Kategori: Ardından

Bilgi Üniversitesi Mimarlık Bölümü Öğretim Görevlisi Dr. Yavuz Sezer, 24 Mart’ta koronavirüs nedeniyle tedavi gördüğü hastanede, annesiyle 1 gün arayla, 41 yaşında hayatını kaybetti. Mimarlık tarihi üzerine çalışan Sezer, doktora tezini 2016’da Massachusetts Institute of Technology’de (MIT) “18. Yüzyıl Osmanlı Kütüphaneleri” üzerine tamamlamıştı. Çok genç yaşta akademiye yaptığı bu katkı, Osmanlı mimarlık tarihi alanında yapılan en çığır açıcı çalışmalardan biri olarak tanımlanmıştı. 2002’de Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü’nden mezun olan, 2005’te yüksek lisansını aynı alanda tamamlayan Sezer, Boğaziçi ve Koç üniversitelerinde asistan ve okutman olarak çalışmıştı. Araştırmalarını, 17., 18. ve 19. yüzyıllar Osmanlı mimarisi üzerine sürdürüyordu. 

Sualtı arkeolojisi denince ilk akla gelen isimlerden biri olan, dünyada olduğu gibi Türkiye’de de keşifleri ve disipline katkılarıyla çığır açan Amerikalı biliminsanı George F. Bass, 88 yaşında Teksas’ta hayata gözlerini yumdu. Bass, ilk kez Akdeniz’in derinliklerine doğru daldığında 1960’da Pennsylvania Üniversitesi’nde bir yüksek lisans öğrencisiydi. Türkiye’nin güneyindeki Gelidonya Burnu açıklarında Türk sünger dalgıçları tarafından keşfedilen eski bir gemi enkazını araştırması istenmişti. 

Deniz tabanında 3200 yıllık bakır külçeleriyle dünyanın o zamana dek bulunan en eski gemi batığı (MÖ 12. yüzyıl) duruyordu. Bu ünvan, 1980’lerin başında yine George Bass tarafından Türkiye’nin güneyinde keşfedilen Uluburun batığıyla (MÖ 14. yüzyıl) yeni sahibini bulmuştu. 

Bu keşifler, yalnızca ulaşım araçlarının değil antik dünyada ticaretin tarihiyle ilgili de paha biçilmez bilgiler sunuyor; denizin dibinde yatan olağanüstü eserlerle dünyayı tanıştırıyordu. Gelidonya batığından çıkan eserler, 1964’te Bodrum Kalesi’nde ilk Sualtı Arkeoloji Müzesi’nin kurulmasına da olanak sağlamıştı. Bass, aynı zamanda 1972’de Amerikan Sualtı Arkeoloji Enstitüsü’nü (AINA) kurdu. 1990’larda INA, Bodrum’da Türk arkeologlar ve konservatörlerden oluşan bir araştırma merkezi açtı. 

Türkiye’nin ilk “işçi filmi” olarak gösterilen “Karanlıkta Uyananlar”ın, toplumsal gerçekçilik akımının en önemli örneklerinden “Otobüs Yolcuları” ve “Kızgın Delikanlı”nın yönetmeni Ertem Göreç, 90 yaşında hayata veda etti. Türk sineması 60’lı yılların hafızasını yeni nesillere aktaran belleklerini de bir bir yitiriyor.

Mayıs 1965’te gösterime giren bir film, Türkiye’de beyazperdenin görmediği bir ilki gerçekleştirmişti. Senaryosunu Vedat Türkali’nin, yapımcılığını Lütfi Akad’ın üstlendiği “Karanlıkta Uyananlar” bir boya fabrikasındaki işçilerin greve uzanan mücadeleleri üzerineydi. Türkiye’nin ilk işçi filminin yönetmenlik koltuğunda ise Ertem Göreç vardı. 

1931 doğumlu yönetmenin ilk gözağrısı değildi sinema aslında. Kabataş Lisesi’nde okuduğu yıllarda Galatasaray’da ve millî takımda basketbol oynuyordu. Ta ki bir gün yolda Orhan Atadeniz’le karşılaşana kadar. O tesadüf yalnız onun hayatını değil, sinema tarihimizi de değiştirdi. Bir gün Nişantaşı’ndaki platoda dönemin en iyi montajcılarından Atadeniz’i ziyarete gitmiş ve bütün köprüleri atıp montajcı olmaya karar vermiş Göreç. Liseyi bırakmış; basketbolu azaltmış; kız arkadaşlarıyla görüşmeye bile ara vermişti. 1959’da ilk filmi “Kanlı Sevda”yı çekmeden önce Atıf Yılmaz, Memduh Ün, Orhan Arıburnu gibi ustaların yanında 10 sene asistanlık yapmıştı. Bir köy filmi olan “Kanlı Sevda”nın çekim sürecini şöyle anlatıyor: “Ben daha önce iki tane köy gördüm. Biri Arnavutköy, öbürü Kadıköy… Alanya’da kamerayı koyacak yer bile bulamadım. Çektim filmi ama çok kötü oldu. Sonra kendimi cezalandırdım, bir sene daha asistanlık yaptım”. Bu 1 senenin ardından 1961’de, senaryosunu Vedat Türkali’nin yazdığı “Otobüs Yolcuları” geldi. Sansür döneminin biraz rahatladığı ortamda yeşeren toplumsal gerçekçilik akımına dahil olan filmde bir kooperatif hikâyesi anlatmıştı. Yoksul mahallelerdeki evleri yok pahasına alıp, site yapmak isteyen bir müteahhit, onun arkeoloji öğrencisi kızı ve bir otobüs şoförü üçgeninde ilerleyen hikâye, Türkan Şoray’ın da çıkış filmlerindendi… 

Yönetmenin en ünlü filmi “Karanlıkta Uyananlar” (1965) 2. Antalya Festivali’nde “En İyi Üçüncü Film”, “En İyi Senaryo” ve “En İyi Özgün Müzik” ödüllerini kazanmış; ama film ekibi, jürinin Adalet Partili belediye başkanının yakınlarınca oluşturulduğu gerekçesiyle ödülleri iade etmişti. Bu sırada filme, karşı cepheden tepkiler de artmış; sinema salonlarının basılmak istendiği haberleri çıkmaya başlamıştı. Sonrası bitmeyen sansür hikayeleri… 

Göreç, farklı türlerde 100’e yakın film yönetti. Seks filmleri furyasıyla “artık ben bu işi yapamam” deyip Almanya’ya gitti. 12 Mart’ta 90 yaşında öldüğünde uzun süredir film yapmıyordu. 

“Ben 1935 yılında Vefa’da doğdum. Ünlü bozacının önünden, 20 metre kadar Şehzadebaşı yönüne doğru yürürseniz, bir çıkmaz sokak vardır, orada, şimdi yıkılmış olan bir tahta evde. 1940 yılına kadar İstanbul’da kaldım. 4 yaşla 14 yaş arasında ailemle Batı Anadolu’nun ilçelerinde dolaştım. 14 yaşında İstanbul’a, liseye yatılı öğrenci olarak döndüm.” diye başlıyor önce hayata sonra edebiyata heves ettiği yılları anlatmaya Demir Özlü. Kabataş Lisesi’ndeki edebiyat öğretmeni Behçet Necatigil ona yeni bir dünyanın kapısını açıyor. Yıllar sonra eski hocası onun için “Hikâyelerinin yapısını varoluşçu ve gerçeküstücü öğelerle oluşturdu, entelektüel ve esrarlı havasıyla yalın gerçekçilerin karşıtı bir yazar oldu” diyecektir. İlk öykü kitabı Bunaltı (1958), 1950 kuşağının etkilendiği varoluşçu felsefeyi ve Sartre ile açık etkileşimini yansıtıyor. İstanbul Hukuk’un ardından önce gönüllü, ardından zorunlu sürgün yılları da başlıyor. İstanbul Üniversitesi’ndeki asistanlık pozisyonundan sakıncalı bulunarak çıkarılan Özlü, 1979’da İsveçli eşi ve oğluyla birlikte Stockholm’e uçuyor. Ne var ki bu gönüllü sürgün yılları ona pek iyi gelmiyor. Gönüllü sürgün de çok geçmeden resmî sürgüne dönüşüyor zaten. 1983’te, yazıları sebebiyle hakkında dava açılıyor; ardından vatandaşlıktan çıkarılıyor. Bu yıllardan bahsetmekten “Bana yapılan şeyleri anlatmayı küçüklük sayarım” diyerek kaçınsa da Bunaltı ile başladığı yolculuğunu 30 kitaba, onlarca ödüle, yüzlerce dergi-gazete yazısına ve binlerce okura dönüştüren Özlü, sürgün hayatının zorluklarına karşı yazıyı yurt edindiği bir hayat yaşıyor. 

“Silifke Mukaddem Mahallesi, Becirli Sokak No 1’de doğdum. 11 çocuklu bir ailenin 11 numaralı çocuğuyum” diye başlıyordu kendi hikayesini anlatmaya Doğan Cüceloğlu. Annesini erken yaşta kaybetmiş, onun yokluğunda kimsesizlik hissini kendini başkalarını memnun etmeye adayarak doldurmaya çalışmıştı. Belki onu insan ruhunun anahtarının peşinden psikoloji okumaya, İstanbul Üniversitesi’nin ardından ABD’de doktora yapmaya yönelten de buydu. Akademik bilgiyi, herkesin anlayabileceği bir dille aktarmayı başarabilmesi, Cüceloğlu’nu nesiller boyunca ebeveynlikten iletişime insan davranışını anlamak isteyen binlerce kişinin başucuna yerleştirdi. “Ben sadece neden diye bakıyorum, anlamaya çabalıyorum, arkasında ne var diye görmeye çabalıyorum” diyordu. 83 yaşında hayatını kaybeden Doğan Cüceloğlu yargılamayan, ötekileştirmeyen tavrıyla hayatına dokunduğu, yaşam hediyesini idrak etmesine yardımcı olduğu insanlarla hatırlanacak.

1917’de Kadıköy’de başlayıp, maliye müfettişliğinden Enerji Bakanlığ’ına uzanan, 80 yaşından sonra 40’a yakın kitap yazarak noktalanan dopdolu, rengarenk bir hayat. Cahit Kayra, eşine nadir rastlanır bir çalışma azmiyle 104 yıllık hayatının son gününe kadar toplumsal belleğimize yaptığı katkılarla hatırlanacak.

Kaç faniye nasip olur; Osmanlı döneminde iki sultan devrine, üstüne 98 yıllık Cumhuriyet tarihine şahitlik etmek. Şahitlikle kalmayıp, bu asırlık tarihin aktörlerinden biri olmak. Artık kenara çekilme zamanı geldiğinde de 80 yaşından sonra bütün bu birikimi müthiş bir çalışma azmiyle yazıya dökmek… Cahit Kayra’ya olmuş. 

1917’de Kadıköy’de başlayan 104 yıllık hayatının ilk anıları İstanbul’un işgal yıllarına ait. 1938’de Mülkiye’den mezun olduktan sonra Maliye Bakanlığı’ndan işe başlamış. Daha sonra üzerine bir kitap yazacağı Varlık Vergisi yıllarında genç bir maliye müfettişiymiş. Modern Türkiye’nin değişim ve gelişim evrelerini, Anadolu’nun en yoksul yıllarını, Halk Evleri ve Köy Enstitüleri’nin kapatılmasını, Türkiye’nin NATO’ya girmesini, askerî darbeleri en ön sıradan izlemiş. 1970’lerdeyse CHP’den siyasete girmiş; 1974’te Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı olmuş. Tam da Kıbrıs Harekatı’na denk gelmiş Bakanlığı. Harekata dair toplantı notlarını tutan, dolayısıyla tarihimizin bu kritik hadisesinin anahtarını elinde tutan da Kayra olmuş. 

1980’lerde başka bir dönem açılmış hayatında. Her şeyi bırakıp İstanbul’a gelmiş; ama ölene dek emekli olmamış. “Sürekli ve hızla değişen bir dünyada yaşıyoruz ve ben bu dünyada artık çok eskilerde kaldığımın bilincindeyim. Bu gerçeği giderek hüzünden umursamazlığa dönüşen duygular içinde yaşıyorum. (…) Eski yılların olayları bitip kapanmış defterler gibi. Bitip kapanmış ve bir daha açılmayacak defterlerin içindekilerle pek az insan ilgileniyor. Biz toplum olarak olayların bittiklerini sandığımız zaman defterlerini de kapatıp kaldırıyoruz. İnsanın kendi belleğinin, toplumun ortak belleğine yansıması gerek” diyerek anılarını yazmaya başlamış. 

Belleğimize katkıları şahsi anılarıyla sınırlı kalmamış. Yalnızca 1989’da İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin bodrumunda bulup küflenmekten kurtardığı, Atatürk Kitaplığı’na taşıdığı “Şehremaneti haritaları” bile bu büyük insanı hayırla yadetmemiz için yeter de artar. Ama o 80 yaşından sonra yokuşundan merdivenine İstanbul’un dörtbir köşesiyle; Cumhuriyet’in özellikle ekonomi tarihiyle ilgili 40’a yakın kitap yazmış. İçlerine öyküler, romanlar, çeviriler de karışmış. Nâzım Hikmet’ten Muhsin Ertuğrul’a, Ahmet Haşim’den Cemal Süreya’ya, Aziz Nesin’den Mina Urgan’a Türkiye’nin en önemli şahsiyetlerinden kimi şöyle bir kafayı uzatmış hayatına, kimi uzun yıllar dostu olarak kalmış.

Eşine nadir rastlanır kişiliği, şaşırtıcı hayatıyla Cahit Kayra da bizim toplumsal hafızamızda kalıcı olacak.