Kategori: Ardından

Özellikle klasik Osmanlı dönemi ve Osmanlı arkeolojisine dair ufuk açan eserleri, çalışmaları ile iz bırakan Semavi Eyice, sıradışı bir bilim insanıydı. Hocanın gerçekleştirdiği inceleme gezileri ve bunlar sonucunda ortaya konan nice tarihsel bilgi, sonraki kuşakların yolunu aydınlattı, aydınlatacak.

Semavi Eyice Hoca 96 yaşında vefat etti. Hoca, Bakanlar Kurulu kararı ile İstanbul Fatih Camii mihrabı önündeki hazireye defnedilmiştir. Aynı hazireye 2016’da vefat eden Osmanlı tarihinin büyük ismi Prof. Dr. Halil İnalcık Hoca da defnedilmişti. Her iki hocamız da, yanlarında yatan son devir Osmanlı kitap dünyasının en önemli isimlerinden Ali Emiri Efendi’nin komşuluğuna emanet edilmiştir.

Çok yönlü uzmanlığı, renkli kişiliği, olağanüstü keyifli sohbeti ve güçlü kalemi ile o kadar çok şey yapmıştır ki, onun arkasından bir yazı hazırlamak gerçekten güç bir iştir. Birçok yayında ya da televizyon programlarında bizzat kendisi, hayatından ve araştırmalarından uzun uzun bahsetmiştir. Ayrıca Semavi Eyice hoca birçok meslektaşı için samimi, bilimsel hatıra yazıları hazırlamıştır. Bu işi daha da güç hale getiriyor.

Ben kendisinin öğrencisi olma şansına sahip oldum. Yayınlarının neredeyse hepsini defalarca okudum. Hızla yazabilirim diye düşündüm ama defalarca farklı başlangıçlar yaptım. Metnin tamamını, bazı cümleleri, kelimeleri değiştirdim. Yine de metin eksik kaldı. #tarih dergisinin artık yazının hazırlanmasından umudunu kesmek üzere olduğu sırada, bu hali ile göndermek zorunda kaldım. Hocanın muhakkak bahsedilmesi gereken bilimsel yönü kadar farklı kişiliği de ilginçtir.

Ailesi Amasralıdır. Ama o İstanbul’da doğmuştur. Doğum tarihini bile bir bilim insanı olarak ele alır, irdeler. Resmî evraklarda yazan tarihten biraz daha önce doğmuş olması gerektiğini söylerdi. Galatasaray Lisesi’nde eğitimini tamamladıktan sonra 2. Dünya Savaşı yıllarında Almanya’ya gitmiş, orada arkeoloji ve sanat tarihi eğitimi almıştır. Avrupa kıtasının korkunç bir savaş ile çalkalandığı bu yıllarda eğitim türlü güçlüklerle tamamlamış, sonunda yine binbir güçlükle Türkiye’ye dönmüştür. Neredeyse 60 sene önceki yolculuğunu, eğitimi bütün detayları ile çok keyifli tespit ve değerlendirmeler ile anlatan hoca, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi bölümünde eğitimini tamamlamış ve bu bölümün kurulup gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.

Hocanın Karaman ve Karadağ ile Silifke ve Mersin çevresinde yaptığı yüzey araştırmaları ve yayınları oldukça önemlidir. Bu çalışmalar sırasında özellikle Toroslar’da daha önce hiç yayımlanmamış bir çok yapı kalıntısı ziyaret edilmiş, kitap ve makaleler ile bilim dünyasına tanıtılmıştır. Bu yüzey araştırmaları dışında hocanın tek kazısı Kırşehir’de “Üçayak” adıyla bilinen kilise kalıntısında yapılmıştır. Sayısız inceleme gezisi yanında tatiller, dost ziyaretleri bile hocanın çalışmaları için fırsat olmuştur. Hatta askerlik görevini yerine getirdiği sırada bile Çağlayan Kasrı ile ilgili bir makale hazırlama fırsatını bulmuştur.

Bazı araştırmacılar ve bilim insanları “anlatmayı” sever. Güzel ve etkileyici anlatabilirler. Ama onlar için yazı yazmak biraz zordur. Bazıları da tam tersi güzel yazarlar ama konuşmayı, anlatmayı hiç sevmezler. Semavi Eyice Hoca çok az bilim insanına nasip olan iki özelliğe de sahipti. Konuşurken de yazarken de olağanüstü hafızası, sınıflandırma ve değerlendirme gücü sayesinde çok sayıda yayın hazırlamış, inanılmaz keyifli dersler ve konferanslar vermiştir. Bazıları saatler süren muhteşem televizyon programlarına katılmıştır.

Emekliliğinden sonra hocanın Bostancı’daki evi arkeoloji, sanat tarihi, tarih öğrencileri, hocaları, araştırmacıları ve meraklıları ile dolmuş ve neredeyse gelen herkesin sorularını inanılmaz detaylarla uzun uzun cevaplamıştır. Daha samimi olduğu öğrencilerine hatta bazen onu ilk kez arayan ve soru soranlara bile “telefonda verdiği konferanslar” da meşhurdur.

Hoca uzun ömrüne inanılmaz sayıda makale, bildiri, ansiklopedi maddesi, kitap sığdırmayı başarmıştır. İstanbul Üniversitesi, Sanat Tarihi Bölümü’nün en eski öğretim üyelerindendi. Makaleleri Bizans sanatı, Osmanlı sanatı, Balkanlar, Türkiye’de İtalyan şehirlerinin kolonileri, hamamlar, zaviyeli camiler, yok olmuş veya günümüze ulaşmış tek tek bir çok yapı gibi konuları kapsar. Bunların bazıları dünyanın sayılı süreli yayınlarında, bazıları popüler dergilerde, armağan ve hatıra kitaplarında, ansiklopedilerde Türkçe, İngilizce, Almanca, Fransızca, İtalyanca gibi birçok dilde yayınlanmıştır. Bu metinler bir-iki sayfadan adeta birer kitap hacmine ulaşan onlarca sayfaya kadar farklı boyutlardadır. Bunların bazıları bizzat Hoca tarafından çekilmiş, bazıları hocanın ya da değişik kurum ve kuruluşların arşivlerinden eski fotoğraf ve gravürlerle zenginleştirilmiştir. Çoğu ilk kez hoca tarafından tespit edilen veya ele alınan bu çalışmalar hâlâ güncelliğini korumaktadır.

Sıkça başvurulan canlı bir tarihti

Emekliliğinden sonra hocanın Bostancı’daki evi arkeoloji, sanat tarihi, tarih öğrencileri, hocaları, araştırmacıları ve meraklıları ile dolmuş, hoca neredeyse gelen herkesin sorularını inanılmaz detaylarla uzun uzun cevaplamıştır. Daha samimi olduğu öğrencilerine hatta bazen onu ilk kez arayan ve soru soranlara bile “telefonda verdiği konferanslar” da meşhurdur.

(Fotoğraf: Nevzat Yıldırım.)

“Oryantalist” tanımlamasının “tepeden bakan Batılı” anlamına gelmediği yıllarda yetişen Bernard Lewis, Türkiye ve Ortadoğu üzerine yaptığı çalışmalarla tanınıyordu. Osmanlı arşivlerine ilk giren Batılı araştırmacı Lewis, tartışma yaratan tezleri ve dünya liderleriyle olan yakınlığıyla da eleştirilmişti.

Akademik dünyanın tarih alanındaki en ünlü tartışmalarından biri de Bernard Lewis ile Edward Said arasında yaşanmıştır. Said sonrası dönemde “şarkiyatçı” (oryantalist), Doğu’yu özümsememiş, tam anlamı ile kavrayamamış biraz da üstten bakan bir yaklaşıma sahip Batılı (ya da kendi kültürüne yabancılaşmış Doğulu) biliminsanlarını küçümseyici bir adlandırmaya dönüşse de, Lewis’in doğduğu ve akademiye girdiği dönemde Türkiye ve Ortadoğu’yu araştıran insanlar için kullanılan, uzmanlık alanına atıfta bulunan bir sıfattı.

1916’da Londra’da doğdu. Lewis’in kökenlerine ve tarihte köklerinin ortaya çıktığı coğrafyaya ilgisi, “bar-mitzva” (13. yaşına giren erkek çocuklarının dini sorumluluklarının başladığını vurgulayan tören) öncesi alınan İbranice dersleri ile başladı. Liseden sonra bu ilgisinin de devamı olarak Londra Üniversitesi’ne bağlı School of Orient Studies’e (Şarkiyat Çalışmaları Okulu–daha sonra SOAS) gitti. Lisansını tarih alanında tamamladı. İslâm tarihi üzerine doktorasını yaparken Ortadoğu’ya ilk ziyaretini İskenderiye’ye bir gemi seyahatiyle gerçekleştirdi. Sonrasında bir süre Paris Üniversitesi’nde yine İslâm tarihi üzerine derslere katıldı. Burada 9. yüzyıl İslâm mistiği Hallac-ı Mansur hakkında yaptığı araştırmalar ile tanınan oryantalist Louis Massignon’un yanında çalışmalar yaptı. Aynı dönemde geleceğin ünlü Türkologları Irène Melikoff ve Andreas Tietze de orada öğrenciydi. 1938’de SOAS’a geri döndü ve İslâm tarihi bölümünde öğretim üyeliğine başladı. Lisans öğrencileri bu okulda genelde Ortadoğu kökenli olduğu için Lewis’in babası ona “Londra Üniversitesi neden Araplara Arap tarihi öğretmen için sana maaş ödüyor?!” diye takılırdı.

2. Dünya Savaşı sırasında İngiliz istihbaratı MI6 için Ortadoğu departmanında çalıştı. 1949’da bu bölge üzerine çalışırken, sadece üç ülke Yahudi bir akademisyene açıktı: İran, İsrail ve Türkiye. O, Türkiye’yi seçti. Bu kendisi için büyük bir fırsattı, zira Osmanlı arşivlerine giren ilk Batılı akademisyen olacaktı. Burası adeta henüz keşfedilmemiş bir hazineydi; fakat nereden başlayacağını bilmek de bir o kadar zordu.

Bu arada Yahudi kökenli bir Danimarkalı olan Ruth Oppenhejm ile evlendi ve iki çocuğu oldu. Bu beraberlik, söylentiye göre Lewis’in bir Osmanlı prensesi ile yaşadığı kısa ilişki ile 1974’te son buldu. Ardından kariyerini sürdüreceği ABD’ye yerleşti ve burada Princeton Üniversitesi’nde ders vermeye başladı. 1982’de Amerikan vatandaşlığına geçti ve kariyerini aynı üniversitede tamamladı.

Aramca, İbranice, Arapça, Farsça, eski ve yeni Türkçe gibi Doğu dillerine hakim Lewis, Latince, Fransızca ve Almanca da bilmekteydi. Derslerini ve konferanslarını yalnızca İngilizce olarak yapsa da, kimi zaman öğrencilerinin dikkatini ölçmek için Arapça ve Farsça şakalar yapardı. Bir gün İsrail’de, dostu olan bir akademisyen ona “neden buradayken harika İbranicen ile konferans vermiyorsun da İngilizce kullanıyorsun” diye sorduğunda, “bir müzisyen nasıl en iyi çaldığı enstrümanla konsere çıkıyorsa, ben de en iyi olduğum enstrümanım İngilizce’yi konferanslarımda kullanıyorum” demişti.

Ortadoğu, Modern Türkiye’nin Doğuşu gibi artık ders kitabı olmuş eserleri yazan Bernard Lewis, genelde Said’in eleştirileri doğrultusunda “emperyalistlere gerekli argümanları oluşturmak için tarih yazıyor” gibi suçlamalara maruz kalmıştır. Özellikle tartışmalı “medeniyetler çatışması” tezi, 11 Eylül sonrası ABD yönetiminin Ortadoğu’daki harekatları için teorik temel oluşturmuştur (aynı isimli çalışmaya sahip Samuel Huntington’ın tezinden ayrı tutmak gerekir). Geçmişte Golda Meir, Papa II. Jean Paul, Ürdün Kralı Hüseyin, Libya lideri Kaddafi ve Turgut Özal gibi devlet yöneticileriyle görüşen Lewis, 2002 sonrası Bush yönetiminin de sıkça görüşlerine başvurduğu bir tarihçi oldu.

Her ne kadar “şahin” görüşleriyle anılsa ve What Went Wrong? (2002) eserinde Batılılar’ın sömürgeci politikaları nedeniyle değil de Müslümanlar’ın kendi hataları sonucu bugün geri kalmış olduğunu iddia ettiği için eleştirildiyse de, çoğunlukla birikimi doğrultusunda objektif görüşler ifade etmeye çalıştı. ABD’nin Ortadoğu ve Türkiye hakkındaki resmî tarihinin oluşmasına büyük katkıda bulunmuş klasik tarihçiliğin son temsilcilerindendi.

Ülkü Tamer, Nisan başında Bodrum’da hayatını kaybetti ve yine orada toprağa verildi. Şarkı-türkü olmuş ölümsüz şiirlerin, müthiş öykülerin, olağanüstü çevirilerin sahibiydi. Yerli ve dünyalı bir yazarın Gaziantep’ten Robert Kolej’e, oradan edebiyat dünyasına uzanan yaşamı…

Rahmetli Onat Kutlar, 27 Aralık 1991 tarihindeki Cumhuriyet gazetesinde hemşerisi, dostu Ülkü Tamer’le olan bir anısını şöyle paylaşmıştı: “- Niçin Alleben? Niçin Gaziantep Ülkü? Kadehinden bir yudum aldı. Neşeli yüzü hafifçe kızarmış ‘İnsanın anayurdu çocukluğudur. Belki de ondan… Macı Hüseyin de, Çete de, Şekerci Asım da öykü kahramanlarıdır. Elbette Macı Hüseyin’de çocukluğumun sinemacısı Nakıp Ali’den izler vardır. Tıpkı öykülerin atmosferini oluşturan kentin Antep oluşu gibi. Ama ben Antep’le ilgili belgesel öyküler yazmadım. Benim Alleben’imi, benim kahramanlarımı yazdım…” Ülkü Tamer, doğup büyüdüğü memleketi Gaziantep’teki bir akarsu olan Alleben’in ismini en başta gelen kitabına vermiş: Alleben Öyküleri (1991), Alleben Anıları (1997)…

Ülkü Tamer’in babası İpekçi Tahsin Bey’dir. Gaziantep’e ipeği o getirdiği için adı öyle kalmış. Annesi okumaya pek meraklıymış, Ülkü Tamer okuyamadığında o okurmuş kitapları.

17 yaşında Robert Kolej’de öğrenciyken, 1954’te Kaynak dergisinde yayımlanan “Dünyanın Bir Köşesinden Lucia” şiiriyle şairliğe giriş yapan Ülkü Tamer, 50’lerde İkinci Yeni şairleri arasına katılır. Papirüs dergisinin 1966’da ikinci kez çıkışında Cemal Süreya’ya yol arkadaşlığı yapmıştır.

Şiirlerindeki en dikkati çekici özellik naiflik, naziklik ve ironi. Onun da diğer İkinci Yeni’ciler gibi kuşlara özel bir ilgisi vardır mısralarında. “Kaynağın bekçisidir şiir” der ama çoğu ilhama kaynak olan şiirlerine bekçilik yapmamıştır hiç. Kitaplarının çok farklı yayınevlerinden çıkması, belki de cömertliğinin bir göstergesi. Dizeleri de isimsizce elden ele geçer olmuş hatta anonimleşmiştir.

“Bu şehirde önemsemezlerdi beni, neşeliydim / Üstelik boş sözler söylemeyi severdim” mısralarının sahibi ve sorulduğunda yalnız “çevirilerim var” deyip sözü şiirlerine hiç getirmeyecek kadar alçakgönüllüdür tavrı. Halk ve divan şiirinden, mitolojiden, efsanelerden faydalanmış, yerli kaynaklarla Batı tarzı şiir yazmıştır. Gaziantepli ve Robert Kolejli oluşu gibi…

Dünya şiirinin bir okuru ve temsilcisidir. Doğan Hızlan onun ironi üslubunu Amerikan tarzına benzetir örneğin. Nitekim arkadaşı Memet Fuat da İngiliz şiirini takip ettiğini söyler onun için. PEN kulüp kongrelerinde Türkiye’yi temsil etmiştir birçok kez. “Giyotin” şiirinde ise bir tarihçidir.

Son 20 yılında daha çok anılarını yazar; şiirleri bundan öncesinde kalır. Çalışkan, yetenekli ve hızlı bir çevirmen olarak anıyor onu yayıncıları. O da anılarında bir düşünü şöyle anlatıyor: “Yeşil yanıyor. Arabalar duruyor. Yol bizim. Karşıya geçerken düşünüyorum: Neyse, çok beklemedik. Çeviri galiba zamanında yetişecek”. Ömrü boyunca 100’ün üstünde kitap çevirmiştir. Bunlardan biri de filminden bir yıl sonra (2003) Harry Potter ve Felsefe Taşı. Kendi dünyasında çocukluğa ve çocuklara ayırdığı yer, yalnız şiirlerindeki bir motif olarak kalmamış, Milliyet Çocuk dergisini çıkarmasıyla somutlaşmıştır da. Onar Kutlar “koca çocuk” der onun için.

Bir keresinde Milliyet Yayınları genel yönetmeni iken ABD basın ataşesinin kendisinden Amerikan Başkanı Jimmy Carter biyografisi yayınlaması isteğine red cevabı vermiş; devamında da SSCB basın ateşesi kendisini Moskova’ya götürmek istediğinde yine reddedince, bu kez de antikomünist oluvermiştir.

Hiçbir kesimin “yalnız bizimdir” diyemeyeceği, herkesin ilgi ve beğeniyle okuduğu bir şair, çevirmen, yazardır. Ve tiyatrocudur. Az bilinen bu tutkusunu ve okul yıllarında Genco Erkal’la birlikte pek çok kez sahneye çıkışını anılarında anlatır. Haldun Taner’in Keşanlı Ali Destanı’nın da oyuncularındandır (Manyak Cafer). Sinema, futbol, at yarışı diğer tutkularıdır. Tiyatrocular ile edebiyatçılar arasında oynanan meşhur maçta (8 Haziran 1964) santrfor mevkiinde top koşturmuş, iki gol atmıştır. Ses dergisi Ülkü Tamer’i 5-3’lük skorla Edebiyatçılar’ın galip geldiği bu maçın yıldızı seçmiştir.

Askerlik görevini öğretmen olarak yaparken, okuldaki çocuklara Münir Özkul’u, Cem Karaca’yı, Cüneyt Arkın’ı ve ev arkadaşı Yılmaz Güney’i tanıştırmıştır. Onun dostları hem pek çoktur hem seçkindir.

#tarih dergisi yazarı Necdet Sakaoğlu da şöyle anlatıyor Ülkü Bey’i: “1970-1985 arasında İstanbul’da yayınevinde yeni kitapların basımında epeyce bir zorluk vardı. Çünkü dizgi, mizanpaj işleri henüz yarı eski-yarı yeni düzendeydi. 1980’in başı olması lazım… Benim Köse Paşa Hanedanı adlı kitabımı önce Hür Yayın basacaktı, rahmetli Aydın Emeç çok ilgilendi. Hatta dizgi aşaması tamamlanmak üzereydi ki Hür Yayın kapandı. Rahmetli Kemal Zeki Gençosman önerdi ve herhalde görüştü de. Ülkü Tamer o sırada sanıyorum Milliyet Yayınları’nı yönetiyordu. Kendisini ziyaret ettim. Alçakgönüllü, sıcak, nazik bir aydınımızdı. O günün koşullarını epeyce konuştuk; kitap basımları da dahil. ‘Sonuçta mutlaka basarız ama, sırada pek çok kitap var. Bir araya da sokmaya çalışırım’ dedi. Öylece bir nüsha bırakıp oradan ayrıldım ben de. Aydın Emeç’i, Kemal Zeki Beyi ve Ülkü Tamer’i, o sıkıntılı günlerin ümit veren, ilgi gösteren aydınları olarak daima saygıyla anıyorum”.

Rahatsızlığından fazla kimseye bahsedilmemesini rica etmiş, yakınlarına da son zamanlarını evinde gökyüzüne bakarak geçirmek istediğini dile getirmiş:

“Güneş topla benim için”!

MILOS FORMAN (1932 –2018)

Efsane filmlerin efsane yönetmeni

“Guguk Kuşu”, “Amadeus”, “Hair” gibi sinema tarihinin başyapıt niteliğindeki filmleri, Oscar dahil olmak üzere onlarca ödüle layık görüldü.

Her ne kadar ABD’ye gittiği dönemde çektiği başyapıtlarla bilinse de Çek kökenli Miloš Forman esasen yeni dalga akımının öncü isimlerindendi. 1967’de çektiği ve Oscar’a aday gösterilen filmi “The Fireman’s Ball”, Doğu Avrupa komünizminin iğneleyici bir eleştirisiydi. Uzun yılların ardından Amerika’ya taşınması ve orada çektiği filmler esasen onun usta bir yönetmen olarak görünürlüğünü sağladı.

Annesi ve babasını Nazi işgali sırasında toplama kamplarında kaybeden Forman, iki amcası ve aile dostları tarafından büyütüldü. Çocukluğunda tiyatro yapımcısı olmak isteyen yönetmen, ünlü tiyatro yönetmeni Alfred Radok’un asistanlığını yaparak sinema kariyerine başladı. Şüphesiz, hayatının dönüm noktası 1968’deki Prag Baharı’ndan sonradır.

1975’te Ken Kesey’in romanından uyarlayarak çektiği “Guguk Kuşu”, ardından 1984’te Mozart’ın hayatını anlattığı “Amadeus”, Oscar’larda ona en iyi yönetmen unvanını taşıdı. Sinema tarihinin en iyi filmlerinden sayılan “Guguk Kuşu”, Frank Capra’nın çektiği “Bir Gecede Oldu” filminden sonra Oscar tarihinde en önemli 5 ödülü alan ikinci film olma özelliğine de sahip. Bununla birlikte Forman’ın sinemadaki başarısı Berlinale, Altın Küre, Cannes Film Festivali ödülleriyle de birçok kez tescillendi.

13 Nisan’da hayata gözlerini yuman Çek yönetmen, yaptığı filmlerle dünya sinemasının unutulmazları arasında yerini aldı.

Galileo’nun ölüm yıldönümünde doğdu, Einstein’ın doğum gününde öldü. Doktorlar birkaç yıl ömür biçtiler ama hastalığına rağmen 76 yıl yaşadı. Uzay ve evrenin oluşumuyla ilgili çalışmaları, bilim alanında yeni bir çığır açtı. 

İngiliz biyolog bir baba ile tıbbi araştırma merkezinde çalışan bir annenin ilk çocuğu dünyaya geldiğinde, Galileo’nun 300. ölüm yıldönümüydü. Stephen Hawking 8 Ocak 1942’de savaştan uzak durmak isteyen bir ailenin ferdi olarak Oxford’da doğdu. Annesinin aktardığına göre Hawking, çocukluğunda bilimle ilgili özel bir meraka sahip değildi. Gezer tozar, sosyalleşmeye derslerinden daha çok vakit ayırırdı. 

Londra’nın 20 mil kuzeyindeki St. Albans şehrine taşındıklarında 8 yaşındaydı. Hayatındaki çelişkili durumlardan biri de, babasının onu bir tıpçı olarak yetiştirmek istemesine karşın onun gözünün matematikte olmasıydı. Nihayet kararını fizikten yana verdi. Oxford’da aldığı genel fizik eğitiminden itibaren, teorik fiziğe ait konulara dikkatini yöneltti. Hawking, buradan birincilikle mezun olup Cambridge’te doktoraya başlamadan kısa bir süre önce hastalandı. Doktorlar en fazla üç yıl yaşayacağını söylese de Hawking aslında hayata daha yeni başlıyordu. Önce evlendi (1965), sonra doktorasını yazdı (1966). 

1975’ten beri zirvede 

Stephen Hawking fizik ve kozmolojiye damgasını vuran makalesini 1975’te yazdı. 2007’de NASA tarafından Atlantik üzerinde bir jette, yerçekimsiz ortamda renkli bir görüntü vermişti (altta). 

Belki de lisans öğrencisi Jane Wilde ile evlenmesinin önündeki yasal engel ‘zaten kısacık bir ömrü kaldı’ öngörüsüyle kaldırıldı. Fakat yaşama sımsıkı tutunan Stephen’ın “Hayatımın aşkı” dediği Jane Wilde’dan üç çocuğu oldu. 

Yaşamının sonuna kadar çalıştı, çalıştı, çalıştı… Son makalesini 24 Temmuz 2017’de yayımlayıp 4 Mart 2018’de güncelledi. 

Evrenin başlangıcı ve genişleme anını inceleyen “Genişleyen Evrenlerin Özellikleri” başlıklı doktora tezi, bugün dünyada en çok atıf alan doktora tezleri arasında. O bu tezi yazarken ALS hastalığı artık yürüme ve yazma yetisini elinden almaya başlamıştı. Kendi eliyle attığı son imzası doktora tezine oldu. Düğününe ve doktora savunmasına giderken baston kullandı. 

20. yüzyılın ilk yarısında fizik bilimindeki gelişmeleri devam ettirdi; fikirleri ve hipotezleriyle bugünün fiziğini ve gökbilimini hazırladı.

Şüphesiz en az Einstein kadar renkli bir kişiliğe sahipti. Hastalığından kaynaklı ciddi rahatsızlığını hiçbir zaman hiçbir adımına ‘engel’ görmedi. Simpsons dahil birçok televizyon projesinde yer aldı.. 1990’ların bir “Star Trek” bölümünde Newton ve Einstein ile poker oynayan bir hologramı belirmişti. Popüler kültürden hiç uzak durmadı. Zamanın Kısa Tarihi kitabı listelerde yıllarca bestseller olarak kaldı.

Katıldığı kampanyaları ve makalelerini sosyal medya ile paylaştı. Hakkındaki biyografik filmde (The Theory of Everything – Herşeyin Teorisi) kendisini canlandıran ve bu oyunculuğuyla Oscar alan Eddie Redmayne’i çok beğendiğini de Facebook kanalıyla duyurmuştu. 

Hiçbir döneminde politikaya angaje olmadı ama hayattaki gelişmeleri gözden kaçıran bir biliminsanı da değildi. Çoğu seçimde İngiliz İşçi Partisi’nin destekçisi olan Hawking, partinin son yıllarda radikal sola doğru ilerlemesindense rahatsızdı. Brexit’in Birleşilik Krallık için bir felaket olacağını düşünüyordu ve özellikle devlet sağlık sisteminin daha iyileştirilmesi gerektiğini savunuyordu. Sıkı bir savaş karşıtıydı. Vietnam Savaşı’na ve ABD’nin Irak işgaline sert açıklamalarla karşı çıkmıştı. 2004 yılında Trafalgar Meydanı’nda savaş karşıtı bir mitingde “savaş cinayettir, cinayetinse her türlüsü suçtur” çıkışı çok konuşulmuştu.

Ağır hastalığına rağmen yaşama sımsıkı bağlanmasına karşın ötenaziyi desteklemesi oldukça şaşırtıcıydı: “Çok büyük acılar çeken bireylerin acısız bir şekilde yaşamını sonlandırma hakkı olmalıdır”. 

Hawking, kendi alanı dışındaki bilimsel meselelerle de ilgiliydi. Dünyadışı yaşamın insanlara düşünüldüğü kadar dost canlısı yaklaşmayacağını iddia etmesiyle sık sık gündeme geliyordu. Hawking aksine “yaşamın varlığını saklamamız gerektiğini” düşünmekteydi; zira dünyadışı akıllı yaşam ile insanlığın karşılaşmasını Batılı emperyal devletler ile Amerikan yerlilerinin karşılaşmasına benzetiyordu. Yapay zekâ çalışmalarına da karşı çıktı; internet erişimi olan bir yapay zekanın çok kolay bir şekilde insanların kontrolünden çıkıp bir tehdit oluşturabileceğini düşünüyordu. Nitekim konuşmasını sağlayan cihaz da bir yapay zeka değil, vücut kasları hareketiyle çalışan bir mekanizmaydı. Oynatabildiği sağ gözünün altındaki kası ile kelimeleri seçiyordu. Bilimsel çalışmalarında ise önce çeşitli denklemleri aklından çözümlüyor, sonrasında birlikte çalıştığı matematikçi arkadaşı Roger Penrose bu denklemleri kağıda geçiriyordu. 

Hayvanların bilimsel deneyler uğruna öldürülmesini onaylayarak herkesi şaşırtmıştı. Gayet ‘gerçekçi’ bir tavırla Hawking, 1998 yılında bir konferansta “tıp alanında hayvan denek kullanılmamasını istemek saçmalamaktır” demiş, bu işlemin milyonlarca insanın hayatını kurtardığını belirtmişti. Din ve Tanrı hakkındaki fikirlerini de netlikle dile getirdi; her sorulduğunda tanrıtanımaz olduğunu açıkça söyledi. 

2006’da ikinci kez, hemşiresi Elaine Mason’la evlendi. Jane Wilde’dan sonra bu ilişkisini de “tutkulu ve ateşli” sözleriyle nitelendirdi. 

Stephen Hawking’in doğumgünü olduğu gibi, ölüm günü de nükteliydi. Albert Einstein’ın doğumgününde hayata gözlerini yumdu. Hastalığına rağmen bu kadar uzun yaşamasının sırrı, her zaman kendisini hayata bağlayan şeyler bulması ve çevresinde onu seven insanların olmasıydı. 

En önemli niteliği, sesinin gücü, yaydığı enerji, derinliği ve tınısının güzelliğiydi. Teknik olarak çok üst perdelere ulaşabilmesinden, sesindeki vibrato özelliğinin opera şarkıcılarına has bir düzeyde gerçekleşmesinden sözediyor müzik uzmanları. Gerçekten de 70 yaşında en güzel sesine ulaşmıştı Johhny Hallyday. Sesinin bir tanrı vergisi olduğu kesindi ama, hep çok sıkı çalıştı. 74 yaşında, ölmeden bir ay önce, ilerleyen kanserin verdiği ağrılara rağmen Fransa turnesine devam etmişti.

Her zamanki gibi uyku­yu bir türlü bulama­yarak sabaha karşı 3’e doğru televizyonu açtığımda bir son dakika haberi geçiyor­du altyazıdan: “Johnny Hally­day az önce öldü. Eşi, Başkan Macron’u aradı ve durumu bil­dirdi”.

Ertesi gün, haber başlık­ları büyük harflerle şöyleydi: “Fransa Johnny Hallyday için ağlıyor”. Bir başka başlık Em­manuel Macron’dandı: “Bir Fransız kahramanını kaybet­tik”. Tüm kanallarda konu ay­nıydı, şarkıcının ölümü, haya­tı, hastalığı…

Meclis başkanı toplantı­yı Johnny’nin ölümünden du­yulan acıyı dile getirerek açtı, üyeler ayağa kalkarak uzun uzun alkışladılar sanatçıyı. Fransa’nın dörtbir yanından cenazeye katılmak için hazır­lanan 700 motosikletli, Etoile Meydanı’nda başlayacak tö­ren için yerlerini ayırtma kavgası içindeydi; Sade­ce Harley Davidson’ların alaya katılma izni büyük öfke yarattı…

Doğrusu olayın etra­fında kopan bu fırtına­yı, Johnny Hallyday’in sesini ve tarzını 90’lar­dan beri çok beğendiğim halde yine de biraz abartılı bulmaktan alamadım kendi­mi. Toplumsal isteriye dönü­şen duygu coşkunlukları beni irkiltir; tepkilerim devreye girer hemen… Ne var ki so­kağa çıktığımda, gerçekten de cafe’lerde, markette, alışverişte, yaşı başında, düzgün tipli insanların hıçkırıklarla ağladığını gördüm. Heryerde Jo­hhny’nin şarkıları ça­lınıyor, caddeye yayın yapılıyordu.

Ağlamak çok da zor olma­yabilir böyle durumlarda… Herkesin bir derdi vardır; ki­mi kaybettiği bir yakınına ağ­lar, kimi hastadır, kimi yalnız­dır, bir diğerine yaşamak zor geliyordur… Bazıları ise geçen hayata, kaybettikleri gençlik­lerine ağlar. Özellikle müziğin etkisiyle de sular seller gibi akar gözyaşları… Ölüp giden şarkıcı, iç boşaltmak için biraz da bahane olur; sonra bir-iki gün içinde hayatını hayran­lık üstüne kurmuş fanatikler dışındaki “normal” severleri tarafından unutulur gider. Fa­natikler bambaşka bir cinstir; kendilerini seçtikleri ve hay­ranlık duydukları kişi sana­cak, tüm hayatlarını ona göre düzenleyecek ölçüde kaçıktır­lar. Bir başka Fransız pop starı Pascal Obispo’nun “Si j’existe, c’est pour etre fan” adlı şarkısı bu durumdan sözeder: “Yaşa­ma nedenim, birinin hayranı olmak içindir”.

Bütün bunlar bir yana, Jo­hnny Hallyday gerçekten de geniş bir kitle ve yaş yelpazesi içinde benimsenmiş ve sevilen biriydi. Toplumun Fransız kül­türüne yakın olan hemen her katmanı ölümünden üzüntü duydu. Bunda müziğinin oldu­ğu kadar, yumuşak, kibar, çe­kingen kişiliğinin de etkisi var­dı kuşkusuz. 1959’dan beri eşlik ediyordu hayata şarkılarıyla. “Kırk beş yıldır sesiyle yaşantı­mın içindeydi” dedi bir hayra­nı. De Gaulle Fransa’sına rock müziğini tanıtmıştı. Cezayir savaşı sürmekteydi. Tutucu, sı­kı kurallarla çevrelenmiş genç­lik “ye-ye” diye bağırıp ortalığı parçalıyordu; şaşkın ve çaresiz kalmıştı ebeveynler. Konserler­de koltuklar, sıralar kırılıp atı­lıyor, her seferinde olay çıkıyor, polis müdahale etmek zorunda kalıyordu.

Toplumun bu yeni başkal­dırı dalgasını kabul etmesi zordu. Johnny İngiltere’de bir konserde o zamanlar henüz tanınmayan Jimi Hendrix’le tanışmış, onu ortak bir turne­ye davet etmişti. Elvis Presley idolüydü. Ve 60 yıllık meslek hayatı boyunca da hep bir rock hayranı olarak kaldı: “Varyete söylemeyi hiç sevmedim, mec­bur kaldım. Beni sadece rock şarkıları söylemek ilgilendi­riyor. Adımın bir pop şarkıcı­sı olarak anılmasından nefret ediyorum”. Bu sözlerini vasi­yetiyle de doğruladı. Yıllardır birlikte çalıştığı müzisyenleri­nin kilisede tüm tören boyun­ca rock konseri vermesini is­temişti. Beyaz tabutun içinde Madeleine’den çıkarken çılgın bir rock müziği eşliğinde et­rafta biriken onbinlerce insan deliler gibi tepinip bağırıyor, el çırparak dansediyordu neşe içinde. Bir cenaze töreni için bu sıradışı görüntü gerçekten de etkileyiciydi. Genel geçer kurallara ölümüyle de başkal­dırmıştı Johnny.

Asıl adı Philip Smet

Asıl adı Philip Smet olan Joh­nny’nin en rock yanı, kendi­ne gençken seçtiği bu saç­ma ve Amerikan özentisi ad ve kıyafetleriydi bence. Oysa bunlarla çelişen biçimde hü­zünlü ve ciddiydi yüz ifade­si. Anne ve babanın terkettiği bir çocuk olmaktan kurtula­madığını her fırsatta dile ge­tiriyordu. En önemli niteliği, sesinin gücü, yaydığı enerji, derinliği ve tınısının güzelliği oldu; bir yaştan sonra özellik­le yoğunlaşan bir biçimde… Teknik olarak çok üst perde­lere ulaşabilmesinden, sesin­deki vibrato özelliğinin opera şarkıcılarına has bir düzeyde gerçekleşmesinden sözediyor müzik uzmanları. Sonuçta bir şarkıcı sadece söyleme biçi­minden ibaret değildir, hacim­li ve güzel bir sestir esas olan. Her zamanki alçakgönüllülü­ğü ve sahiciliğiyle bir röportajında “Tuhaf değil mi, şaşıyo­rum, genel olarak şarkıcıların sesi yaşlandıkça kaybolduğu halde benimki gitgide güç ka­zanıyor” demişti. Gerçekten de 70 yaşında en güzel sesine ulaşmıştı Johhny Hallyday. Sesinin bir tanrı vergisi oldu­ğu kesindi ama, yıllar içinde çok sıkı çalıştığı da bilinen bir gerçek. “Hiç dinlenmedi, hep çalıştı” dedi yakından tanıyan bir meslektaşı. 14 yaşından beri sahnedeydi. 1000’i aşkın konser vermişti. 74 yaşında, ölmeden bir ay önce, ilerleyen kanserin verdiği ağrılara rağ­men Fransa turnesine devam etmişti. Şarkılarından birinde “Yaşamayı unuttum” diyordu. Başka bir konuşmasında ise “Çalışmadan yaşamayı düşü­nemiyorum, sıkıntıdan ölür­düm” demişti.

Uzun süren meslek haya­tı boyunca birkaç jenerasyo­nun duygularına eşlik etmiş, altı Fransız devlet başkanıyla az çok yakınlığı olmuştu. Bir ifadeyle 5. Cumhuriyet’in ta­rihi olarak adlandırılıyordu. Fransa’da 68 olayları yaşanır­ken, 89 yılında Berlin duvarı yıkıldığında, aynı yıl Pekin’de Tian’anmen meydanında genç bir adam tankın önüne dikildi­ğinde, Johnny şarkı söylemeye devam ediyordu.

Cenazede üç Fransız baş­kanı en ön sırada yeraldı. Sarkozy, Hollande ve Mac­ron. Aralarındaki husume­te rağmen el sıkışıp yanyana oturdular. Emmanuel Macron bir veda konuşması yaptı; ki­lisenin içinde değil, dışında, önünde… Laiklik kuralları böy­le gerektiriyordu. Bu da önem­li bir ayrıntıydı. Politik olarak angaje bir şarkıcı değildi, öm­rü boyunca sadece müzik dü­şündü, ama Amnesty Interna­tional’in isteği üzerine, Güney Amerika’da hapiste yatan bir politik suçlu için ‘Diego’yu söylemişti gürüldeyen, isyanlı, iç titreten bir sesle… Bence en etkileyici şarkısıdır bu.

Johnny Hallyday’in sesin­deki yaşam enerjisini, öfke­yi önemli buldum hep. Oysa gençlik yıllarımda sesinden hiç hoşlanmazdım; o dönem­lerini tanıdığımı söyleyemem bile. 85 yılından sonraki şarkı­larından, “L’Envie d’Avoir En­vie” (İstemeyi İstemek), “Viv­re pour le Meilleure’ (Daha İyisi İçin Yaşamak), “Toi, ma Gueule” (Nesi Var Suratımın, Beğenemedin mi?) gibi şarkı­lardaki ses yoğunluğu ve öz­lülük, insanın düşük ve cansız hissettiği bir gününde doping etkisi yapabilir. “Allumer le Feu” (Ateşi Yakmak) adlı şar­kı ölüyü diriltecek nitelikte­dir! Ama elbette bu sadece bir ses hacmi meselesi değil; tu­haf bir karizma, tınının güzel­liğiyle birleşen bir durum. Bu arada başka sanatçıların bazı şarkılarını da kendilerinden daha iyi söylemiştir kanımca; Jacques Brel ve Edith Piaf ör­neklerinde olduğu gibi.

Aktörlük de yaptı

Mösyö Johnny’nin oyunculuk yeteneğini ilk olarak Jean-Luc Godard keşfetmiş ve ona bir filminde rol vermişti. Bunu di­ğerleri, 20’yi aşkın film takip etti sonra. Bir şarkıcının iyi bir oyuncu olması, şarkılarını inan­dırıcı bir biçimde söylemesi açısından önemli sayılır. Maria Callas’ın başarısında, sesi ka­dar oyunculuk yeteneğinin rol oynadığı söylenir… Bir Fransız romanı kahramanı mıydı Joh­nny? Bazıları böyle düşünüyor. 90’larda sahneye Beethoven’in 7. Senfonisi’yle çıkmış, Eyfel’in dibinde verdiği konseri resmi rakamlara göre en az 700 bin ki­şi izlemişti. Yükseklik korkusu­na rağmen sahneye helikopter­den inmiş, Stade de France’da­ki bir başka konserinde 70 bin izleyicinin arasından geçerek sahneye çıkarken ezilme tehli­kesiyle karşılaşmıştı. Sonradan bazı kişiler tarafından 24 saat boyunca bütün kanallarda sade­ce ondan sözedilmesi eleştiril­se de, herkes halkın isteğinin bu doğrultuda olduğunda birleşi­yor. Cenazeyi de televizyonda­ki altı saatlik naklen yayında 15 milyon kişi izlemiş.

Johnny, Antiller’deki Sa­int Barthélemy adasına gö­müldü. Vasiyeti bu yöndey­miş. Derken akşam haber­lerinde, hayranlarının sekiz saatlik bir uçak yolculuğunu ve 2500 euroluk bilet parasını göze alarak mezarını ziyare­te gitmeye hazırlandıkları du­yuruldu. Ada halkı paniğe ka­pılmaya başlamış… Hayranlık gerçekten de zor meslek, ama insanın hayranlarının olması da bence çok kolay sayılmaz.

Tek teselli, artık herşeyin ve herkesin çok çabuk unutul­duğu gerçeği; Johhny Hallyday için de bu unutuluş sürecinin yarın, en geç öbürgün başlaya­cağı neredeyse kesin.