getirdi ve uzak mesafedeki Amiral Nelson’u kendi gemisinde bulunduğu yerde, kalbinin az üzerinden vurdu. Vücuduna giren kurşun kaburgalarını parçalayıp, damarlarını ve akciğerini parçaladı. Ancak Amiral hemen ölmedi. “Savaşı kazandığını görme isteği” ve yüksek moral motivasyonuyla bu ölümcül yarasına rağmen 3 saat kadar daha hayatta kaldı. Yardımcısı Kaptan Hardy savaşı kazandıklarını Amiral’e söyledikten kısa bir süre sonra son nefesini verdi. Amiral Horatio Nelson, 21 Ekim 1805 günü 16.30’da, henüz kazandığı Trafalgar Savaşı’ndaki gemisi HMS Victory’nin güvertesinde son nefesini verdiğinde sadece 47 yaşındaydı. 

Peki savaşın kazanıldığı haberini getiren yardımcısı Kaptan Hardy’ye “Tanrı’ya şükür, Ben görevimi başardım, artık mutluyum” dedikten sonra Amiral’in en son sözü ne oldu? Bu konuda üç farklı görüş vardır. Birincisi “kiss me Hardy” (öp beni Hardy); ikincisi “kiss Emma Hardy” (metresi Emma Hamilton’u kast ederek “Emma’yı benim için öp”), üçüncüsü ise “Kısmet be Hardy” demiştir. Üç iddia da kendi içerisinde tutarlıdır. Ancak en ilgi çekici olanı elbette Amiral’in son sözünü Türkçe olarak söylemiş olduğudur. Üstelik bu iddia Ulusal Denizcilik Müzesi’nin resmî internet sitesi de dahil olmak üzere pek çok kaynakta geçmektedir. Oxford English Dictionary’deki bir açıklama da bu iddiayı destekler. İngilizcede kullanıldığı haliyle “kismet” kelimesine 1805’e kadar İngilizce’de rastlanmaz. 19. yüzyılda ise yaygın bir kelime olmasa da kullanımı artar. Dolayısıyla Doğu dünyasında, Osmanlı coğrafyasında, Türkçe konuşulan bölgelerde çok vakit geçirmiş olan Amiral Nelson -bilinçli miydi değil miydi artık bunu bilebilmek mümkün değil- son sözünü Türkçe söylemiştir ve aynı zamanda bu kelimeyi İngilizce diline sokan kişidir. 

100 yıl önce Kronstadt’ta yaşananlar, uzunca bir süre Avrupa’da dillendirilmedi. Anarşist İda Mett’in yazdığı kitap, ancak Stalin’in ölümü ertesinde Fransa’da yayımlanabildi. Kronstadt’daki hakikat, “kitleler” ile onlar adına konuştuğunu iddia eden partiler arasındaki ilişkiler açısından hâlâ güncel. 

IŞIN ELİÇİN 

Kronstadt ayaklanması, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) resmî tarih anlatısında “karşı devrimci bir kışkırtma” olarak itibarsızlaştırılmıştır. Hadiseleri “kurşuna dizilenler”in ağzından ilk defa anarşist bir kadın, İda Mett 1938’de yazmıştır. 

1924’te “bozguncu faaliyetlerde bulunmak” suçlamasıyla tutuklandıktan sonra SSCB’yi terkederek Paris’e yerleşen Mett, Kronstadlıların “bilinmeyen devrimi”ni yazıya döktüğü sırada, Stalin’in kurdurduğu ünlü Moskova Mahkemeleri’nde yargıçlar kalem kırmaya devam ediyordu. 

Mett, sadece Stalin’in değil, ona sığınma hakkı vermeyen başka devletlerin zulmüyle de tanışmış olarak Meksika’da bulunan Troçki’ye yönelik eleştirileri sert bulunduğu için, o yıl kitabını bastıramadı. Oysa Mett, sürgünde çıkardığı yayınlarla -ayaklanmanın büyük zorbalıkla, kanla bastırılmasını haklı göstermeye çalıştığı için tepki duysa da- Kronstadt ayaklanmasının asıl sorumlusu olarak Troçki’yi görmüyordu: “Kitapta da görüleceği gibi, bu sorumluluk esas olarak Lenin’e aittir; çünkü Lenin’in iradesi ve dayatması olmaksızın hiçbir karar onaylanmamıştır”. 

Mett’in yazdıkları nihayet 1948’de La Commune de Cronstadt (Kronstadt Komünü) adıyla kitap olarak basıldı ve ancak Stalin’in ölümü ertesinde terör rejiminin tüm dünyaya teşhir edilmesiyle birlikte ilgi uyandırmaya başladı. 

Ayaklanmanın karakteri ve önemi, uluslararası Sol içinde yıllarca sert tartışmalara yol açacaktı. Yine de, Stalin Rusya’sını tartışmak için bile yukarıdan icazet beklendiği (ancak Kruşçev’in 20. Kongre’deki ifşaatı sonrası konuşulabilecekti) ve “Soğuk Savaş bahane, kol kırılır yen içinde” anlayışının bugün bile tam anlamıyla aşılamadığı hatırlanırsa, Kronstadt ayaklanmasının hakettiği önemi gördüğü ve gerekli derslerin çıkarıldığı pek söylenemez. 

Oysa Kronstadt’daki hakikat, “kitleler” ile onlar adına konuştuğunu iddia eden partiler arasındaki ilişkiler açısından hâlâ güncel ve tüm çıplaklığı ile Mett’in satırlarında duruyor: 

“1921’de devrim kendini bir yol ayrımında buldu; ya demokratik yol izlenecekti ya da diktatörlük. Bolşevikler, işçi demokrasisini burjuva parlamentarizmiyle aynı kefeye koyarak her ikisini de mahkum ettiler. Onlar sosyalizmi beyin takımının usta manevralarıyla, yukarıdan kurmayı düşünüyorlardı. Gelmekte hiç acele etmeyen bir dünya devrimini beklerken, emekçi sınıfların bile bizzat yararlanma hakkına sahip bulunmadığı bir devlet kapitalizmi kurdular (…). Kronstadtlılar saf ve içtendi. Davalarının haklılığına inandıklarından, hasımlarının taktiklerini önceden kestiremediler. Hislerine tercüman oldukları ülke halkından yardım beklediler. Ancak bu ülkenin, halkın isteklerini özgürce ifade etmesine ve yaşamlarını özgürce belirlemesine imkan tanımayan diktatörlüğün demir çemberinde kilit altında bulunduğunu gözardı ettiler”. 

1921’in Mart ayında, başkent Petrograd’ın 30 km. batısında bir ada üzerinde bulunan Kronstadt şehri, büyük ve tarihî bir hadiseye tanıklık etmişti. Sosyalist devrimden 4 yıl sonra yaşanan açlık ve eşitsizlikleri protesto eden denizciler, işçiler ve köylüler ayaklanmış; Bolşevik yönetimi “karşı devrimci” olarak gördüğü hareketi büyük bir askerî şiddetle bastırmıştı. Trajedinin detayları… 

Cihan Harbi’nde 7 milyon insan kaybı olan Rusya’da, 1917 Devrimi’nin ardından Bolşevikler Almanya ile yaptıkları Brest-Litovsk barışı ile savaşa son verdiklerinde Rusya, nüfusunun ve ekilebilir topraklarının üçte birini, sanayisinin yarısını kaybetmişti. Ülke bu kez yabancı orduların (İngiliz, Fransız, Çekoslavak, Leh vd.) ve Beyazlar’ın ayaklanmasıyla başlayan ve ülkenin dörtbir yanını saran içsavaşla sarsılıyordu. 

İçsavaş sırasında emperyalistlerin uyguladığı ambargo sağlık ve gıda ürünlerine erişimde ülkenin iyice kırılgan bir hâle gelmesine neden oldu. Tifüs, kolera gibi salgın hastalıkların yanısıra açlığın da bastırmasıyla toplamda 7.5 milyon insan ölmüştü. Çarpışmalarda ölenlerin sayısı ise 350 bindi. 

1918’de başlatılan “savaş komünizmi” uygulamasıyla, kırsal kesimden tarımsal ürün tedarikinin zorlama yöntemlerle yapılması başta olmak üzere köylülerin geçimini de zora sokan önlemler alınmış; ordunun ve kentlerin beslenmesi hedeflenirken ellerinde avuçlarında bir şey kalmayan köylüler isyan etmişti. 50 bin kişilik Kızıl Muhafızlar 5.5 milyonluk bir orduya ulaşılırken, Sovyet kurumlarındaki memur sayısı da 110 bin kişiden 6 milyona çıkmıştı. 

25 milyon köylü ailesinin bulunduğu ülkede, köylü isyanları ve çete gruplarının önüne geçilemiyordu. Sanayi üretiminin yarısı, şekerin %60’ı, sabunun %40’ı, ayakkabının %90’ı orduya hasrediliyordu. İki büyük kent, Petrogrod ve Moskova’nın nüfusu 1917’e göre yarı yarıya, sanayi işçisi sayısı 3 milyondan 1.2 milyona düşmüştü. Para pul olduğundan, Petrograd işçilerinin %92’sinin ücreti ayni olarak ödeniyordu. 1903’e göre üretim yüzde 80 oranında düşmüştü. 

Sosyalist hareketin Avrupa’da beklediği devrim gerçekleşmemişse de, büyük güçlerin askerî müdahelesini engelleyecek bir güçler ilişkisi oluşmuştu. Ancak iktidardaki Bolşevik Partisi, tükenmiş bir işçi sınıfı ve ayaklanma halindeki bir köylülük arasında sıkışıp kalmıştı. 

Devrim öncesi ile kıyaslandığında devrimden sonra partiye katılanların sayısı ezici bir çoğunluk oluştururken, bunların siyasal formasyonları ve deneyimleri elbette çok daha sınırlıydı. Toplumda büyük bir altüst oluş yaşanırken parti de giderek devlete ağırlığını koymuş ve önemli kadroları devlet mevkilerine yerleşmişti. 

Bolşeviklere karşı grev 

Ocak 1921’de hükümet ekmek kıtlığını gideremeyince, Petrograd’ın hemen 30 km. batısındaki liman şehri Kronstadt’ın da ekmek istihkakını düşürdü. Kronstadt, başkentin hemen dışında bir ada şehirdi. Hem ticari hem askerî anlamda ülkenin önemli bir merkeziydi. Rus donanmasının Baltık Denizi’ne ve dünyaya açılan kapısıydı; stratejik açıdan vazgeçilmezdi. 

İşçiler takatsiz kalmıştı; askerler ekmek ve bot sıkıntısı çekiyordu. Hammade eksikliği Şubat’ta aralarında efsanevi Putilov da olmak üzere 100 dolayında fabrikanın kapatılmasına neden oldu. Dondurucu soğukta ulaşım iyice teklemekteydi; kıtlık içinde Petrograd işçilerinin üçte biri işsizdi. 4 Şubat’ta Petrograd’da 2 bin işçi gösteri yaptı. Lenin, hoşnutsuzluğun genelleştiğini görüyordu. Kentteki en yüksek mercii Zinoviev, gösterilerin ardından kentte sıkıyönetim ilan etti. 

Tartışmadan ayaklanmaya 

Petrograd’dan gelen haberler, Baltık donanmasının mevzilendiği Kronstadt bahriyelilerini harekete geçirdi. Ada’da demirlemiş olan iki kruvazör, Petropavlosk ve Sebastopol’dan delegeler kente gelerek grevdeki işçileri ziyaret etti. 1 Mart’ta Çıpa Meydanı’nda 27 bin kişilik bütün garnizonun katıldığı bir toplantı düzenlendi. Bu toplantıya Bolşevik Parti’yi temsilen Kalinin ve Komiser Kuzmin katıldı. Kalinin’den durumun vehametini giderecek sözler beklenirken, o “hainler, egoistler” diyerek tehditler savurdu ve yangına körükle gitti. Bu tutum, Ada’daki denizcilerin büyük tepkisine yolaçacaktı. 6 saat süren heyecanlı tartışmalardan sonra, neredeyse oybirliği ile acilen Sovyet seçimleri; işçi ve köylü tüm tutukluların serbest bırakılması; basın ve ifade özgürlüğü; kırda müsadereye son verilmesi gibi talepleri de içeren bir deklarasyon yayımlandı. 

2 Mart’ta Petriçenko’nun başkanlığında geniş bir delegasyon geçici devrimci komiteyi oluşturdu. Bu arada Kalinin’in gitmesine izin verilse de Kuzmin ve 300 dolayında komünist tutuklandı. Buna karşılık Zinoviev de bahriyelilerin Petrograd’daki ailelerini tutuklattı. İpler iyice gerilmişti. 

4 Mart’ta, 3 Menşevik, 3 Anarşist, 3 Sağ SR’in dahil olması ile sayıları 15’e çıkan Kronstadt geçici komitesi, bilgilendirme amacıyla Petrograd’a bir heyet gönderdi; ancak bu insanlar da istihbarat teşkilatı Çeka tarafından hapse tıkıldı. Talepler ve yeniden örgütlenme karşısında en yakın icra makamı Petrograd Sovyeti’nin başkanı Zinoviev bu talepleri es geçti ve Kronstadt hareketini “gerici”, “karşı devrimci” olarak niteledi. 

Devrimin gururu 

Kronstadt adasının nüfusunun 3’te 1’i tersanede çalışan işçilerden, kalanları ise bahriyelilerden, zanatkar-memur-öğretmenlerden oluşuyordu. Zorlu koşullarda yaşayan Kronstadtlılar 1905 ve 1917 Devrimi’nde önemli roller oynamışlardı. Temmuz günlerinde “Bütün iktidar Sovyetler’e” sloganını yükseltenlerin en önündeydiler. 

Ekim Devrimi’nin en güvenilir merkezi olan Kronstadt’taki haleti ruhiye, 1917’ye göre büyük bir değişim geçirmişti. Devrimin bahriyelileri içsavaş boyunca çeşitli bölgelerde savaşmaya ve devlet katında görev almaya gitmişlerdi. Yerlerine gelenler genç ve deneyimsiz yani mücadeleye pek katılmamış insanlardı. 17 bin bahriyelinin 4’te 3’ü Ukrayna köylüsüydü. Ailelerinden gelen mektuplar kırsal kesimdeki hoşnutsuzluğu onlara yansıtıyordu. Aralarında Bolşevik karşıtlığı güçlü olduğu gibi Yahudi düşmanlığı da yaygındı. Daha vasıflı olanlar Petopoavlosk ve Sebastopal kruvazörlerinde çalışıyorlardı. 1920 sonbaharında Baltık filosundaki komünistlerin %40’ı parti kartlarını iade etmişti; bunların arasında hareketin önderi Petriçenko da vardı. 

Müzakere arayışları 

5 Mart’ta Petrograd’da bulunan Emma Goldman ve Aleksandr Berkman’ın da dahil olduğu Amerikalı 4 anarşist, barışçıl bir çözüm önerir: “Bugünkü çatışmaya gelince […] bunun silahların gücüyle değil devrimci kardeşliği ve yoldaşlığı yansıtan bir anlaşma yoluyla çözülebileceğini düşünüyoruz […]. Bolşevik yoldaşlar çok geç olmadan düşünün bunu!” 

Sovyet’in başındaki Zinoviev buna cevap vermez ancak 6 Mart’ta parti üyelerinden ve partisizlerden bir delegasyonun gönderilmesi yönünde telgraf çeker. Bir tür ültimatom olan bu çağrı kabul görmez. Kronstadt’tan 10 Mart’ta ikinci bir delegasyon gönderilir ve onun da akıbeti ilki gibi Çeka tarafından hapsedilmek olur. Artık ok yaydan çıkmıştır. 7 Mart’ta ilk karşılıklı top atışları başlar. 

8 Mart’ta Bolşevik Partisi’nin 10. Kongresi başlarken, hükümetteki tek kadın komiser Aleksandra Kollontay ve Lenin’in ilk hükümetinde çalışma komiseri olan devrimin önemli simalarından Şlyapnikov’un aralarında bulunduğu “İşçi Muhalefeti”, üretim ve ekonominin yönetiminin fabrika komitelerine bırakılmasını talep eden bir bildiri dağıtır. Lenin “savaş komünizmi”ne devam etmenin devrimi tehlikeye sokacağının farkındadır; üretimin gönüllü bir biçimde artırılması için köylülerin ikna edilmesi gerektiğini belirterek Yeni Ekonomi Politikası (NEP) denen kısmi pazar ekonomisine geçişi önerir. Bu, köylülerin vergilerini ayni olarak verdikten sonra artan ürünlerini satma hakkının tanınması demektir. 

Öte yandan aynı kongrede Bolşevik Partisi’nin geleneğine aykırı olsa da, durumun vahametine bakarak geçici olarak hiziplerin yasaklanmasına karar verilir. Ancak muarızlarının iddialarının aksine, Kronstadtlıların talepleri siyasal ağırlıktadır. “Çeka’sıyla Komünist Parti’nin diktatörlüğüne” ve onun “devlet kapitalizmine” karşı çıktıklarını söyleyerek Şubat ve Ekim’den sonra, yani monarşi ve burjuvazinin devrilmesinden sonra bir üçüncü devrimden sözedenler vardır. Müzakere arayışında olan büyük çoğunluk ise bu kadar uç noktada değildir. 

Buzun üzerinde savaş 

Kronstadt’ın bulunduğu ada, kışın deniz donduğundan aylar boyunca karayla buzdan düz bir yüzeyde birleşmektedir. Eğer buzlar erirse, dış müdahaleye açık bir durum ortaya çıkacaktır. 

7 Mart’ta Kızıl Ordu’nun meslekten subay en önemli komutanı Tuhaçevski, 20 bin askeri bölgeye sevkeder. Karşılarında kağıt üzerinde 18 bin, gerçekte ise 5-6 bin ayaklanmacı vardır. Denizcilerin önemli bir kesimi ayaklanmaya mesafeli kalmıştır. 

Lenin, “Kronstadt’dakiler ne Beyaz muhafızları ne de bizim iktidarımızı istiyorlar; ama başkası da yok” diyerek bir çözümsüzlüğe işaret eder. 

Buzların üzerinde, kar fırtınası altında gözgözü görmezken zorlu bir çatışma cereyan eder. 17 Mart gecesi ayaklanmanın yöneticileri, yanlarında 7 bin kişi ile birlikte Finlandiya’ya kaçmak zorunda kalır. Çatışmalarda Kızıl Ordu 1600 kayıp verir; Kronstadt’dakilerin kaybı da eşittir: 600 ölü ve 1000 yaralı. Ancak ayaklanmanın bastırılmasından sonra tutuklananlar arasından öldürülenler de olur. 

Mahkum edilenlerden Ermolaev, anılarında 1921’de Volga’dan Kronstadt’a geldiğini, 1924’te serbest bırakıldıklarını, kendisinin inşaat mühendisliği eğitimi görerek 40 yıl bu mesleği icra ettiğini anlatır. Köylülüğün içinden çıkmış Kızıl Ordu saflarındaki askerler ve bahriyeliler olarak kırsaldaki hoşnutsuzluğun bir ifadesi olarak sunduğu eylemlerini ayaklanma değil “protesto” olarak nitelendirir. 

Trajedinin ötesinde 

Ayaklananlar hakiki siyasal meseleleri öne sürerken, 3 yıl süren içsavaşın ve aylardır devam eden köylü ayaklanmalarının yarattığı ortamı hesaba katmamışlardı. Bolşevik karşıtı olmanın ötesinde açık seçik bir plan ve programa sahip olmamaları da bir karşı devrim tehlikesini gündeme getirmişti. Öte yandan Bolşevikler de tam bir yıkımın ortasında taleplerin en azından bir kısmının makul olduğuna kanaat getirmişler; ancak müzakere yolunu seçmek yerine Kronstadt ayaklanmasını içsavaşın bir devamı olarak görmüşler; son bir askerî hamle ile bunu baskılamayı seçmişlerdi. 

Kronstadt ayaklanmasının önderi olarak gösterilen Petriçenko’nun Beyazlarla ilişkisi olduğu iddiasını doğrulayan sonraki tarihli bir yazışma bulunsa da, mektupta toprağın köylülere verilmesi, sendikal özgürlük gibi taleplerinin Beyazlar tarafından kabul edilemeyeceği belliydi; zaten “Bütün iktidar partilere değil Sovyetlere” düsturu da herhalde Beyazlara pek uygun değildi. Zaten Beyaz orduların komutanı Wrangel buna cevap bile vermemişti. 

O günlerde Petrograd’da bulunan yazar Victor Serge Bir Devrimcinin Hatıraları kitabında çelişik gözükse de bir hususun altını çizer. Kronstadt’ın “haklı olduğunu” belirttikten sonra, “Eğer Bolşevik diktatörlük düşerse bu kısa vadede kaos; kaos aracılığıyla bir başka diktatörlük, proleter-karşıtı diktatörlük demek olurdu” der. 

Konuya ilişkin, anarşistlere sempatisi ile bilinen akademisyen Paul Avrich, kapsamlı kitabı Kronstadt 1921’in önsözünde şöyle der: “Kronstadt’ın verili koşullarında tarihçi, isyancılara sempati duyabileceği gibi, Bolşeviklerin onları bastırmasının haklılığını da kabul edebilir. Bunu anlamak, gerçekten de Kronstadt trajedisini bütünüyle kavramaktır”. 

Ancak “trajedi”den öte, Kronstadt’ın ezilmesi Sovyet demokrasisinin nefes borusunu tıkamıştır. 

Amerikan İçsavaşı, 160 yıl önce 12 Nisan 1861’de “Kuzey” ile “Güney” arasında başladı. Vietnam Savaşı’na kadar ABD’nin kayıplar açısından en kanlı savaşı olarak kaldı. 1860 seçimlerinde henüz 6 yıllık bir parti olan Cumhuriyetçi Parti’nin ve Abraham Lincoln’ün Kuzey oylarıyla kazanması, kölecilik taraftarı Güney için artık hem iktisadi hem siyasi olarak bir varoluş problemine dönüşmüştü. Lincoln’ün başkanlık görevini devralmasından sadece bir ay sonra, Güney’in Fort Sumter baskını savaşın kıvılcımını çaktı. 1865’e kadar sürecek savaşı Kuzey kazanacak, Amerika Birleşik Devletleri kurulacak, kölelik yasaklanacak; ancak bütün bunlar 620 bin insanın hayatına malolacaktı. 

1- Kuzey’in savaştaki öncelikli amacı birliği korumaktı 

Tarihçilerin en geniş uzlaşı sağladığı savaş sebebi “kölelik” olsa da, Güney-Kuzey arasında farklı nedenler dolayı büyük çelişkiler vardı. Güneydeki 7 eyalet “Birlik” içerisinde köleliğin statüsünü bahane ederek ayrılmak istemiş, Kuzey ise kendi içinde hem kölelik hem de Güney’e saldırıp saldırmama üzerine tartışmaların ardından “Birlik”i korumak üzerine Güney’in baskınına cevap vermiştir. Yönetime gelmiş olan Cumhuriyetçi Parti’nin köle karşıtı görüşü bilinse de, bu konudaki siyasi hamlesini vatandaşlarının desteğini almak için bir koz olarak tutmuş; kölelik konusunda kararlılığını ancak savaş sırasındaki olumsuz havanın önüne geçebilmek için 1863’te tamamladığı Özgürlük Bildirgesi ile gösterebilmiştir. 

2- Güney, savaşın ilk yıllarında avantajlı konuma geçmişti 

Fort Sumter baskını ardından “Dip Güney”deki ayrılıkçı 7 eyalete diğer 4 güney eyaletinin de katılmasıyla, Konfederasyon (Güney) ciddi bir güven kazanmıştı. 1. Bull Run Muharebesi’ndeki Konfederasyon zaferi, savaşın Birlik’in öngördüğü gibi kısa süreceği düşüncesini ortadan kaldırmıştı. Ardından gelen Güney’in zaferleri, tarafsız Kentucky eyaletinin işgali ile zirve yapmıştı. Konfederasyon’un en önemli generallerinden Albert Sidney Johnson’ın Shiloh Muharebesi’nde kaza kurşunu ile ölmesi, kumanda kademesinde bir boşluk yarattı. Ardından savaşın büyük muharebelerinden olan Chancellorsville’daki (1863) zafer ile Güney yeniden güçlü bir konuma geldi. Ancak burada yine önemli generallerden “Stonewall” (taş duvar) lakaplı Thomas Jackson’ın kendi cephesinden gelen kaza kurşunu ile ölmesi, başkumandan Robert Lee’yi tümüyle tek başına bıraktı. Gettysburg Muharebesi Güney’in başarılı giden stratejisine sekte vurdu ve bu geniş çaplı muharebede Kuzey’in başarısı savaşta da galibiyeti getirdi. 

3- Güney, Avrupa’nın savaşa müdahil olacağını düşündü 

Güney eyaletleri siyah kölelerin çalıştığı pamuk tarlalarıyla Britanya tekstil endüstrisinin en büyük pamuk tedarikçisi idi (Fransa da Güney’den önemli miktarda pamuk alıyordu); bu nedenle üretilen bu ürüne “Kral Pamuğu” (King Cotton) adı takılmıştı. Konfederasyon bu bağa o kadar güvenmişti ki Kuzey’in Güney’i denizden abluka altına almasının ardından pamuk tedariği kesileceği için Britanya’nın mutlaka kendi tarafında savaşa müdahil olacağını düşünüyordu. Britanya ise bu mücadeleye katılmayacak, daha sonra da tarafsızlığını ilan edecekti. Onu 3. Napoléon Fransa’sı ve diğer Avrupa ülkeleri takip etti. İngiltere’de tekstilin kalbi Lancashire’da kısa süreli bir pamuk kıtlığı yaşansa da bazı üreticilerin yaptığı stok, ardından da Hindistan, Mısır ve hatta Osmanlı Devleti’nden ithal edilen pamuk Güney’in bu ürününü ikame etti. Bu arada Kuzey, Britanya’nın tahıl ihtiyacının yarıya yakınını karşılamaya devam etti. Bunun sonucunda “Kral Tahılı, Kral Pamuğu’ndan güçlü çıktı” yakıştırması yapılmıştır. 

4- Savaşın esas sonucu, toplumsal değil iktisadi oldu!

Amerikan iç siyaseti açısından Kuzey’in galibiyetinin en önemli sonuçları, birliğin korunması ve köleliğin kaldırılmasıyla beraber Siyahlara tanınan hak ve özgürlükler yolunda atılan adımlardı. Ancak savaşın daha da önemli bir sonucu -Hobsbawm’ın da vurguladığı gibi-dönemin başat gücü İngiltere ekonomisine bağlı ve hammadde tedarikçisi bir Güney’in ondan koparılarak Kuzey’in sanayisine eklemlenmesidir. Aynı dönemde Britanya ekonomisine eklemlenmek/kopmak üzere benzer mücadeleler Çin’de Taiping Ayaklanması ve Güney Amerika’da Paraguay Savaşı ile sonuçlanacaktır. 

5- Savaş sonrası kazanımların çoğu yitirildi 

Kuzey’in köleliği kaldırma konusunda kararlığı savaş sırasında Özgürlük Bildirgesi ile başlamış, sonrasında ise anayasadaki değişikliklerle siyahlar temel hak ve özgürlüklerine (seçme-seçilme hakları dahil) kavuşmuşlardı. Ancak “Yeniden İnşa” dönemi (1865- 77) sonrası, özellikle Güneyli Demokratlar’ın hakim olduğu eyaletlerde siyahların hakları bir dizi düzenleme ile kırpılacaktı. Özellikle 19. yüzyılın sonundan 20. yüzyılın başlarına kadar çıkarılan “Jim Crow Yasaları” ile siyahların eşitlikçi ve özgürlükçü kazanımları geri alınacaktı. Siyahlar bu temel hak ve özgürlüklerini, uzun süren mücadeleler sonucunda ancak 1965’te elde edebileceklerdi. 

6- Güney’de siyah asker yoktu! 

Güney’deki Siyahlar nüfusun önemli bir kısmını oluştursa da cephede savaşmadılar. Savaş sırası ve sonrasında bu konuda birçok efsane üretilmiş, hatta Gettysburg’da 70 bin siyahın savaştığı söylenerek ve fotoğraflarla oynanarak siyah askerlerin olduğu birlikler uydurulmuştu. Güney’de siyahlar yalnızca işgücü olarak kullanıldılar veya Beyaz askerlerin hizmetçileri olarak cephede bulundular. Savaşın bitimine haftalar kala general Robert Lee, siyahlardan bir bölük oluşturulması için ucu ucuna bir yasanın geçmesini sağlamış, bir bölük eğitime başlamış fakat savaşa yetiştirilememişti. Kuzey ordusunda ise Siyah askerler gerçekten savaştılar. 

7- Konfederasyon’u hiçbir devlet resmî olarak tanımadı 

Güney, savaşın başından beri ayrı bir devlet olarak tanınabilmek için hem Londra’da hem Paris’te görüşmelerde bulundu; ancak bunlar başarılı olmadı. 3. Napoléon Meksika’da bir kukla yönetim kurduğu için, Kuzey’i zayıflatmak adında Güney’i tanımayı düşünse de, Lincoln’ün böyle bir durumda savaş ilan edeceği uyarısı üzerine bu hamleden vazgeçmiştir. Güneyli John Bannon’ın 1863’te Papa 9. Pius’la görüşmesi de kendisi de bir içsavaşın içinde olan İtalya’da sonuçsuz kalmıştı. 

Çöpün tarihi belki insanlık tarihi kadar eski, ama Sanayi Devrimi’nden bu yana ürettiğimiz atıkların hem miktarı hem de niteliği çok değişti. 2. Dünya Savaşı sırasında “geri dönüşüm” bir yurtseverlik göstergesi olarak yaygınlaştı. Bugün ise “sıfır atık” gibi projeler, çöpün yalnız geri dönüştürülmesini değil tamamen ortadan kaldırılmasını da hedefliyor ve dünyanın geleceğinin buna bağlı olduğunu savunuyor. 

Bir çikolata ambalajı, boş bir gazoz kutusu veya geçen Pazar okuduğunuz gazete… Ortak noktaları, ister günlük şeker dozunuz ister dünya haberleri olsun, tüketmek istediğiniz asıl şeyleri size ulaştırdıktan sonra çöp kutusunu boylayan; “atık” haline gelen “araç”lar olmaları… Artan nüfusumuz ve tüketim hızımızla birlikte yerin altına gömüp unutmamızın giderek imkansız hale geldiği “atık” mevzuu. 

Aslında ilk çöp depolama sahalarının geçmişi, modern tarih anlatısının başlangıcından çok daha eskiye gidiyor. Yapılan arkeolojik kazılarda, avcı-toplayıcı grupların bile alet yapmak için yonttukları taş parçaları, hayvan kemikleri ve körelince attıkları aletlerden oluşan atıklarını biriktirdikleri anlaşılıyor. Örneğin Fransa’nın Yontma Taş Devri’nden kalma Gare de Couze bölgesinde, 275×55 metrelik bir alanda 2 milyona yakın taş alet kalıntısı bulundu. Yine de nüfusun ve eşyanın pek az olduğu bu dönemde atıkların miktarı da bugüne kıyasla yok denecek düzeyde kalmıştı. Tarihteki ilk çöp toplama ve çöplük oluşturma uygulaması ise, MÖ 3000’li yıllarda Girit Adası’ndaki Minos Medeniyeti’nin başkenti Knossos’da katı atıkları toplamak için derin çukurlar açılıp, üzerinin toprakla örtülmesiydi. Yine de antik dünyanın kentleri temizlik bakımından acınası haldeydi; bu durum da veba gibi pek çok hastalık ve salgına davetiye çıkartıyordu. İnsan dışkısı dahil tüm atıkların evlerin pencerelerinden sokağa fırlatıldığı, ortalıkta başıboş dolaşan kedi, köpek, koyun, inek gibi hayvanların bunları yiyeceğinin düşünüldüğü Ortaçağ Avrupası da pek farklı değildi. Kara veba, kolera, tifo, tifus gibi pek çok hastalık bu atıklarla beslenen hayvanlardan yayılmıştı. 

Atıkların toplanmasına ve ortadan kaldırılmasına yönelik ilk yasal düzenleme, İngiltere’de 1297’de herkesin evinin önünü temiz tutmasını zorunlu hale getiren bir kanunla yapıldı. 1354’te ilk kez haftada bir çöp toplama uygulamasına başlanmıştı. Fakat bu uygulama pek titizlikle hayata geçirilmemiş olmalı ki 1628’te Kral bile sokaklardaki çöp kokusundan yakınmaya devam etmiştir. 

Osmanlı dönemi İstanbul’unda ise ilk çöp toplama sistemini Fatih Sultan Mehmet kurmuştu. Sonraları atıklar, çöp subaşılarının sorumluluğuna verildi. Acemi oğlanlar veya “çöp çıkaranlar” çöpleri subaşı gözetiminde arabalara ya da sırtlarında taşıdıkları küfelere doldurur; toplanan çöpler eşelenip, işe yarayanlar paylaştırıldıktan sonra gerisi denize dökülürdü. O dönemlerde atıklar daha çok organik olduğu için bunlar doğaya karışabiliyor, önemli bir çevre felaketi yaşanmıyordu. Bu iş için Kumkapı, Yenikapı ve Samatya gibi özel noktalar seçilse de, rastgele çöp boşaltımının önüne geçilemediği dönemler de vardı. Örneğin 1764’te kayıkçılar kethüdası, denizdeki çöpler nedeniyle kayıkların pislik içinde yüzdüğünü, yolcu indirip bindiremediklerini kadıya şikayet etmişti. Çöplerin denize dökülmesine ancak 1953’te son verilmiş ve Ümraniye, Habipler, Kemerburgaz’da oluşturulmaya başlanan çöp alanları kullanılmaya başlanmıştır. 

Günümüzde ise teknolojinin ilerlemesi, şehirleşme ve nüfusun artması, atıkların niteliğini de, oluşturdukları tehdidi de önemli ölçüde değiştirdi. Özellikle plastik madde kullanımının artmasıyla beraber büyüyen atık sorunu, tüm dünyayı ilgilendiren büyük bir problem haline geldi. Artık doğa, ürettiğimiz atık miktarı ve çeşitliliğiyle başa çıkamaz halde… 2000’lerin başından beri giderek yayılan “Sıfır Atık” projeleri, bu probleme bir çözüm önermek için geliştirildi. Peki “Sıfır Atık” nedir? 

“Sıfır Atık”; israfın önlenmesini, kaynakların daha verimli kullanılmasını, atık oluşum sebeplerinin gözden geçirilerek bunun engellenmesi veya en aza indirgenmesi, atığın oluşması durumunda ise kaynağında ayrı toplanması ve geri kazanımının sağlanmasını kapsayan bir atık yönetim felsefesidir. 

2. Dünya Savaşı sırasında yaşanan kaynak sıkıntısına çözüm olarak ortaya çıkan “geri dönüşüm” kampanyalarıyla, vatandaşlar özellikle metal ve fiber maddeleri toplamaya teşvik edilmiş; geri dönüşüm yurtseverliğin önemli bir unsuru haline gelmişti. 2000’lerde ilk defa ABD’de yerel yönetimler tarafından benimsenen, ardından yaklaşık 10 yıl önce bireyler arasında bir “yaşam tarzı” olarak da yaygınlaşan “sıfır atık hedefi” ise geri dönüşümden daha fazlası… Türkiye’de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2023’e kadar sıfır atık yönetim sisteminin tüm ülkede uygulamaya konulmasını sağlayarak yıllık 20 milyar liralık ekonomik kazancın yanısıra 100 bin kişiye istihdam ve yüzde 35 oranında geri kazanım bekliyor. 

 1870 Eylül’ü başında 3. Napoléon, Sedan Muharebesi’nde Prusya’ya tutsak düşmüştü. Fransa’da hemen ardından kurulan cumhuriyet (3. Cumhuriyet), bir yandan savaşı sürdürüyor diğer yandan da önemli endüstri kentlerindeki işçilerin ve halkın başlattığı ayaklanmalarla uğraşıyordu. Ülkeyi yöneten monarşi sempatizanı Adolphe Thiers ve daha muhafazakar cumhuriyetçilerin yeni yönetimde başı çekmesi, Prusya’ya verilen ödünler ve son olarak Montmartre’daki topların 18 Mart 1871’de Paris’ten çıkarılmak istenmesi zaten kaynayan kazanı patlattı. Devrimciler Paris’te yönetimi ele geçirdi ve 18 Mart’ta 10 haftalık komün dönemi başladı. 

1- Ayaklanmaların olduğu Paris başkent olma statüsünü kaybetmişti. 

Fransa’nın kısa kesintiler dışında yüzyıllar boyunca başkenti olan Paris, komünün ilan edilmesinden birkaç ay önce bu önemli siyasi özelliğini yitirmişti. 3. Napoléon’un Sedan Muharebesi’nde tutsak düşmesinin ardından Leon Gambetta, Millî Müdafaa Hükümeti’ni kurmuş, Paris’te ayaklanma çıkma olasılığına rağmen kuşatma altındaki kentten bir balonla Tours’a firar etmiş ve geçici hükümeti buradan idare etmişti. Ardından Tours’la arasında az bir saat mesafe olan Orléans yakınlarında Fransız ordusu tekrar mağlup olunca bu sefer başkent Bordeaux’ya çekildi. Thiers’in kurduğu hükümet ise Almanlarla yapılan bırakışmadan sonra yönetimi Paris yakınlarındaki Versailles’a taşıdı. 

2- Ne ilk komün, ne de tek komün girişimiydi. 

Paris, siyasi başkent olduğu kadar kültürün ve ekonominin (dolayısıyla sanayinin) başkentiydi; fakat kendi gibi işçi nüfusunun yoğun olduğu başka rakip endüstri kentleri de mevcuttu. Bunların arasında en önemlileri Marsilya ve Lyon idi ve ilk komün girişimi de yine Paris’ten önce Lyon’da olmuştu. Ünlü Rus anarşist Bakunin ve sosyalist Paul Clusaret’nin Sedan Muharebesi ertesinde (28 Eylül 1870) başlattığı ayaklanma cumhuriyetçi ulusal muhafızlar tarafından engellenmişti. Ancak Paris’te komünün ilanının ardından Lyon’da da başarılı bir komün girişimi gerçekleşmiş (22 Mart 1871) bu da 2 gün dayanabilmişti. Marsilya’da ise Ağustos 1870’de başarıya ulaşamayan girişimden sonra 22 Mart 1871’de yine Paris’ten ilhamla bir komün kurulmuş, bu da ancak 4 Nisan’a kadar sürebilmişti. Diğer kısa süreli komünler ise St. Etienne, Narbonne, Toulouse ve Le Creusot’da gerçekleşti. 

3- Blanquistler yönetimde, ünlü devrimci Blanqui hapiste. 

Paris’teki ayaklanmalarda en muhafazakar grup “radikal cumhuriyetçiler”, en soldaki grup ise Blanquistler’di. Seçim sonrası Komün Konseyi’nde de Jakobencilerle beraber yine Blanquistler en etkin fraksiyondu. Hatta dönemin en önemli devrimcilerinden Louis-Auguste Blanqui, hapishanaede olduğu halde yokluğunda komün başkanı seçilmişti. Blanqui, kendisinin teşkil ettiği tehlikenin farkında olan Adolphe Thiers tarafından 17 Mart’ta tutuklanarak komün sonuna kadar hapiste kalmış ve yönetime doğrudan katılamamıştı. Komün sonrası Blanqui, sağlık sorunları sebebiyle diğer 4500 komün taraftarı gibi Yeni Kaledonya’ya sürülmeyecek, cezasını hapishanede tamamlayacaktı. 

4- Komün imparatorluğa karşı değil cumhuriyete karşı ilan edildi. 

Daha önce 1. Enternasyonal’in öncülüğünü yaptığı, imparatorluğa karşı ayaklanmalar gerçekleşmişti. Gazeteci Victor Noir’ın imparatorun kuzeni prens Pierre Bonaparte tarafından öldürülmesinden sonra bir darbe girişimi olduysa da tüm bunlar Mayıs 1870’te 3. Napoléon’un yaptığı kendi lehine sonuçlanan plebisit ile bertaraf edilmişti. Dönemin radikalleri ve kurulu düzen karşıtları, başarılı bir ayaklanma için imparatorluğun çözülmesi ve yeni cumhuriyetin (3. Cumhuriyet) yetersizliğinden oluşan güç boşluğunu beklemek zorunda kalmıştı. 

5- Komün Konseyi: Proletarya için, fakat proletarya tarafından değil! 

Paris Komünü’nün ilan edilmesinin ardından gerçekleşen seçimlerde 92 üye seçildi. Bunlardan, burjuvazinin meskun olduğu “quartier”lerden seçilen 15’i, komünü protesto etmek adına yönetime katılmadı. Geriye kalan üyelerden ise sadece 33’ü işçi olmakla beraber hiçbiri vasıfsız işçi değildi. Komün konseyinde gerektiği kadarıyla temsil edilmeyen proletarya, ayaklanmalara da halkın ancak diğer kesimleri kadar katılabilmişti. Alt komitelerde nispeten işçi sınıfı temsil edilebildiyse de daha sonra Paris Komünü’ne yakıştırılan “proletarya diktatörlüğü” tanımı, tam da bu eşitlikçi olmaya gayret eden komün tanımını karşılamadı. 

6- “Quartier”ler arasında bir bütünlük komünün sonunda bile henüz oluşmamıştı. 

“Quartier”ler yalnızca siyasi olarak değil, savunma stratejisinde de bölünmüştü. Paris Komünü cumhuriyetin düzenli ordularına karşı tek bir yumruk olamamış, özellikle “Kanlı Hafta” denilen komünün son haftasında her mahalle yalnızca kendi bölgesini savunmaya çalışmıştı. Bu da zaten düzensiz ve bölük-pörçük olan komün birliklerini kentin savunmasında başarısızlığa uğrattı. 

Bundan tam 41 sene önce Amerikan Başkanı Jimmy Carter’ın İran’a karşı başlattığı Eagle Craw (Kartal Pençesi) operasyonu tam bir skandala dönüşmüştü. Amerikan Büyükelçiliği’nde rehin tutulan 52 kişinin kurtarılması girişimi başarısızlığa uğrayınca, bunu aynı zamanda bir seçim operasyonu olarak düşünen Carter tepetaklak olmuştu. Yerine maalesef Reagan geldi!

Rehine kurtarma operasyonları, askerlikle ilgisi kısa dönem yanaşık düzen eğitiminden ibaret olanların bile takdir edebileceği gibi zor taktik operasyonlar. Kartal Pençesi de yakın tarihte yerini alan böyle bir operasyon. Yakın tarih dediysem biraz gazetecilik ağzıyla yakın tarih, çünkü hadise 1980’de cereyan ediyor (Mesela Süreyya Hoca için “yakın tarih” çalışmak 17. hadi bilemedin 18. yüzyıl çalışmak demekti. Ona göre 1980, bir gazetecilik alanı).

Konumuza dönersek… 70’lerde Amerikan iç siyaseti çalkantılı bir dönem yaşıyor. 1968 seçiminde Vietnam Savaşı’nı bitirme vaadi ve “sessiz çoğunluğun sesi” olduğu iddiasıyla başkanlığa oturan Nixon, savaşı daha da azdırmasına rağmen 72’de tekrar seçildikten (hem de % 60’la) sonra kendinden geçiyor. Muhalefeti gizlice dinlediği ortaya çıkan Nixon için soruşturma açılıyor; o da Adalet Bakanından soruşturmayı yürüten savcıyı kovmasını istiyor. Bakan reddederek istifa ediyor. Nixon aynı şeyi Bakanın yerine gelen vekilinden istiyor. Vekili de reddedip istifa ediyor. En sonunda Adalet Bakanının vekilinin vekili, Nixon’ın emrini yerine getirerek savcıyı kovuyor ama bunlar duyulunca da ülke ayağa kalkıyor. 

Nixon güç bela defediliyor, yerine yardımcısı Ford geliyor ki o da aklımda kaldığı kadarıyla hayli tırt bir herif. New York’taki sefalet filmleri falan hep onun döneminden. Hatta Amerikan tarihindeki “başkana suikast” girişimlerinden en tırtı da Ford’a yönelik: Dönemin neşeli alemci delikanlısı Charles Manson’ın kediciklerinden biri Ford’u vurmaya kalkıyor ama tabancasında mermi mi yok ne, anında piyastos oluyor. Geçenlerde hapisten saldılardı; herhalde birisi 10 dakikalık olayı 10 bölümlük dizi olarak fesler yakında bize. Ancak suikast girişimi de Ford’un işine yaramıyor ve seçimi sanırım şu an yaşayan en yaşlı eski başkan olan Jimmy Carter’a kaybediyor.

Carter gerçek bir bahtsız. Petrol krizi, enflasyon, yüksek faiz, Sovyetler’in Afganistan işgali, İran rehine krizi… Şimdi zaten biliyoruz ki bir Amerikan başkanı, ancak ikinci döneminde doğru dürüst başkanlık yapabiliyor; zira 4 yıllık görev süresinin ilk yılı goygoyla, son yılı seçim kampanyasıyla geçiyor; ortadaki 2 yılda da adam anca ne olup bittiğini anlıyor. Dolayısıyla ikinci dönem önemli ama Carter ikinci dönemi kazanacak gibi de durmuyor. Karşısında her ne kadar Malkoçoğlu tipinde bir aktör olan Ronald Reagan olsa da seçimi kaybedecek. E kazanmak için ne lazım? Elbette zafer lazım. Peki zafer nerede? Zafer İran’da. 

İşte Kartal Pençesi yani “Eagle Claw” operasyonu bu seçim kampanyasının bir ürünü. İran’daki Amerikan elçiliğinde rehin alınan personeli kurtarıp ülkeye getirse kahraman olacak. Ha, bu operasyondan önce elçilikte görevli 6 kişiyi kaçırmışlardı zaten ama onu zaten “Argo” filminde seyrettiniz. Bu daha geniş kapsamlı, uçak gemisinden havalanan helikopterlerin elçiliği basacağı, 1980’lerin Betamax videoda seyrettiğimiz Michael Dudikoff filmleri ayarında, sana bana anlatsalar “abi, atari mi oynuyorsunuz?” dedirtecek bir operasyon.

Carter seçimi kazanma umuduyla operasyona start veriyor ve ABD’ye büyük bir müjde vermeye hazırlıyor. Hesap belli: Carter müjdeyi verecek, seçimi alacak; Reagan da avucunu yalayacak. Ancak evdeki hesap İran’ın çölüne, kumuna uymuyor ve film senaryosu gibi hazırlanan kurtarma operasyonu hayatın gerçeğine çarpıyor. 8 helikopter gönderiyorlar, 5’i anca varabiliyor. Kurmayları Carter’a “Abi bize 6 lazımdı” deyince helikopterler geri dönüyor ama onların da biri çakılıyor, 8 asker ölüyor, 5’i ağır yaralanıyor. Ha, bu sırada yanlış hatırlamıyorsam İran Devrim Muhafızları’ndan bir istihbaratçı da anında olay yerinde bitiyor, inceleme başlatıyor ama İran Hava Kuvvetleri bunu bilmediği için adamın kafasına bomba atıyor; arada o da ölüyor. Neticede ne oluyor? Ne olacak, Carter’ın seçim için kullanacağı operasyonu tam tersine Humeyni kullanıyor; Reagan seçiliyor ve göreve başladığı gün de elçilikteki rehinelerin 400 küsur günlük esaretleri son buluyor. 

Geçen ay, anayasa profesörü Kemal Gözler’in tarihin karanlıklarından, internetin derinliklerinden ve güzel zihninin kıvrımlarından çıkartarak önümüze serdiği ve evirip çevirdiği Ortaçağ elyazması keşke ondan önce benim elime geçeydi. Bir derste olsun anlatılaydı da ben de “aklımda kaldığı kadarıyla” ondan bahsedeydim. Ancak Kemal Hoca öyle bir gol atmış ki yapacak bir şey yok. Kemal Gözler, “Abbatia Ranae (Kurbağa Manastırı)”: https://www. anayasa.gen.tr/kurbaga-manastiri.htm – Yayın tarihi: 28 Ocak 2021).