Kategori: Arkeo Tarih

Moskova’da görülmesi gereken yerlerin arasında mutlaka Puşkin Müzesi de yer almalı. 1912’de açılan bu müze, ilk başlarda Batı sanatının önemli örneklerinin replikalarını içeren bir koleksiyon barındırıyordu. Sovyet döneminde ünlü şair Aleksandr Puşkin’in adı verilen müze St. Petersburg’dan getirilen özgün eserlerle zenginleşti.

Anadolu’dan Moskova’ya gidecek gezginlerin bu müzede asıl ziyaret edecekleri koleksiyon, Troya Hazinesi’dir. Anadolu Bronz Çağı’nın en nadide eserlerini barındıran bu koleksiyon, 1873’de Çanakkale’nin Hisarlık köyünde efsanevi Troya şehrini kazan Alman Heinrich Schliemann tarafından bulunmuş, akabinde Atina’ya kaçırılmış. Osmanlı Hükümeti’nin bu hırsızlık olayı karşısındaki tepkisi üzerine de 1881’de Berlin Kraliyet Müzesi’ne götürülmüş. Anlaşılan, o zamanki “stratejik ortak” Almanya’ya karşı bu durumda pek bir şey yapılamamış. Hatta, Schliemann hazineden birkaç parçayı Türkiye’ye geri vererek (bunlar İstanbul Arkeoloji Müzesi’ndedir) yeniden kazı izni bile alabilmiş!

Fotoğraftaki Troya II (MÖ 2.600 – 2.250) dönemine tarihlenen “Büyük Diadem”in de dahil olduğu hazinenin 259 parçalık esas koleksiyonu, 1945’te Berlin’de “kaybolmuş.” Seneler boyunca 2. Dünya Savaşı’nın kaybolan sanat eserleri arasındaki gizemini korumuş. Sovyetler Birliği’nin çökmesi sonrasında, 1996’da Moskova’daki Puşkin Devlet Güzel Sanatlar Müzesi’nde sergilenmeye başlanmış. Almanlar hemen Ruslardan savaşta “çalınan” eserleri istemişler. Ruslar bunların harp tazminatı olarak alındığını belirterek reddetmiş. Türkiye de hazineleri geri istemiş ama Ruslar bu isteği pek ciddiye almamış…

Her yeni araştırma Amasya ve çevresinin Anadolu’daki en önemli Zerdüştlük merkezi olduğunu bir kez daha kanıtlıyor. Kent merkezindeki Harşena Kalesi’nde keşfedilen son bulguyu da artık listeye ekleyebiliriz. 2007’de Amasya Müze Müdürlüğü tarafından bölgede yürütülen kazı çalışmalarında bazı bölümleri işlenmiş kayalık alanda yuvarlak şekilli bir kaide boşluğu bulunmuştu. İşte arazide yer alan bu bölümü, bir bronz Roma İmparatorluk Dönemi sikkesinde tasvir edilen ateş sunağı ile eşleştirmiş bulunmaktayız. Severus Alexander (MS 222-235) döneminde, o zamanki adıyla Amaseia’da basılmış sikkede kentin surlarla çevrili yukarı kısmı (sitadel) ve bu bölüm içinde üzerinde dev alevler yükselir durumda ateş sunağı resmedilmiş.

Sikkede resmedilen ateş sunağını oluşturan yuvarlak biçimli boşluğa, kayaya oyulmuş dört adet basamakla ulaşılıyor. Kaide boşluğunun batı kenarında günümüze değin ulaşmış düzgün kesilmiş iki adet blok taş, ateş sunağının büyük olasılıkla Hellenistik Dönem’de (MÖ 334 – 330) inşa edildiğini gösteriyor. Silindir şeklinde olduğu anlaşılan ateş sunağının sikke üzerinde hemen solunda yer alan tapınak ile ilişkili olduğu anlaşılmaktadır.

Amaseia ateş sunağı, Zerdüşt dininin baştanrısı olan Ahura Mazda ile bağlantılı olmalıdır. Bu dinin en güçlü ritüel ögesi olan Ateş Kültü’nün, Hellenistik ve Roma dönemlerinde Amaseia halkının inanç pratiğinde yer aldığını ve kültün mimari boyut kazanmasına neden olduğu anlaşılmaktadır.

Torino’daki Kraliyet Sarayı, 16. ve 17. yüzyıllarda Savoy Hanedanı için inşa edilmiş. 1946’da müze olan sarayın silah koleksiyonunda bulunan Osmanlı zırhları ve askerî malzemeleri, Osmanlı klasik devrinden eşşiz örnekler sunuyor. İki piyade, bir süvari asker ve atın zırhları, silahları, tepeden tırnağa eksiksiz bir takım oluşturmuş şekilde sergileniyor. Zırhların üzerinde Aya İrini Cebehanesi damgası var. Aynı zamanda Kayı Boyu isareti olarak da biliniyor: “ıYı” şeklinde bir damga… Müzede verilen bilgiye göre, bu eserler 1842’de İstanbul’da hurda metal olarak satılırken alınmış ve bu koleksiyona katılmış. Atalarının silahlarını ve eserlerini, hurda diye satmış atalarımız!

İstanbul, Sarayburnu’nda bugün önünde yoğun bir araç trafiğinin akıp gittiği surlardan biraz içeri girince karşınıza kentin hâlâ ayakta kalabilen yaklaşık 2 bin yaşındaki en eski yapısı çıkacak. Antik Bizantion kentinin günümüzde görülen yegane yapısı kaderine terk edilmiş bir halde duruyor.

Bugün Topkapı Sarayı’nın bulunduğu tepede MÖ 7. yüzyılda Bizantion adıyla bir Megara kolonisi kurulmuştu. Bu kentin muhteşem surları, görkemli kamu yapıları vardı. Bunlar, günümüzde ancak eski kaynaklardan öğrenilebilir. Romalı tarihçi Cassius Dio’ya (ölümü 235) göre bu sur duvarları “Dışı birbirine bronz kenetlerle bağlanmış devasa dikdörtgen taşlardan inşa edilmişti.” Roma İmparatoru Septimus Severus, MS 2. yüzyılda kenti kuşattığında surlar uzun süre dayandı ama kent teslim olduğunda ceza olarak yarıya kadar yıkıldı. Sonraki yüzyıllarda surların üst kısımları yenilendi, üzerlerine ve çevrelerine yeni yapılar inşa edildi.

Severus’un cezasından kurtulabilen ve bugüne ulaşabilen tek duvar kalıntısı 1.800 yıl sonra İstanbul’un işgal yıllarında Fransız arkeolog subaylar tarafından tespit edilmiş, ancak sonrasında unutulmuştu. Tehlikeli olmakla birlikte bugün bu ‘en eski İstanbullu’yu görmek için kalıntıların karşısına çıkanlar, belki de 178-180 yıllarında Bizantion surlarını gören Herodianus’un şu sözlerle aktardığı heyecanını paylaşırlar: “Şu an bile ayakta duran duvar harabeleri, görenleri onu ilk inşa edenlerin ustalıkları ve daha sonra yıkanların gücü karşısında hayrete düşürmektedir.”

İstanbul Beyazıt meydanında İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin yürüttüğü Vezneciler alt geçidi yenileme çalışmalarında, asfaltın hemen altından Roma dönemi iki lahit kapağı çıktı. Anlaşılan lahit (sandık şeklindeki mezar) kapakları belirlenemeyen bir dönemde yerlerinden çıkarılıp buraya taşınmış. Eserler koruma amacıyla İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ne kaldırıldı.

Söz konusu alan, antik Byzantion kentinin nekropolüydü. Bu büyük mezarlık alanı Çemberlitaş, Çarşıkapı’dan Laleli’ye kadar uzanıyordu. Daha 4. yüzyılda Konstantinos’un kenti başkent haline getirmesi ile bu mezarlık kent içinde kaldı. Mezarların üzerine binalar inşa edildi. Aynı dönemde bölgeye günümüze kadar varlığını koruyan büyük bir meydan yapıldı.

Bizans uzmanı arkeolog Dr. Kerim Altuğ, lahitlerin ve bölgenin tarihine dair şu yorumu yaptı: “1943-1947 arasında Beyazıt’ta inşa edilen İstanbul Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi binasının temel kazıları sırasında, antik Byzantion nekropolüne ait çok sayıda arkeolojik bulgu elde edilmiştir. 1965’te inşa edilen Vezneciler trafik tünelinin yapımı sırasında gerçekleştirilen kazılarda dikkate değer arkeolojik veriler sağlanmıştı. Ağustos ayında Vezneciler trafik tünelinin yenileme çalışmaları esnasında gün ışığına çıkan ve Roma İmparatorluk Çağı’na tarihlenen iki adet lahit kapağı ise antik Byzantion kentinin nekropolüne ait olmaları bakımından İstanbul’un kentsel geçmişine dair en erken bulgulara örnek teşkil etmektedir.”

Marmaray kazılarında bulunan arkeolojik hazineler için hazırlanan “müze-durak” projeleri rafa kalkmış görünüyor. Eserler hâlâ depolarda üst üste yığılı.

Kent tarihini yeniden yazan İstanbul’daki Marmaray ve metro kazılarında elde edilen buluntular, sergilenmek için hazırlanan projelerin uygulamaya geçmesini bekliyor. 2004’ten itibaren Yenikapı, Vezneciler, Sirkeci, Cağaloğlu, Üsküdar, Ayrılıkçeşme ve Yedikule’de gerçekleştirilen kazılar Marmaray’ın 29 Ekim 2013’te açılmasından kısa süre önce tamamlanmıştı. Bu süre içerisinde 8500 yıl öncesine kadar giden Neolitik Dönem mezarları, kulübe kalıntıları ve ayak izleri ile çeşitli ahşap nesneleri, Bizans gemileri ve Osmanlı çinileri bulundu. Bazı kalıntılar incelenip belgelendikten sonra kaldırıldı, bazıları inşa edildikleri dönem, malzeme ve teknikleri ya da plan özellikleri açısından önemli bulunup büyük gayretlerle taşınarak koruma altına alındı. 

Buluntuların önemli bir kısmı, Marmaray ve metro duraklarında sergilenmek üzere büyük masraflar ile yerinden kaldırıldı. Planlanan projeler arasında, Yenikapı’dan İstanbul’un fiziki hafızasını gösteren bir kesitin sergilenmesi vardı. Yaklaşık 10 metre boyundaki bu kesitte, Neolitik Dönem’den Cumhuriyet’e kadar biriken tabakalar kolayca fark edilebiliyor. Bölüm şu an İstanbul Arkeoloji Müzeleri deposunda sergilenmeyi bekliyor. Benzer bir kesit Atina metrosundaki Dafni durağında yer alıyor. Ancak bu kesit gerçek değil, durak için özel olarak tasarlandı. 

Ayrıca, Yenikapı’da bir Bizans kilisesinin temel kalıntıları, Kadıköy’de bir Bizans sarnıcı sergilenecek. Cağaloğlu çıkışında 7.-8. yüzyıldan görkemli bir binaya ait olduğu tahmin edilen altyapı kalıntıları, câmekan arkasında gösterilecekti. Tam o noktada bugün, “Bu duvarın arkasında arkeolojik kalıntılar yer almaktadır” yazılı bir afiş yer alıyor. Ayrıca duraklarda çok sayıda gemi, büyük boyutlu taş eser, sütun, sütun kaidesi ve başlıkların sergilenmesi planlanıyordu. Ancak metro duraklarının faaliyete geçmesiyle söz konusu projeler de rafa kalkmış gözüküyor. 

Dünyanın birçok kentinde de metro kazıları, Türkiye’dekine benzer tahribat, gecikme ve masraf tartışmalarıyla gerçekleştiriliyor. Ancak en azından kazı sonrası sergilenme konusunda örnek alabilecek örnekler var. Viyana’daki Stephans-platz durağında bir şapel buluntusu aynen korunurken Meksiko kentinin Pino Suárez durağında bir Aztek piramidi sergileniyor. Benzer projeler İzmir-Çankaya, Porto-Campo 24 de Agosto, Prag-Mustek duraklarında da yer alıyor. 

İstanbul’da projeleri geciktirmek yerine küçük adımlarla dahi harekete geçilebilir. Sergilenecek buluntular, duvarlara yerleştirilecek kazı fotoğrafları bile her gün yolu yeraltına düşen milyonlarca kişinin gözünde bir İstanbul tarihi oluşması için fikir verebilir. 

Tatianos ve karısı Tation, 2. yüzyılda Ankara, Eskişehir veya Afyon’da yaşamış olmalılar. Roma döneminde, bir bölümü Galatya adını alan Frigya bölgesi, imparatorluğun ikinci merkezi konumundaydı. Mezar stelindeki sembolik kabartmalar ve kitabeden, Tatianos’un iyi eğitim görmüş bir asker, çiftlik ve bağ sahibi olduğunu anlıyoruz. Tatianos’un yanında bir orak, bir elinde asa, diğerinde de yılan ya da kamçı görülüyor. Karısı ise güzelliğin sembolü aynanın yanında betimlenmiş. Eşler arasındaki iki uzun dikdörtgen levha şeklindeki diptikon, küçük notlar yazmak için kullanılıyordu.

Roma döneminin anıtsal üslubunu Frigya’ya has bir yorumla adeta karikatürize eden bu eser, Anadolu’dan kaçırılan diğer birçokları ile birlikte, Los Angeles’taki The Getty Villa Müzesinde sergileniyor. Pompei’deki bir villanın kopyası şeklinde yapılan müze, ABD’deki en zengin Antik Çağ ve Roma dönemi koleksiyonlarından birini barındırıyor.