Kategori: Bülten

5 Şubat 2003’te ABD Dışişleri Bakanı Colin Powell, Birleşmiş Milletler kürsüsüne çıkıp herkesin gözlerine bakarak yalanlarla dolu bir konuşma yaptı. Yalanlar Irak’ın işgalini meşru göstermek için söylenmişti. Powell, kendi hükûmetinde yer alan birçok kişinin bile gerçek dışı bulduğu konuşmasında, Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak’ın kitle imha silahlarına sahip olduğunu, kimyasal silah depoladığını, balistik füze rampalarına sahip olduğunu söyledi. Powell, bu silahların bulunduğu yerleri ve özelliklerini sözde haritalar ve fotoğraflar göstererek anlattı, böylece ertesi ay gerçekleşecek Amerikan işgali için güçlü bir gerekçe oluşturmuştu.

Çoğu televizyon kanalı tarafından canlı olarak yayımlanan bu konuşma, tarihin en büyük yalanlarından biri olarak kayıtlara geçti. New York Times gazetesi yıllar sonra bu konuşmaya inandığı için okurlarından özür diledi. Colin Powell bu konuşmayı “sicilinde bir leke” olarak adlandırdı. Powell 2005’te ABC kanalından Barbara Walters’a verdiği röportajda suçu dönemin CIA yetkililerine attı ve “verdikleri bilginin doğru olduğuna inanarak bu konuşmayı yaptığını” söyledi. Afrika kökenli ilk ABD Dışişleri Bakanı olan Powell, 2021 yılında hayatını kaybetti.

4 Şubat 2004’te dünyanın en bilinen sosyal medya markası olan Facebook (ilk ismiyle The Facebook) kuruldu. Harvard Üniversitesi 2. sınıf öğrencisi Mark Zuckerberg ve arkadaşlarının kurduğu platform, öğrencileri birbirine bağlamayı ve tanıştırmayı amaçlıyordu. Ertesi gün The Facebook’un binden fazla üyesi vardı. Şimdi sadece Facebook olarak bilinen site, tarihin en önemli sosyal medya şirketlerinden birisi oldu. Bugün, modası geçti eleştirilerine rağmen Facebook’un aylık 2 milyardan fazla aktif kullanıcısı bulunmaktadır.

Sitenin öyküsü The Social Network adıyla sinemaya da uyarlandı. Üniversite, lise ve kurumsal şirketlerin mail adresleri ile üye olunabilen Facebook, İki yıl boyunca lise ve üniversite öğrencilerinin üye olduğu bir mecraydı. 2006’dan itibaren ise herkesin üye olabileceği bir formata kavuştu. Şirket, WhatsApp ile Instagram gibi popüler uygulamaları da bünyesine katarak yıllar içinde hızla büyüdü. 2021 yılında yoluna “Meta” ismiyle devam etme kararı alan şirket, veri güvenliği ve algoritma sansürüne ilişkin eleştirilerle sarsılmasına rağmen çalışmalarını sürdürüyor. Facebook’un Türkiye’de 37 milyona yakın kullanıcısı bulunuyor. 

3 Şubat 1468’de, bulduğu matbaa makinesiyle dünya tarihini en çok etkileyen isimlerden birisi sayılan Alman mühendis Johannes Gutenberg öldü. Almanya’nın Mainz kentinde bir soylunun oğlu olarak dünyaya gelen Gutenberg, yıllar sonra yaşadığı şehri terk ederek Strasbourg’a taşındı. Orada mücevher kesme ve işleme işi yaptı, baskı teknikleriyle ilgilenmeye başladı. O dönemde kitaplar ya elle yazılır ya da her sayfa için ayrı ayrı elle oyulup hazırlanan tahta bloklar kullanılarak basılırdı. Her iki işlem de çok zahmetli olurdu ve uzun sürerdi.

Gutenberg hazırladığı metal harf kalıplarını kullandı. Bu kalıplara sıcak metal sıvı olarak dolduruluyor ve harflerin metal örnekleri çıkarılıyordu. Basımcı metal harfleri istediği gibi dizebiliyor ve basımdan sonra yeniden kullanabiliyordu. Mainz’e dönen Gutenberg, bir baskı makinesi üzerinde çalışmaya başladı. Bastığı ilk kitap Gutenberg İncili olarak bilinir. 1455 yılına ait Latince eser, 42 satırlık sütunlar hâlinde basıldı. Matbaa sadece bir makine icadı değildir. Matbaa, o güne dek elle yazılan ve bu yüzden çok pahalı olan kitapların ucuzlamasını ve bilginin demokratikleşmesini sağladı. Kilisenin tekelinde olan okuma yazma eylemi yaygınlaştı, din kitapları herkes tarafından okunabildi. İncil’in kiliseden bağımsızlaşması Avrupa’da laiklik ilkesinin filizlenmesini sağladı.

Bundan 5 yıl önce, 31 Ocak 2020’de İngiltere Avrupa Birliği’nden resmen ayrıldı. Tıpkı sorunlu boşanma davalarında olduğu gibi “çekişmeli” bir süreçten geçen ayrılık sonrasında Avrupa Birliği’nin küresel alanda hayli güç kaybettiği yorumları yapıldı. İngiltere, eski Avrupa Ekonomik Topluluğu olan Avrupa Birliği’ne 1973’te tam üye oldu. Daha önceki girişimleri Fransa tarafından veto edilen İngiltere, AB’nin tam üyesi olmasına rağmen ortak birimi olan euroya geçmeyerek kendi para birimi olan sterlini kullanmaya devam etti.

İngilizlerin kraliçe (veya kral) dışında bir otoriteye bağlı olmaları en başından beri tartışma konusuydu. İngiliz kamuoyu en başından beri üyelikten ayrılmayı tartışıyordu. 2016’da yapılan referandumda seçmenlerin yüzde 52’si AB’den çıkılması yönünde oy verdi. İngiliz medyası ayrılık sürecine “Britanya” ve “exit” sözcüklerini birleştirerek “Brexit” adını verdi. Brexit referandumundan sonra İngiltere Başbakanı David Cameron görevinden ayrıldı ve Muhafazakâr Parti bir liderlik bunalımı yaşadı. Avrupa tarihinin en önemli olaylarından olan İngiltere’nin ayrılışı bugün bile kamuoyunda tartışılmaya devam etmektedir.

30 Ocak 1923’te Türkiye ile Yunanistan arasında Nüfus Mübadelesi Anlaşması imzalandı. Anlaşma Kurtuluş Savaşı sonrasında Türkiye topraklarında kalan Rumlarla, Yunanistan tarafında kalan Türk nüfusun karşılıklı olarak değiş-tokuşunu öngörüyordu. Anlaşmayla Batı Trakya’da yaşayanlar hariç Yunanistan’da yaşayan Müslüman nüfusla, Türkiye’de yaşayan Rum Ortodoks nüfus mübadele edildi. Anlaşma, kimin mübadeleye tabi veya mübadeleden hariç tutulacağı, mülklerin tasfiyesi, göç sürecinin denetlenmesi gibi konuları düzenlemektedir.

Anlaşmanın ardından Yunanistan’dan 400 bin civarında Türk gelirken, Türkiye’den 1 milyon 200 bin civarında Rum Yunanistan’a göç etti. Bu değişim göç edenler açısından kargaşa ve mutsuzluk yaratarak iki ülkenin toplumsal yapısını değiştirdi. Yunanistan’a giden Rumların büyük çoğunluğu tüccar, sanayici ve serbest meslek sahibiyken, Yunanistan’dan gelen Türkler daha çok çiftçilikle uğraşıyor yahut yerel dükkânlar işletiyordu. İstanbul, İzmir, Kocaeli, Adana, Bursa, Balıkesir, Tekirdağ, Kırklareli, Manisa, Samsun ve Çanakkale Yunanistan’dan gelen göçmenlerin en çok yerleştirildiği şehirlerdi.

29 Ocak 1886’da Alman mühendis Carl Friedrich Benz, benzinle çalışan ilk otomobilin patentini aldı. 37435 numaralı bu patent tüm dünyada benzinli otomobillerin doğum belgesi olarak kabul edildi. O güne kadar otomobiller buhar gücüyle çalışan motorlara sahipti ve çok yaygın değildi. Benz’den birkaç ay sonra benzin motoruyla çalışan dört tekerlekli bir araba üreten Gottlieb Daimler ile Carl Benz, o zamandan beri otomobilin babası sayılmaktadır. 1903’te Carl Benz aktif çalışmayı bırakarak oğullarıyla başka bir firma kurdu, 1912’de ise emekli oldu.

Benz’in şirketi 1926’da Daimler firmasıyla birleşerek Daimler-Benz adını aldı ve ardından Mercedes marka otomobilleri üretmeye başladı. Mercedes bugün dünyanın en bilinen otomobil markalarından biridir. Carl Benz 1929 yılında Ladenburg’daki evinde öldü. Otomotiv endüstrisi II. Dünya Savaşı’ndan sonra en büyük endüstri kolu hâline geldi. 1907 yılında dünya üzerinde 250 bin otomobil varken 1914’te Ford’un T modeliyle birlikte başlattığı seri üretim devrimiyle bir patlama yaşandı. Bugün dünya üzerinde 1,6 milyar araç bulunmaktadır. Ancak benzinle gelen devrim yerini elektriğe bırakmaktadır.

28 Ocak 2012’de Türkiye’nin ilk dünya güzeli Keriman Halis Ece’yi kaybettik. Belçika’da yapılacak Uluslararası Güzellik ve Zarafet Yarışması’na Türkiye’nin davet edilmesi üzerine Cumhuriyet gazetesinin 1932’de düzenlediği yarışmada, Keriman Halis Türkiye Güzeli seçildi. Yarışmanın jüri üyeleri arasında yazar Abdülhak Hâmid, Halit Ziya Uşaklıgil, Cenap Şahabettin, Hüseyin Cahit Yalçın, Ahmet Haşim, Peyami Safa, Vâlâ Nureddin, ressam İbrahim Çallı ve Arif Dino da vardı.  31 Temmuz 1932’de Belçika’nın Spa kentinde yapılan güzellik yarışmasına 28 ülkeden gelen güzeller katıldı. Yarışmanın sonucunu 1 Ağustos 1932 tarihli Cumhuriyet gazetesi şöyle duyurdu: “Türkiye Güzeli Keriman Halis Hanım Dünya Kraliçesi intihap edildi.”

Elde ettiği birincilik ülkede sevinç yaratan Halis, Türkiye’ye dönüşünde büyük bir kalabalık tarafından karşılandı. Kazandığı “dünya güzellik kraliçesi” ünvanı, Cumhuriyet kadınının bir başarısı olarak gösterildi. Keriman Halis Türkiye’nin tanıtımında görevler üstlendi ve yurt dışında bulundu. Yarışmadan iki yıl sonra Soyadı Kanunu çıktığında Atatürk tarafından kendisine “kraliçe” anlamına gelen “Ece” soyadı verildi. İki evlilik yapan Keriman Halis, üç çocuk annesi oldu. Keriman Halis Ece, 28 Ocak 2012’de İstanbul’da kalp yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti, cenazesi Feriköy Mezarlığı’nda toprağa verildi.

9 Ocak 1853’te Osmanlı İmparatorluğu için ilk kez “Hasta Adam” benzetmesi yapıldı. Bu ifade Rus Çarı I. Nikolay tarafından Avusturya Şansölyesi Metternich ile yaptığı görüşmede kullanıldı. Metternich ise Osmanlı için yapılan bu benzetmeye nispeten daha temkinli yaklaşmıştır. Bu benzetmeden sonra Hasta Adam tabiri diplomatik çevrelerde sıkça kullanıldı. Dönemin gazete ve dergileri Osmanlı’nın hastalığı üzerine yakıştırmalar yaptı, karikatürler yayımladı. Çar Nikolay’ın sözlerinden 15 yıl önce Osmanlı, son dönemin en büyük kapitülasyon antlaşmasını Ruslarla imzalamıştı.

Osmanlı ülkesini Avrupa’ya tek bir pazar olarak açan 16 Ağustos 1838 tarihli Baltalimanı Antlaşması yalnızca bir ticaret değil aynı zamanda ileri düzeyde bir kapitülasyon antlaşmasıydı. İhracat yasağı ve devlet tekelleri kaldırıldı. Yabancı tüccarlar yerli tüccarlarla aynı haklara sahip oldu. Bundan sonra Osmanlı artık mamul ürün üretemeyecek ve yerli üretici zor durumda kalacaktı. Yabancıların ayrıcalıkları zamanla gayrimüslim Osmanlılara da tanındı. Osmanlı’nın borçlanmaya başlaması kapitülasyonlarla birleşince, ekonomi yönetimi Düyun-u Umumiye’ye teslim edildi. Çar I. Nikolay’ın teşhis ettiği hastalık, Osmanlı’nın sonunu getirdi.