Kategori: Albüm

Hem katılımcıların hem halkın büyük bir heyecanla yer aldığı ulusal bayramlarımız, bir ülkü birlikteliği, bir mutluluk oldu hep. Bayramlarımız sadece milletçe biraraya gelmenin bir sembolü değil, aynı zamanda yakın tarihimizin unutulmaması yolunda bir vefa, bir bilinç geleneği.

Ne bayramlardı o bayramlar… Ulusal bayramlarımızdan sözediyorum; içtenlikle ve coşkuyla kutlanan bayramlarımızdan. Bazılarında çok yorulurduk hatta üşürdük ama coşku hiç içimizden eksik olmazdı. Kendimizi mutlu hissederdik. Bir vatan sahibi olmanın gururu, bir ülkü birlikteliği ile birbirimize bağlanmanın şenlikleriydi onlar. Çocukluk ve gençliğimde içinde bulundum; daha sonraları gazetecilik mesleği gereği bol bol izleme fırsatım oldu. Kuru bir gözle değil, fotoğraf makinesinin objektifi ile saptama olanağı bulduğum büyük kalabalıklara karıştım. Halkımın coşkusunu, gururunu ve değişik duygularını, bu arada zaman zaman insana mutluluk verebilecek görüntüler de yakalamaya gayret gösterdim…

Şimdilerde, “acaba o eski duygular törpülendi mi, köreldi mi?” sorusunu soruyorum kendime. Kesinlikle hayır! Biz yaşlanırız ama ruhumuz asla. Atatürk ve cumhuriyet ruhu ilelebet payidar kalacak bu topraklarda.

Elbette o güzel bayramların tarihçelerini uzun uzadıya anlatmak mümkün değil. Sadece birkaç değinmeden ve “fotografik hafıza”dan ibaret olacak onlara dair aktaracaklarım.

29 Ekim

Sèvres Antlaşması ile sadece Karadeniz’e açılan ve Orta Anadolu’da birkaç vilayeti kapsayan bir alana dönüşmüştü ülkemiz. Ancak Türk ulusu bu duruma razı olmayacaktı. Yepyeni bir ordu kurulmuş, Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki Kurtuluş Savaşı ile tam bağımsızlık kazanılmış ve Lausanne Antlaşması ile bu tescil edilmişti. 29 Ekim 1923’te cumhuriyet resmen ilan edildi. 29 Ekim, Atatürk’ün 10. Yıl Nutku’nda Türk ulusunun en büyük bayramı olarak betimlenmiştir. Cumhuriyet Bayramı Türkiye’nin her köşesinde stadyumlarda, spor alanlarında ve şehirlerin önemli meydanlarında resmî kuruluşların katılımı ile kutlanır. Geceleri de fener alayları alışılmış olaylardandır. Çocukluğumda ve gençliğimde halkın da bu bayramlara büyük bir şevkle katıldığına tanık olmuşumdur.

Hiç unutamadığım bir anı: İlkokul 5. sınıf öğrencisiydik. Boynuma bir kumbara astılar; bir kız arkadaşıma da içi çiçek biçiminde kâğıttan rozetlerle dolu bir sepetçik. Kızcağız ayak parmakları üzerinde yükselerek insanların yakalarına o rozetlerden iğnelemeye çalışıyordu. Ondan sonra ben kumbarayı sallayıp şıkırdatarak rozet takılan kişiye uzatıyordum. O da gönlünden kopan birkaç kuruşu kumbaraya bırakıyordu. Toplanan paralar Kızılay yararınaydı.

23 Nisan

“Gazi Meclis” olarak anılan TBBM’nin açılış gününün, bir ulusun uyanış ve şahlanışının başlangıç noktası olması sebebiyle elbette bir bayram olarak kutlanması gerekirdi. Mustafa Kemal Ankara’ya gelip yerleşince,19 Mart 1920 tarihindeki bir bildiri ile Ankara’da bir meclisin açılacağını ve seçimler yapılmasını tebliğ etmişti. Seçimler kısa bir süre içinde yapıldı. Toplam 337 milletvekili seçildi ama, bunlardan sadece 115’i Ankara’ya ulaşabilmişti. Mustafa Kemal yayınladığı bildirge ile meclisin açılış tarihini 23 Nisan olarak belirlemişti. İlk meclis binası, Hacıbayram Camii’nde kılınan namazdan sonra dualarla açılmıştı.

O zamanlar özellikle şehit çocuklarını himayesine almasından dolayı Himaye-i Etfal Cemiyeti olarak anılan Çocuk Esirgeme Kurumu çok gözde bir dernek konumundaydı. Atatürk’ün Türk çocuklarına armağan ettiği 23 Nisan’ı derneğin 1937’de “Çocuk Bayramı” ilan etmesi üzerine bu isimle tescillenmiş oldu. Egemenliğimizin ilk millî bayramı olarak, önceleri saltanatın kaldırıldığı gün olan 1 Kasım 1922 kabul edilmişti. 1935’te iki bayram kendiliğinden kutlanan tek bir bayram olarak birleşti. Nihayet 1980 sonrasında bu ulusal bayramımızın adı “Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı” oldu. 23 Nisan şenlikleri 1979’dan itibaren TRT tarafından uluslararası katılımlarla bir çocuk festivaline dönüştürülmüştü.

19 Mayıs

Bilindiği gibi Atatürk’ün Nutuk‘u “1919 senesi Mayıs’ının 19. günü Samsun’a çıktım” tümcesi ile başlar ve “vaziyet ve manzarayı umumiye” olarak Anadolu’nun perişan durumu detaylı şekilde anlatılır. Bu tarihte ilk kez Samsun’da 1926’da “Gazi Günü” olarak kutlamalar yapıldı. Beşiktaş Spor Kulübü’nün girişimi ile 1935’te yapılan bir Fenerbahçe-Beşiktaş maçı ile “Spor Bayramı” kişiliği kazandırılmıştır. En son 1980’lerde “Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı” adıyla tescil edilmiştir.

Bayram, belli bir süre öncesinde Samsun’dan yola çıkan ve üzerlerinde “Gençlikten Atatürk sevgisiyle cumhurbaşkanına” yazılı bir flama ve “sevgi bayrağı” adı verilen büyük boyutlu bayrağımızın taşıyan bir grup atlet tarafından başlatılır. Bunlar Ankara’ya kadar koşarak, O’nun emanetlerini başkente ulaştırır.

Ankara’da adı 19 Mayıs Stadyumu olan statta geleneksel hâle getirilmiş tören yapılır. Ondan sonra gençliğin jimnastik ve folklor gösterilerine geçilir. Gösterileri yapanlar daha çok orta dereceli okulların öğrencileridir. Bu gösterilerde bir dönem özellikle Harp Okulu öğrencilerinin katkısı büyük olurdu. Bayram dolayısıyla özel koşular da düzenlenirdi. Türkiye’nin her tarafında da benzeri gösteriler düzenlenirdi.

30 Ağustos

Dertli günler sona ermiş, cumhuriyet kurulmuştu. Gazi, eşi Lâtife Hanım ile birlikte yurt gezilerine başlamıştı. 30 Ağustos 1924 tarihinde Dumlupınar Şehitler Anıtı’nın açılış töreni için Afyon’a gelmişti. Gazi, anıtın başında yaptığı konuşmada şunları söyledi: “Hiç şüphe etmemelidir ki yeni Türk Devleti’nin, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli burada atıldı. Ebedi hayatı burada taçlandırıldı. Bu alanda akan Türk kanları, bu gökyüzünde uçuşan şehit ruhları devlet ve cumhuriyetimizin ebedi kurucularıdır. Burada esasını koyduğumuz Şehit Asker Anıtı işte o ruhları, o ruhlarla birlikte gazi arkadaşlarını, fedakar ve kahraman Türk milletini temsil edecektir”.

Kurtuluş Savaşı’na son noktayı koyan 30 Ağustos zaferi sadece bir kahramanlık destanı değil, aynı zamanda savaş taktiği bakımından da bir kurmaylık şaheseridir. Bu bayram, tüm ulusça kahraman askerlerimize bir şükran armağanı olarak adanmıştır.

Takvimlerimizde resmî tatil olarak belirlenmiş bu bayramlardan başka, bayram olarak bildiğimiz kutlama günlerimiz de var. Bunların bazıları zaman içinde unutuldu. Ancak henüz anılarımızda ve fotoğraflarımızda yaşayanlar da mevcut.

Örneğin düşman işgaline uğramış her beldemizin kurtuluş günü yerel bir bayram olarak kutlanır. Ayrıca Denizcilik Bayramı, sahili olan pek çok ilimizde canlı bir şekilde yaşatılır. Karasularımız içinde kendi limanlarımız arasında yolcu ve yük taşıma işini sadece kendi gemilerimizle yapma hakkını tanıyan kabotaj yasasının kabul edildiği tarih olan 1 Temmuz 1926’dan beri, o gün deniz şenlikleri için benimsenmiştir.

Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 günü Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözleri­ni yumduğunda, tüm Türkiye derin bir yasla sarsılmıştı. Aziz cenazesi, 19 Kasım’da kurtarıcısı olduğu şehirden geri dönmemek üzere ayrılırken, İstanbul’un bütün sokakları, pencereleri, damları onu uğurlamaya gelen insanlarla doluydu. İlk feryat Dolmabah­çe’den koptu. O andan itibaren büyük-küçük, kadın-erkek herkes, Bekir Sıtkı Erdoğan’ın “Atasına Ağlayan Çocuklar” şiirindeki gibi ‘Neden koyup gittin bizi’ diye ağlamaya başla­dı. Matem Karaköy, Eminönü, Sirkeci ve nihayet Zafer Torpidosu’na konulacağı Saraybur­nu’na kadar bir nehir gibi cenaze alayının ardından şehre yayıldı.

Genco Erkal’la lise yıllarında başlayan tiyatro sevgisinden, toz almaktan dekor kurmaya tiyatronun her aşamasıyla kurduğu sıradışı ilişkiden ve 60 yıl boyunca bir nebze olsun azalmayan sahne tutkusundan konuştuk. Kariyerinin kilit noktalarından seçtiğimiz fotoğraflar, Türk tiyatrosunun en önemli oyuncularıyla birlikte bir dönemin siyasi ve kültürel atmosferiyle ilgili de ipuçları barındırıyor.

60 sene önce oyunculuk maceranız başladığı zaman, bugün geldiğiniz yere dair planlarınız var mıydı? Çok kısıtlı bir çevrenin tiyatroyla ilgilendiği bir dönemde nasıl başladınız, nasıl kendinizi geliştirdiniz?

Ben çocukluğumda hissettim bu çağrıyı. Okul öncesinde bile böyle bir yatkınlık vardı içimde. Çok içine kapanık bir insandım. İnsanlarla kendim olarak değil de ancak bir başkasını oynayarak rahat ilişki kurabiliyordum. Tiyatrocu olmamın kökeninde bu var. Sonradan çok değişti tabii. Başlarken beğenilme arzusu, başarılı olmak, birilerinin beni takdir etmesi esastı. Sonradan tiyatronun tarihini, büyük yazarları öğrendim. Zaman içinde giderek yaptığım işi sanat haline getiren incelikler çıktı ortaya. Sonra da politik bilinç geldi. Toplum içinde bir görevim, bir işlevim, bir sorumluluğum olduğunu fark etmemle birlikte hep politik bir tiyatro yapmayı tercih ettim.

O dönemde, 50-60 sene öncesinde, tiyatroya kafa yoran insanların dünyayla ilişkileri genel olarak epey sınırlı bir çerçevede kalmış. Sizin formasyonunuzdan gelip de bu yola girmiş insan sayısı çok az. Robert Kolej’de aldığınız eğitimin etkisi ne oldu?

Aslında özellikle Galatasaray Lisesi ve Robert Kolej’den çıkmış insanlar vardı. Tercümelerin çok kısıtlı olduğu, hele kuramsal metinlerin hiçbir şekilde çevrilmediği bir dönemde bu okullarda çok iyi yetişmiş, tiyatroyu özgün dilinden okuyabilen insanlar olmuş. Doğrusu, bu iki büyük lisenin içinde biz de ayrık otu gibi, küçük gettolar halinde yaşıyorduk. İki okulda da entelektüel ve sanatsal küçük zümreler oluşmuştu, fakat küçük olmalarına rağmen çok etkiliydi bu gruplar. Edebiyat matineleri düzenler; Cemal Süreya’ları, Attila İlhan’ları davet eder, onlara şiir okuturduk. Dergi çıkarır, yazılar yazar, resimler yapar ve tabii ki oyunlar sahnelerdik. Robert Kolej’de Bülent Ecevit bile sahneye çıkmış. Cevat Çapan, Engin Cezzar, Şirin Devrim, Tunç Yalman, sonradan Göksel Kortay, Nevra Serezli… Galatasaray Lisesi’nde de Atila Alpöge, Ergun Köknar, Çetin İpekkaya, Erol Günaydın, Ege Ernart ilk aklıma gelen isimler.

Nasıl buradan bugünkü halimize geldik? Nerede bir kopukluk yaşandı ki bu gelenek bugüne daha da zenginleşerek ulaşmadı, hatta tam tersi oldu?

Her zaman azınlıktı bu insanlar. Bugün de bu işlerle uğraşan, canını sanatına vermeye hazır insanlar var. Ama bugün işler daha zor. Gençler bizim o zaman sahip olduğumuz mecraları bulamıyorlar. Medyanın gücü muazzam. O zaman televizyon yoktu. Tiyatro baştacı edilen, ağırlığı olan tek sanatsal aktiviteydi. Şimdiyse kıyıda köşede kaldı. Ya 50-100 kişilik küçük salonlarda yapılıyor ya da Zorlu Center gibi devasa merkezlerde, büyük televizyon yıldızlarının başını çektiği süper prodüksiyonlar sahneleniyor. Bunların tiyatro olup olmadığı tartışılır tabii.. Ben küçük topluluklardan ümitliyim. Şu anda daha emekleme sürecindeler ve az sayıda seyirciye seslenebiliyorlar. Ama böyle bir avangard Paris’te de New York’ta da var. Yine yurtdışında da, meşhur tiyatro sokaklarında bazıları ambalaj olsa da büyük prodüksiyonlar görüyoruz. Bunlar yıllardır ayakta. Fakat biz ne yazık ki kendi tiyatrolarımızı korumayı başaramadık. Bir kısmı yandı. Halbuki yananların ardından aslına sadık bir şekilde daha iyileri yapılabilirdi.

Ben de bunu soracaktım, siz 60 senedir yanmamayı nasıl başardınız?

Çok seviyorum sanırım. Ne oluyor bilmiyorum. Oyun olmayan günlerde boşluğa düştüğümü hissediyorum. Sanki gerçek hayat sahnedeyken başlıyor, ancak orada yaşadığımı hissediyorum. Bütün öfkelerimle, hayal kırıklıklarımla, hüsranlarımla sahneye çıkıyorum. Ve kendim kadar aynı hisleri Nazım da Brecht de yaşıyor mu, bunu anlamaya ve yansıtmaya çalışıyorum. Tiyatro benim için bir bütün. Dekoruyla da uğraşıyorum, ışığıyla da, toz da alıyorum. Ben bu koca bütünün hem küçük bir parçasıyım hem de aynı zamanda merkeziyim… Emeğimin karşılığını da fazlasıyla aldığımı hissediyorum. Bu nedir diye sorarsanız, alkıştan başka bir şey değil.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk 10 Kasım 1938’deki vefatından sonra, 16 Kasım’da Dolmabahçe Sarayı’nın muayede salonuna yerleştirilen katafalka kondu. Saygı geçişlerinin ardından 19 Kasım’da bayrağa sarılı tabutu, Sarayburnu’ndan Yavuz zırhlısına nakledildi. Cenaze kortejinin geçtiği güzergahta, daha önce tarihte görülmemiş bir kalabalık vardı. Halk Eminönü’nde, Yeni Cami’nin kubbelerine tırmanmıştı. Atatürk’ün naaşı önce Zafer torpidobotuna, oradan Yavuz zırhlısına taşınmış; İzmit’ten sonra trenle Ankara’ya götürülerek Etnografya Müzesi’ndeki geçici istirahatgahına yerleştirilmişti.

R. SERTAÇ KAYSERİLİOĞLU KOLEKSİYONU

Hayal etmesi bile güç ama, bugün Kalamış Marina’nın olduğu güzelim koyda bir zamanlar neşe içinde gülüp-eğlenen, sandal sefası süren, “deniz banyosu” yapan insanlar vardı. Bu kareden bize gülümseyen dört genç hanımın arkasında bir de deniz hamamı var. 19. yüzyılın ortalarından itibaren yaygınlaşan tahta perdelerle çevrili bu ahşap kulübeler, daha sonra Haliç dahil şehrin muhtelif yerlerinde açılmıştı. Yaz aylarında kadınlar ayrı, erkekler ayrı deniz hamamlarında serinlerdi. 1920’lerde modern plajların açılmasıyla bu kareyi çekmek mümkün olabildi. Kalamış Koyu, şehir içinde 70’li yıllara kadar denize girilebilen bir durumdaydı. Sonrasında kirlilik arttı ve koya yat limanı koydurularak “temiz bir başlangıç” yapıldı.

SEYHUN BİNZET ARŞİVİ

Gençlik yıllarımda fo­toğrafa olduğu kadar belgesel filmlere karşı da ilgim giderek artmıştı. Ha­yat dergisindeki işime başladı­ğım tarih, İstanbul Üniversite­si Film Merkezi’nin kuruluşu­nu öğrendiğim tarih ile hemen hemen aynıdır. Bu merkezin kurulması için önderlik eden ve ardı ardına ilk filmlerini üre­ten hocalar Sabahattin Eyüboğ­lu ile Mazhar Şevket İpşiroğlu idi. Amaçlarını gelmiş geçmiş tüm Anadolu uygarlıklarını ku­caklamak, sanat tarihi açısın­dan onların değerlerini ortaya çıkarmak ve 16 mm.lik film çe­kimleriyle bunları hem Türk kamuoyuna hem de dünyaya sunup tanıtmak olarak açıkla­mışlardı.

İlk ürünleri “Hitit Güneşi” idi. Nasıl heyecanla seyrettiği­mi anlatamam. “Siyah Kalem”, “Surname”, “Saklı Kilise”, “Ka­ragöz’ün Dünyası” belgeselleri birbirini izlemişti. Beni en çok etkileyen Sabahattin Eyuboğ­lu-Aziz Albek ortak çalışması olan “Nemrut Dağı” filmi ol­muştu. Oradaki eserler hak­kında bir rapor kitabı olduğu­nu öğrenince, Arkeoloji Müzesi kütüphanesinde arayıp bul­muştum. Sözkonusu eser Os­man Hamdi Bey’in zengin içe­rikli Le tumulus de Nemroud Dagh adındaki rapor kitabıydı. Ne yazık ki eser Fransızcaydı ama, fotoğrafları ilgimi artıra­cak nitelikteydi (çok sonra tıp­kıbasımı yapılınca satın alacak­tım bu kitabı).

Gel zaman git zaman, 1960 başlarında çalıştığım derginin Ankara bürosu açılmış ve ben gönüllü olarak oraya atanmış­tım. Temsilcimiz Yılmaz Çeti­ner olacaktı. Ancak Demokrat Parti yanlısı bir akşam gazete­sindeki ortaklığı yüzünden boş yere “Yassıada mahkemelerine çağırılırım” endişesine kapıl­mış, demoralize olmuştu. Bizim büroya hiç uğramadı. Hayat’ın temsilciliği tek başıma benim üzerime kalmıştı.

Böyle bir hava içinde 1962’ye geldiğimizde, dergi yö­netiminde bir karar alındı: Her hafta bir ilimize ait ilâve çıkarı­lacak. İlin büyüklüğüne ve öne­mine göre bazen bir sayı, bazen iki-üç, hatta daha fazla sayı ha­linde devam edecek. Öyle ki, so­nunda hepsi biraraya getirildi­ğinde bol resimli bir ‘Türkiye Ansiklopedisi’ oluşturulacak. Proje bu. Önde olan bir-iki il ile işe başlandı; ancak ortalıkta yeterli fotoğrafın bulunmadığı ortaya çıktı. Ben ihtilal sonra­sı Ankara’sında sükûnet içinde yeterli konu olmadığından ba­hisle “Sinop’tan Anamur’a bir hat çekin, doğuda kalan bütün illeri dolaşıp fotoğraflarını çe­keyim” önerisinde bulundum. Teklifi götürür götürmez he­men kabul ettiler.

O yıllarda bu iş —hele Do­ğu’da— pek kolay değildi. Kara­yolları gelişmemiş, her istedi­ğin yere otobüs bulunmuyor, bazı yerlerde kamyon kasası dahi lüks. Çok yerde otel bile yok. Böyle bir yolculuğa katlan­mak, ancak geniş bir fotoğraf taraması yapma şansına sahip olma aşkından geliyordu. Bu tür bir taramayı daha yüzeysel, ulaşılabilir yerlerde ve devlet olanakları ile 1930’ların sonu­na doğru Othmar yapabilmiş. İkincisi aşağı yukarı bir çeyrek yüzyıl kadar sonra bana kısmet olacaktı.

★ ★ ★

Yüklendiğim işi oldukça güç koşullar içinde azimle yürütür­ken sıra Adıyaman’a gelmişti. 1962 ya da 63 yılıydı. 23 Nisan günü Adıyaman’daki törende çok naif çocuk fotoğrafları çek­miştim, oradan anımsıyorum. Buraya kadar gelmişken, halkı­mız tarafından henüz doğru dü­rüst bilinmeyen ama benim ak­lımın bir köşesine çöreklenmiş Nemrut Dağı’na çıkmadan ol­mazdı. Bugün olduğu gibi oraya ulaşan bir yol yoktu. Her yerde küçük de olsa bir yerel gazete ya da İstanbul gazetelerinden biri­nin muhabirliğini yapan bir he­veskar bulunur. Akıl almak için oradaki bir gazeteci arkadaşla konuştum. Eski Kâhta’ya gidip, oradan at-katır gibi bir binek hayvanı kiralamak gerekiyor­muş. Çoğu dereiçi bir vadiden tırmanarak ancak 2 günde zir­veye varılabiliyormuş. İyi de, yi­ne de bir kılavuzsuz olamaz gi­biydi durum. Küçük iş yerinde­ki 16-17 yaşlarında açıkgöz bir delikanlı “Abi ben sana yardım­cı olabilirim” diye öne çıktı.

Durumu kabullenmek ge­rek. Sabah bir araç tutup o genç ile Eski Kâhta’ya gittik. Orada hayvan kiralayanları bulmak zor olmadı. Bir katır ve bir at verdiler bize.

Yarı yolda Horik adında kü­çük bir Kürt köyü vardı. Bizi ko­nuk ettiler, orada kaldık.

Ertesi gün yine oldukça zahmetli bir yolculukla zirveye vardık. Gördüğüm manzara düş kırıcıydı. Devasa heykel başları­nın yüzleri iri iri taşlarla kapa­tılmıştı. Bu tedbir, kazıdan so­rumlu arkeolog Theresa Goell tarafından alınmıştı. Amaç da besbelliydi: Kimse fotoğraf çek­mesin! Arkeologların kendileri yayın yapmadan önce, başkası­nın fotoğraf çekmesini ve yayın yapmasını istememek gibi bir hakları olabilir. Ancak mevcut durum farklıydı. Burada bir ka­zı sonucu çıkarılmış bir eser yoktu. Vaktiyle düştükleri yer­de yana yatmış birkaç başı doğ­rultmuşlardı, o kadar.

Tümülüsü bekleyen iki bek­çi vardı. Heykelleri taşlarla ka­patanlar da onlardı. Allahtan akıl edip, yola çıkmadan önce Müzeler ve Eski Eserler Genel Müdürü’nün imzasıyla “Bir kül­tür projesinde görevli olduğu­mu, bütün müze ve ören yer­lerinde çekeceğim fotoğraflar için yardımcı olunmasını” is­teyen bir belge almıştım. Genel Müdürlüğün antetli kağıdın­da resmî damgayla mühürlen­miş metin öyle bir dille kaleme alınmış ki okuyan beni idarenin özel görevlisi gibi de algılayabi­lirdi. Bekçilere o resmî belge­yi gösterdim. “Hadi bakalım şu taşları indirin de güzel güzel fotoğraflarını çekelim” dedim. Onlar Theresa Hanım’ın adam­ları değillerdi ki, genel müdür­lüğün memurlarıydı. Emir de­miri keserdi yani. Gerekli te­mizlik yapıldı ve ben rahat bir çalışmayla iyi bir iş çıkardım.

Ortaya çıkan başlara baktı­ğımda, çok değer verdiğim ve dostluğunu kazandığım Saba­hattin Eyüboğlu’nun bir sözü aklıma geldi hemen. Nemrut Dağı’ndaki mevcut kültürün bir Doğu-Batı sentezi olduğundan bahisle “Burada Doğu, Batı’ya külah giydirmiş” demekteydi. Gerçekten de tümülüsün bani­si kral Antiochos ve eşlik ettiği mitolojik tanrıların hepsi yerel bir başlık olan keçe külahlıydı­lar. Tabii kader-talih kraliçesi Tykhe hariç. İşimiz bitince dönüş yolun­da yine aynı köyde bir gece da­ha kaldık. Eski Kahta’da arkeo­log Prof. Friedrich Karl Dörner ile tanıştım. Bu çok mutlu bir raslantıydı. Sekiz-dokuz yıldır Türkiye’de imiş; Türkçeyi ol­dukça iyi konuşabiliyordu. Beni kazısını yaptığı Arsameia böl­gesine götürdü. Burası Komma­gene krallığının yazlık başkenti imiş. Mitras tapınağı olabilir di­ye betimlediği 150 metre kadar derinliğe inen merdivenli ma­ğaranın başına dikilmiş anıtsal bir steli ve çevresini ayıklamış, temizlemiş. Taş anıtın üzerinde Kral 1. Antiochos ile Greklerin tanrısal kahramanı Herakles tokalaşıyorlardı. İki kültürün barış anıtı olarak.

Profesör Dörner bana ders verircesine Kommagene kral­lığını, Nemrut Dağı eserlerini, bütün o dünyayı, inançları ve kültürü ile anlattı. Bu krallık bir Helenistik Çağ krallığı idi. Bü­yük İskender’in zaptettiği geniş topraklar ölümünden sonra ge­nerallerinin kendi aralarında­ki mücadeleye tanık olurken, Kuzey Mezopotomya ile Ana­dolu’nun öpüştüğü bir noktada küçücük bir alanı kapatmışlar. Bugün yine küçük Adıyaman ilimizin içine sığışmış. Başlan­gıçta Selevkosların bir satraplı­ğı iken MÖ 100 tarihinde Mit­ridat Kallinikos tarafından ba­ğımsızlığa kavuşturulmuş. Aynı soydan birkaç kral geçtikten sonra 40 yılında Roma egemen­liği altına girmiş.

Nemrut Dağı üzerindeki tümülüsün ve iki yöndeki tara­çalardaki anıtsal yapılanmanın Mitridat’ın oğlu 1. Antiochos döneminde gerçekleştiği ka­bul ediliyor. Bu kral, soyunu bir asalet zincirine bağlamak gere­ği duymuş olmalı ki, baba tara­fından Perslerden, ana tarafın­dan ise İskender’den geldiğini söylüyor. Anadolu’nun 200 yıl kadar Part egemenliği altında kaldıktan sonra İskender ve ar­dıllarının eline geçmiş olması tarihsel bir gerçek. Antiochos bu iki emperyal gücün varisi gi­bi davranmış. Hatta kendisini tanrılar katında görmüş.

Her tümülüsün çekirdeğin­de bir kabir hücresi vardır ve orada en azından bir kral ölüsü falan bulunur. Bu tümülüsün özelliği toprakla değil, yumruk büyüklüğünde taşlar yığıla­rak yapılmış olması. Yığından birkaç taşı alacak oldun mu, yukarıdan yenileri yuvarlanıp geliyor. Bu yüzden, mezar oda­sına ulaşılamamış. Diyorlar ki burasını Antiochos’un kendisi yaptırmış. İş böyleyse karşımı­za bir ikilem çıkıyor. Bu deva­sa tümülüsün içindeki gerçek­ten Antiochos’un mezarı ise, ölümünden ve gömülmesin­den sonra burasını yapabilmiş olması akla uygun değil. İçine babası Mitridates’in ölüsünü gömdüyse, o zaman Tanrılarla birlikte tahta oturttuğu kendi­sinin değil, babasının heykeli olması gerekirdi. Ölmeden önce kendisi yaptırdı dersek, sonra o taş yığınının altına nasıl girdi? Benim kıt aklımla çözemediğim husus bu.

★ ★ ★

Dünyanın 7 harikası An­tik çağların bir seçimi. Nemrut Dağı kuş uçmaz kervan geçmez bir dağ başında olduğundan bu kararı verenlerce bilinememiş herhalde. Yoksa listeye onu da eklerlerdi. 1. yüzyılda sayfası dürülen bu uygarlık, 19. yüzyılın sonlarına kadar insanlık hafıza­sından silinmiş. Ve bakın, bizim Atatürk’ün doğum yılı olarak bildiğimiz 1881’de neler olmuş:

1881 yılı zamanın sadraza­mı tarafından Bağdat demiryo­lunun finansmanı için yabancı sermayeye ihtiyaç olduğuna da­ir bir lâyihanın yazıldığı tarih. Aynı yıl 1854’ten beri sürekli borçlanan ve bunları ödeyeme­yen Osmanlı devletine konulan bir çeşit haciz kararı niteliğin­deki Düyun-u Umumiye’nin 2. Abdülhamit’in fermanıy­la (Muharrem Kararnamesi adıyla) fiilen devreye sokuldu­ğu tarih. Yine 1881’de Stamboul gazetesinde çıkan bir haberde Karl Humann’ın kazılar yaptı­ğı Bergama’daki eserlerden 140 kasanın Berlin’e ulaştığı, benzer 120 kasanın da beklendiği ya­zılmış. Humann’ın kazılar için doğru dürüst bir izni bile yok. Bergama altarının parçalarını İzmir Dikili’den Trieste’ye ka­çak yollardan sevk ediyor. Tabii bir süreden beri de­miryollarının geçeceği yerlerde keşif yapmakta olan mühendis­ler memlekette cirit atmakta.

Yine 1881’de Karl Sester adında bir yol mühendisi Fı­rat boylarında keşif gezisine çıkmışken, birileri ona dağda­ki devasa heykellerden sözeder. Gider bakar ve 1800 yıldan faz­la bir zamandır orada bulunan tümülüsün ve taş heykellerin kâşifi (!) olur. O zamanki Prus­ya hükümeti harekete geçer. Ot­to Puchstein adında deneyimli bir arkeoloğu görevlendirirler. Onun katkısı Grekçe yazıtları okuması ve Kommagene tari­hi, inançları ve kalıntının ba­nisi olan Antiochos hakkında bilgileri günyüzüne çıkarması olmuştur. 1883’te Alman kazı ekibinin başına Karl Humann getirilir. Bergama altarını yü­rütmedeki ustalığı bilinen Hu­mann! Neyse, bu sefer Tanrı­ların dağı gazaba gelir. Hava öylesine bozar ki, ekip tasını ta­rağını toplayamadan zor kaçar.

Yeniden 1881’e dönüp o yıl­dan bir örnek daha verelim; bir hayırlı örnek. Dünya ça­pında oryantalist ressamımız, İskender Lâhdi gibi değeri öl­çülemez bir sanat eserini bize kazandıran arkeolog Osman Hamdi Bey tam o tarihte Mü­ze-yi Hümayun müdürlüğüne atanır. Hemen ertesi yıl da ek iş olarak Güzel Sanatlar Aka­demisi’nin atası olan Sanayi-i Nefise okulunun kurulması ile de görevlendirilir. Osman Hamdi Bey’in yaptığı ilk iş, Asar-ı Atika Nizamnamesi’ni yenilemek olur. Buna göre ar­tık yabancı arkeologların kazı­larında bulunan eserler devle­tin malı olacak, kimse bunları yurtdışına çıkaramayacaktır. Eserlerin koruması, bakımı, saklanması, sergilenmesi hep devletin ilgili kurumlarına ait olacaktır.

Nemrut Dağı’nda olan bi­tenler hiç kuşkusuz Hamdi Bey’in bilgisi dışında değil­di. Kendisi de hemen faaliye­te geçmiş ve 1882’de Kâhta’nın yolunu tutmuştur. Giderken yanına müdür yardımcısı Os­gan Efendi’yi de almıştır. Bu kişi her şeyden önce maldan anlayan mükemmel bir hey­keltıraştır; Ermeni olduğu için bölgenin insanları ve kültürü hakkında olasılıkla fikir sahi­bidir. Osman Hamdi Bey çok ciddi bir araştırma yapar; hatta Puchstein’ın bulamadığı, ast­ronomi tarihi için önemli bir belge sayılan “aslanlı horos­kop kabartmalı levha”yı o bu­lur. Raporunu tazesi tazesine 1883’te, yazımızın başlarında sözünü ettiğimiz kitapla su­nan kişidir Osman Hamdi Bey. Hakkını yemeyelim.

★ ★ ★

Araya iki dünya savaşı gir­miş. Osmanlı saltanatı yıkıl­mış. Cumhuriyet kurulmuş. Herkes kendi derdine düşmüş. Nemrut Dağı’yla ilgilenen ol­mamış. Nihayet 1940’lı yıllar­da yeniden dikkatleri üzerine çekmeye başlamış. Amerikalı kadın arkeolog Theresa Goell daha öğrenci olduğu 1920’ler­den beri Nemrut Dağı’nı me­rak edermiş. Nihayet 1947’de buraya ilk ziyaretini gerçek­leştirmiş. Ondan sonra kendi deyişiyle “dağla nikahlanmış” ve uzun erimli bir çalışma sür­dürmüş. Kendisini yerel hal­ka sevdirmiş, işçiler ona canla başla yardımcı olmuşlar. The­resa Goell’in asıl hedefi Anti­ochos’un mezarına ulaşmaktı ama akıllıca yığılmış taşlar yü­zünden emeline nail olamadı.

Nemrut Dağı’nda çektiğim fotoğrafları, Dörner’den öğ­rendiklerimle birleştirdiğim röportaj Hayat dergisinde ya­yımlandıktan kısa bir süre son­ra Theresa Goell’in Türkiye’ye geldiğini öğrendim. Ankara’ya ayak basar basmaz düşmüş ve bir ayağı kırılmış. Sakat halde Bulvar Palas otelinde istirahat etmekteymiş. Hemen kendisi­ni ziyarete gittim. Geçmiş olsun dileğinde bulundum. Ona dergi­yi ve ayrıca çektiğim birkaç fo­toğrafı gösterdim. Ne derse be­ğenirsiniz. “İşte,” dedi “bunlar tam da benim istediğim tarzda çekilmiş fotoğraflar”. Sonra, son derece kibar bir tavırla “Aca­ba ben de bunlardan yararlana­bilir miyim” diye sordu. “Bana onur verirsiniz” dedim. Hemen büroya koştum yedi-sekiz tane fotoğrafın 18×24 cm. baskılarını yaptım. Bir zarf içinde kendisi­ne iletilmek üzere otelin resep­siyonuna teslim ettim. Ne dere­ce yararlandı bilemiyorum.

★ ★ ★

Çok merak edilen bir ko­nu da Kommagenelilerin hangi milletten olduğuydu… Daha ön­ce yazlık başkentlerinin Arse­mia olduğundan söz etmiştik. Kışlık başkentleri ise Samsat imiş. Bunu duyar duymaz bir çağrışım oluştu. Gençlik yılla­rımda M.E.B. Klasikleri’nin tir­yakisi olmuştum. Bir ara elime Samsatlı Lukianos’un Tanrı­ların Konuşmaları kitabı geçti. Nurullah Ataç’ın temiz Türkçe­si ile, alabildiğine ironi yüklü. Kadim Yunan tanrıları ile res­men dalga geçiyor. Tam askere gitmek üzereydim. Bir tek o ki­tabı yanıma aldım. Askerliğim süresince okudum okudum, eğ­lendim. Samsatlı Lukianos ça­ğının gereği Grekçeyi öğrenmiş, eserleri o dilde. Pax Romana ülkelerinin neredeyse tümü­nü dolaşmış. Sonunda Mısır’da ölmüş. Samsatlı bu adam “Ben Süryaniyim” diyor. Bilmem bu ifadesi işe yarar mı…