Kategori: Albüm

İstanbul’un fotoğrafla tanıştığı 19. yüzyılda, şehrin sınırları bugünküyle karşılaştırılamayacak kadar belirgindi. O günlerin İstanbul’unu günümüze taşıyan öncü fotoğrafçılar, mekanlarını, konularını doğal olarak yerleşik hayatın binlerce yıldır devam ettiği “Tarihî Yarımada”dan, başka bir deyişle “Suriçi İstanbul”undan seçtiler. İzleyen yıllarda bu panoramik karelerden birçoğu, aynı açılardan tekrar tekrar çekildiler, kartpostallara konu oldular, dünyaca tanındılar. Bizim seçkimiz ise objektifin günlük hayatın ruhuna nüfuz ettiği, bir daha çekilmeleri mümkün olmayan fotoğrafları içeriyor…

(CENGİZ KAHRAMAN KOLEKSİYONU)

Seyyar Dondurmacı

1960’lı, 70’li yıllarda İstanbul’un seyyar dondurmacıları tekerlekli arabalarla sokak sokak gezerdi. Aynı mesleğin daha eski icracıları “karcı”lar ise, kar ile meyve suyunu karıştırarak elde ettikleri sorbeye benzer serinletici tatlıyı dolaşarak satarlardı. Suriçi İstanbul’unda omuz askısının bir kefesinde dondurması, diğerinde tabakları bir karcı ve çocuklar, 1900’ler.

Aksaray’da Çeşme Başında

1869-1871 yılları arasında Aksaray’da Sultan II. Mahmut’un eşi, Sultan Abdülaziz’in annesi tarafından yaptırılan Pertevniyal Valide Sultan Camii. Mimarı İtalyan Montani olan eserin Aksaray Meydanı’na bakan göz kamaştırıcı kapısının iki yanında bulunan çeşmelerde serinleyen, abdest alan semt sakinleri. Sebah &Joaillier, 1900’ler.

Beyazıt Meydanı’nda Sıkı Pazarlık

Eskiden İstanbul’da kent yöneticilerince belirlenmiş kurban satış noktaları bulunmazdı. Çoğu taşradan gelme satıcılar Kurban Bayramı arifelerinde alıcılarla şehrin merkezî yerlerinde buluşur, kurbanlıklar uzun pazarlıklar sonucunda el değiştirirdi. Beyazıt Meydanı’da kurban alışverişi..

Aya İrini Hatırası

İstanbul’da bulunan camiye dönüştürülmemiş en büyük Bizans kilisesi olan Aya İrini Topkapı Sarayı’nın inşasıyla Sur-ı Sultanî içinde kalmıştı. Bir süre iç cephanelik, ardından Harbiye Nezareti silah ambarı olarak hizmet veren yapı, 1973’ten beri sanat etkinliklerine ev sahipliği yapıyor. Aya İrini önünde hatıra fotoğrafı çektiren ziyaretçiler.

Beyazıt Semalarında Akrobasi

İstanbul’un fethinden sonra yaptırılan ilk Osmanlı selatin camii Fatih Camii günümüzde özgünlüğünü yitirdiğinden, II. Bayezid tarafından yaptırılan Bayezid Camii, İstanbul’un orijinalliğini koruyan en eski selatin camii kabul edilir. Mimarı kesin olarak bilinmeyen eserin iki minaresinden birinin külahı, iptidai şartlarda tamir ediliyor, 1930’lu yıllar.

AYASOFYA’NIN ETEKLERİNDE YAŞAM

Fetihten sonra camiye, Cumhuriyetle birlikte müzeye dönüştürülen, Osmanlı selatin camilerinin başlıca esin kaynağı olan mimari şaheser Ayasofya. Muhteşem yapı, yaklaşık 1500 yıldır günlük hayatın arkaplanında varlığını bütün haşmetiyle hissettirmeye devam ediyor. Febus, 1900’ler.

1925 yılında yapılan şapka devrimi halkın günlük hayatına ilginç değişiklikler getirmişti. Şapka ile namaz kılmak mümkün olmadığından, cami girişlerinde bu yeni aksesuara özel vestiyer benzeri mekanlar oluşturulmuştu. Şapkaların, bastonların ve ayakkabıların bırakıldığı bu mekanlar, zaman içerisinde şapka takma alışkanlığı azalınca ayakkabılıklara dönüştü. Fritz Krause tarafından çekilen fotoğrafta, ibadetten sonra camiden çıkan vatandaşlar, numaralandırılmış sıralardan şapkalarını alıyor.

(CENGİZ KAHRAMAN KOLEKSİYONU)

60 yılı aşkın bir süre fotoğrafla uğraşmışsanız, kader önünüzde siyaset ve sanat dünyasının kapılarını açmışsa, yıllar sonra arşivinizi karıştırdığınızda bugün herkesçe tanınan bazı kişilerin objektifinize ilk yakalanışlarında ne kadar genç, hatta çocuk yaşlarda olduğunu fark edersiniz. Dergimizin bu sayısından itibaren zaman zaman Ozan Sağdıç’ın arşivinden bu tanıma uyan fotoğrafları sizlerle paylaşacağız. İşte, vakt-i zamanında onun objektifine takılan ünlülerin fotoğraflarından ilk seçki…

GENCO ERKAL İlk sayfalar…

Lise yıllarımda, yani 1954 yılına kadar iyi bir ti­yatro seyircisidim. Şe­hir Tiyatroları’nın oyunlarını elimden geldiğince izlemeye çalışırdım. Ses Opereti ve Mu­ammer Karaca topluluğunun temsillerini defalarca seyretti­ğimi anımsıyorum. Atlas Sine­ması’nın asma katındaki Kü­çük Sahne’yi de hiç unutamam.

Liseden sonra kader beni önce Fotoğrafçılar Derneği’ne kâtip, sonra da foto muhabi­ri yaptı. O günlerde de tiyatro sevgim sönmedi, tersine alev­lendi diyebilirim. Kafamıza bir de alengirli bir çivi çakılmış­tı: Absürt tiyatro. Zaten absürt mizaha bayılırım, tiyatrosu da ilgimi çekmişti. Teknik Üniver­site çevresinde bu işle uğraşan amatör gençler olduğunu duyu­yordum. Onlara “Genç Oyun­cular” deniyordu. Gidip izledim onları. Tavtati Kütüpati isimli oyunlarının provasından fotoğ­raflar da çektim. Atilla Alpöge, Ergun Köknar, Mehmet Akan gibi isimler o günlerden belleği­me kazınmış. İşte onlardan biri de Genco Erkal’dı.

Yıl 1958. Bu arkadaşlar tu­rizme yeni yeni açılma aşama­sındaki Erdek’te bir festival düzenlemişler. Amatörce bir uğraş, ne var ki başarılı olmuş. 1959’da “Bu iş yalnız tiyatro ile olmuyor, yanına müzik de katalım” deyip ikinci festivali zenginleştirme kararı almış­lar. O zamanın İstanbul’unda gençler arasında bu türden bir organizasyon yapmak çok zor olduğundan rotayı Ankara’ya çevirmişler. Milli Kütüphane Müdürülüğü’nde sanatsal et­kinlikler hazırlayan Sunuk Pa­siner, Devlet Konservatuvarı ve Gazi Eğitim Enstitüsü Müzik Bölümü öğrecilerinden 30 ki­şilik bir orkestra derlemiş. Or­kestrayı o yıl Cumhurbaşkan­lığı Senfoni Orkestrası’na şef yardımcısı olarak atanmış olan Hikmet Şimşek yönetecek.

O orkestrada Devlet Kon­servatuvarı son sınıf öğrenci­si olarak bulunanlardan biri de benim sözlüm, viyola çalıyor. Ben İstanbul’da Harbiye’de as­kerliğimin son günlerini ya­şıyorum. İzin alıp Erdek’in yolunu tuttum. O tarihte Er­dek’te turistik tesis yok, bazı kurumların çadırlı kampları var sadece. Ben PTT kampına yerleştim. Genç Oyuncular ise merkeze yakın bir koru içine Kızılay çadırlarından bir kamp kurup, kampın bir bölümünü dikenli telle ayırıp Ankaralı ko­nuklarına vermişlerdi. Üç dört gün sonra ayıp oluyor düşün­cesiyle o dikenli teli kaldırdılar.

İki grup kısa sürede kaynaştı.
İki kez yağmur yağdı, arazi çamur oldu. Gençler çadırlara hapsoldular. İstanbullu oyuncular, Ankaralı konukların yardımına canla başla koşturuyorlardı. Orkestra, iki ayrı konser için iki ayrı program hazırlamaktaydı. Provaların çoğunu okul binasında yaptılar. Ancak konserler düz bir arazide, açık havada icra edilecekti. Konserin birinde Hikmet Şimşek bagetini her kaldırışta orkestradan önce, yakın bahçelerden birinde bir eşek içli içli anırmaya başlıyor, gülüşmelere neden oluyordu. Öbür konser ise fırtınalı bir havaya denk gelmişti. Böyle durumlar­da çalgıcıların sehpaya konulan notalarını man­dallama gibi bir tedbirleri vardır. Ancak öyle bir tedbir düşünül­memişti, mandal yoktu. Notalar rüzgârın etkisiyle uçuşacaklar­dı. Tek çare her sehpanın altına bir gönüllü çömelecek ve nota­nın sayfalarını iki eliyle sıkı sı­kı tutacaktı. Gönüllülerden biri de Genco’ydu.

Genco Erkal’ı her türlü rol­de görmüş olabilirsiniz. Kâh kral oldu, kâh yoksul biri. Sı­rasında akıllı da oldu, deli de. Nazım’ın sesi de oldu, absürt oyunlarda da oynadı. Ama her­halde kendisini mandal rolünde gören yoktur!

Genco daha sonra genç bir profesyonel oyuncu olarak çıktı karşıma. Karaca Tiyat­ro’nun ilk günlerinde, Muam­mer Karaca’nın vodvil tarzın­daki kendi oyunları ve kadrosu dışında, “Saat 6 Oyunları” diye daha sanatsal eserler sergilen­meye başlanmıştı. İlk gösteriler Kenter kardeşlerin Salıncakta İki Kişi ve Çöl Faresi oyunla­rı idi. “Saat 6 Oyunları” birçok sanatçıyı daha tanınır kılmıştı. Gürriz Sururi Cam Kırıkları’n­daki, Lâle Oraloğlu ise Tahta Çanaklar’daki rolleriyle bura­da parladılar. Genco Erkal’ın amatörlükten profesyonelliğe geçerken rol aldığı ilk oyunlar­dan biri de “Saat 6 Oyunları”n­da sergilenen Mavi Devriye idi. Eser, Amerikan askerlerinden bir müfreze ile bir Japon esir arasında geçenleri anlatıyor­du. Genco, Cahit Irgat, Müşfik Kenter, Şükran Güngör, Sadri Alışık, Turgut Boralı gibi isim­lerin olduğu müfrezenin en genç askeri rolündeydi.

IŞIK YENERSU Haşarı bir genç kız

Sevgili Yıldız ablamız Yıldız Kenter bir sefe­rinde “Ben bu yaşımda, her sahneye çıkışımdan önce, kuliste heyecandan tir tir tit­rerim” demişti. Bir de, tiyatro öğrencisi bir genç kızı düşü­nün. Mezuniyet sınavını ver­mek üzere, konservatuvarın sahnesinde kendisine not ve­rilecek oyunun kulisinde sıra­sını beklemektedir. Yaprak gi­bi titremez mi?

İşte Işık Yenersu’yu Dev­let Konservatuvarı’nın tari­hi Cebeci binasındaki göste­ri salonunun sahnesine açılan kuliste, tam da bu hava içinde yakalamıştım. Cüneyt Gök­çer’in sahneye koyduğu Anna Frank’ın Hatıra Defteri oyu­nunda Anne Frank rolündey­di. Işık Yenersu kendisinden emindi ama işte o sahneye adım atacağı anların heyeca­nını fotoğrafta bile hissedebi­liyoruz.

Işık, konservatuvardan me­zuniyetiyle birlikte Devlet Ti­yatrosu sanatçısı oldu. İlk ka­tıldığı oyun Orhan Asena’nın Alemdar Mustafa Paşa’nın tra­jik yaşamını konu alan Tohum ve Toprak oyunuydu. Işık Ye­nersu, son ana kadar paşası­nı terk etmeyen genç gözdeyi canlandırmaktaydı.

İleride daha detaylı anlat­mayı düşünüyorum, 1965 yı­lında ilk yerli fotoromanı ben yapmıştım. Bir aşk üçgenini anlatacaktık. Genç adamı Se­mih Sergen olarak seçmiştim. Masum genç kız olarak Devlet Tiyatrosu’nun genç eleman­larından, zarafeti ile göze çar­pan Çiğdem Selışık uygundu. Bir de haşarı bir kız gerekliydi. O rolü de pırıl pırıl Işık Yener­su’ya vermiştik.

Bu haşarı arkadaş, gerçek­ten de ele avuca sığmaz, son derece aktif bir yapıya sahipti ve 68 kuşağının efsane gençlik günlerini şahane bir coşkuyla yaşıyordu. Örneğin Tandoğan Meydanı’nı dolduran muhte­şem bir gençlik mitinginde, kürsüden ilk kez bir Nazım Hikmet şiirini açık açık oku­yan oydu.

İlkeliydi, dirençliydi, iyi bir arkadaş, yoldaştı Işık Yenesu. Onu hep sevgiyle anarız.

MEHMET ALİ ERBİL Müthiş bir başlangıç

Peter Shaffer’ın Equus adlı oyunu 1973 yılında Londra’da sahnelenmiş ve büyük yankı uyandırmıştı. Eser, 17 yaşında bir seyisin şi­şe benzer bir aletle altı atı kör edişini ve gencin ruhsal duru­munu analiz etmeye çalışan psikiyatrın öyküsünü anlatı­yordu. Devlet Tiyatrosu Genel Müdürü Cüneyt Gökçer oyu­nu yerinde ve sıcağı sıcağına seyretmiş, çok etkilenmişti. Türkiye’de de sahneye koymak istediği oyunu Tiyatro’nun nöbetçi yazarı(!) Sevgi San­lı derhal Türkçeye çevirmiş, ismine de Küheylan demeyi uygun görmüştü. Oyunun kad­rosu kurulurken Kerim Avşar, Gülgun Kutlu, Nermin Sarova gibi güçlü oyuncular seçilmiş­ti. Peki 17 yaşındaki genç seyi­si kim oynayacaktı?

Yeşilçam filmlerinden Sa­dettin Erbil’i epeyce seyret­mişliğimiz vardı, kendisini bilirdik. Ama oğlunu mektepli tiyatrocu olsun diye, o zaman­ların tek devlet konservatuva­rı olan Ankara Konservatuva­rı’na yazdırdığından haberi­miz yoktu. Karşımıza konuk oyuncu olarak ve seyis Alan Strang rolüyle çıkınca öğ­rendik kim olduğunu. Kon­servatuvar son sınıf öğrenci­si Mehmet Ali Erbil o kadar yetenekliydi ki Küheylan’daki performansıyla Sanatseverler Kulübü’nün geleneksel En İyi Tiyatrocu Ödülü’nü kazandı.

Mehmet Ali Erbil mezun olduktan sonra hemen Dev­let Tiyatrosu kadrosuna alındı ve İstanbul Efendisi oyunun­da göreve başladı. Kısa bir sure sonra Ankara’da memur statüsünde bir oyuncu olmak onu sıktı mı nedir, kapağı İs­tanbul’a attı. Tiyatrocu olarak onu Şan Sineması’nda sah­nelenen kimi müzikli süper prodüksiyonlarda da izledik sonradan. Başarılı performans sergilediği sinema filmleri de hatırlardadır. Ama Erbil’in sonraki yıllardaki tercihi sah­ne ve sinema değil, televizyon dünyası oldu.

UĞUR DÜNDAR Bir sunucunun dönüşümü

Henüz TRT kurulma­dan önce, Almanların yardım olarak verdiği teknik cihazlarla Mithatpaşa Caddesi’ndeki bir apartma­nın bodrumunda, gelecekte başlatılacak televizyon yayını için eleman yetiştirmek üzere “Televizyon Eğitim Merkezi” adı verilen bir stüdyo kurul­muştu. Eğitim gören bazı ki­şiler yapımcı olarak yetişti­rilmek amacıyla İngiltere’ye, BBC’ye de gönderilmekteydi. Uğur Dündar da BBC kursu­na gönderilenlerden biriy­di.

Televizyonun tek kanal ve siyahbeyaz olduğu yıllar­da, yayınlar başlar başlamaz göstericilerimizi açıyor, gece yarısı “haşşş” sesiyle birlikte görüntünün kaybolduğu saate kadar ekrana ne çıkarsa ay­rım yapmadan seyrediyorduk. Uğur Dündar’a spor program­larında sunucu olarak rast­ladık, zevkle izledik. Gençli­ği ve yakışıklılığının yanında kusursuz sunumuyla da beğe­ni kazanmıştı.

1970’li yıllarda, Abdi İpek­çi’nin yönetimindeki Milli­yet’te küçük bir kadroyla ga­zetenin ilavesi olarak verilen Radyo-TV dergisini Anka­ra’da hazırlıyorduk. Goethe Enstitüsü’nün İzmir Cadde­si’ndeki Alman Kütüphanesi komşumuzdu. Bir gün Alman bir sanatçının resim sergi­si açılmadan önce neler olup bitiyor diye kapıdan başımı uzattım. Uğur Dündar, konuk sanatçıyla röportaj yapıyordu. Arkadaşımız Feray Saydam da çevirmenliği üstlenmişti.

O güne kadar hep spor programlarında görmeye alış­tığımız Uğur Dürdar’ı şimdi bambaşka bir kulvarda görü­yorduk. Bu onun için köklü bir değişim ve büyük bir baş­langıçtı. Olayı hemen fotoğ­rafladım ve beşinci kattaki Milliyet bürosuna çıkıp editor arkadaşıma da “Uğur Dündar aşağıda” dedim.

Arkadaşım daima eksant­rik şeyler peşinde koşan, on­ları bulan, olmadı icat eden, bu yönüyle de çok ünlü olmuş bir gazeteciydi. Hemen aşağı koşup Dündar’ı soru yağmu­runa tutmaya başladı. Ün­lü sunucu da da sakin sakin yanıtlar veriyordu. O günle­rin öncesinde, bir maçı an­latırken mi, yoksa söyleşi sı­rasında mı hatırlamıyorum, “performans” diye bir sözcük kullanmıştı. Daha önce bu sözcüğü kimse kullanmamış, çoğu kimse de nereye otur­tacağını kestirememişti. Bu nedenle millet performans la­fını bir diline doladı ki, deme gitsin. Eski köye yeni adet ge­tirdiğini söyleyen mi ararsı­nız, züppelik ettiğini söyleyen mi… Bizim arkadaş da Dün­dar’a söyleşi arasında “Sahi performans nedir?” diye sor­maz mı? Genç muhatabı bu konunun dedikodu malzemesi edilmesinden yılmış, o kadar rahatsız olmuş ki, alınganlık gösterdi. Sanki hassas bir da­marına basılmıştı, birden cid­dileşiverdi. Sonu elbette tat­lıya bağlandı ama epey soğuk bir hava esmişti.

İşte bu anı da, objektife yakalanmamış, ama fotoğra­fın arka planında belleğime objektifsiz kazınmış tatlı bir hatıra oldu.

İDİL BİRET Gerçek bir harika çocuk

Henüz yedi yaşındayken, İkinci Cumhurbaşka­nımız İsmet İnönü’nün teklifi ile Suna Kan ile birlik­te “Harika Çocuklar Yasası”­nın çıkarılmasına neden olan İdil Biret’in müziğe olan ilgisi iki yaşında başlamıştı. Ailesiy­le birlikte gittiği Paris’te eğitim gördüğü yıllar benim de ortao­kul ve lise yıllarıma rastlar. Se­vimli bir çocuğun fotoğraflarını ve olağanüstü başarılarını ba­sından izleyip durmuştuk. 1957 yılı yazı olacak, foto muhabirlik yaşantım henüz bir yılını dol­durmamışken İdil’in fotoğrafını çekme fırsatım doğdu.

O artık 15 yaşındaydı ve genç kız olma yolundaydı. Ün­lü pedagog Nadia Boulanger’in gözetiminde yetişmiş, Alfred Cortot ve Wilhelm Kempff ile çalışmış ve o yıl Paris Ulusal Konservatuvarı’nın yüksek kıs­mını piyano, eşlikçilik ve oda müziği dallarında birinci ola­rak bitirmişti. Yaz olması do­layısıyla Türkiye’de, Kadıköy Moda’daki evlerinde olacağı­nı öğrenmiştik. Yalnız o değil bir başka yetenekli kızımız Ay­şegül Sarıca’nın ailesi de aynı semtte komşularıydı. Bir süre sonra çalışmalarına devam et­mek üzere Paris’e dönecekti.

Dergimizin asıl patronu Kazım Taşkent’in ve onun kül­tür başdanışmanı Vedat Nedim Tör’ün harika çocuklara karşı ilgileri fazlaydı. O sıralar Hayat dergisinden Dinçer adlı arka­daşla Kadıköy’ün yolunu tut­tuk. Bizi evinde misafir edecek olan, felsefe ve sosyoloji hocası Profesör Nurettin Şazi Köse­mihal idi. İdil ve Ayşegül bir­likte orada olacaklardı. Nuret­tin Şazi Bey, Ankara’da İdil’in yeteneğini ilk keşfedenlerden ünlü müzikolog Mahmut Ragıp Gazimihal’in kardeşiydi ve İdil’in ailesiyle bir akraba­lık bağları vardı sanırım. Uzun sohbetler arasında arkadaşım sorularını sordu, ben de iki çok değerli genç piyanistimizin bol bol fotoğraflarını çektim. O za­man İdil 15, Ayşegül 17 yaşın­daydı. İdil müzik alanında ka­zandığı yüksek kariyerine kar­şın, tam çocuklukla genç kızlık sınırındaydı. Nitekim bir ara bahçede mahallenin kız çocuk­larıyla top oynadı, ip atladı.

Daha sonraki yıllarda da pek çok temasımız oldu kendisiyle. Ankara’da oturduğumuz İzmir Caddesi’ndeki apartman daire­sinde karşı komşumuzun evin­den ne zaman piyano sesleri duysak İdil Biret’in Ankara’da olduğunu anlardık. İdil’in An­kara’da kaldığı karşı dairemizin sahibi İdil’in “Vahdet teyzesi”, yani Almanya ve Avuturya’da kariyer yapmış olan ilk sopra­nomuz Vahdet Esmen idi.

AYŞEGÜL SARICA Üstün yetenekli bir hanımefendi

Nurettin Şazi Bey’in konağından çıkıp, da­ha özgün fotoğrafla­rını çekmek üzere Ayşegül Sarıca’nın ailesine ait konağa geçmiştik. Bu konak gerek ya­pısı ve gerek içindeki eşya ile tarihin derinliklerinden gel­diği belli olan köklü bir aile­nin izlerini taşıyordu. Sarıca­zadeler Eğriboz adasından ge­lip Moda’ya yerleşmiş eski bir asker ailesi imiş. Son kuşağın baba tarafı Abdülhamid’in sa­ray doktoru Arif Paşa’ya, anne tarafı ise Sadrazam Ahmet İz­zet Paşa’ya dayanıyormuş.

Ayşegül 5 yaşındayken piyano öğrenmeye başlıyor. İlk öğretmeni Gertrud Isaac isimli bir Alman hanım. Son­ra Belediye Konservtuvarı’na veriliyor. Buradaki hocası da çok değerli bir müzisyen ve ülkemize bir çok sanatçı ka­zandırmış olan Ferdi Statzer. İlk konserini 9 yaşında veri­yor Sarıca. Daha da sonra eği­timine Paris Ulusal Konser­vatuvarı’nda devam ediyor. 1953’te piyano bölümünden, 1954’te de oda müziği bölü­münden birincilikle mezun oluyor. Biz onunla karşılaştı­ğımızda Margarite Long’un Müzik Akademisi’ne devam etmekteydi. Başarılar kazana­cağı yarışmalar, konserler do­lu tüm bir yaşam henüz önün­deydi.

Şunu da söylemeden ge­çemeyeceğim: Ayşegül Sarıca ile çok kadirşinas, çok muh­terem ve tabii çok çok değerli bir piyanist dost kazandğımı söyleyebilirim.

OKTAY EKŞİ-ALTAN ÖYMEN Ankara Okulu’nun yetiştirdiği, yıllara meydan okuyan iki gazeteci

Objektifime erken ta­kılanlardan bir bölü­münü anlattığım bu yazıyı iki duayen gazetecimi­zin gençlik portreleriyle taç­landırmak istiyorum. Başkent Ankara iyi gazeteci yetiştir­menin anakarasıdır. Burada genç gazeteciler işe muha­bir olarak başlarlar. Zamanla aranan, anılan yazar olurlar. Sonra köşe yazarı, başyazar ya da yönetici olarak en büyükle­rinden bir İstanbul gazetesine transfer olurlar.

Ben tersine bir transferle 1960’ta Ankara’ya atandığım zaman oradaki genç gazeteci­lerin pek çoğu DP iktidarına muhalefetten dolayı “Ankara Hilton” adını taktıkları Ulu­canlar Cezaevinde’ydiler. Top­lu tahliyeleri zafer şenliği gibi olmuştu. Kimileriyle muhab­betimiz ta o günlere dayanır.

Altan Öymen ve Oktay Ek­şi birkaç yıl farkıyla çağdaşım sayılırlar. Oktay Ekşi’nin bu terütaze görünen fotoğrafını Kurucu Meclis’in ilk toplan­tı gününde çektiğimi anımsı­yorum. Altan Abi’yi ya bir ara Ankara Palas’ta, ya da Zeki Müren’le röportaja gittiğimiz bir günde Belvü Palas’ta çek­miş olmalıyım. Zeki Müren’in şakalarıyla şenlikli bir gündü o gün, mazide kalan…

Oktay Ekşi’nin daha ol­gunluk dönemi fotoğrafı 1970 cıvarında, Altan Öymen’in fo­toğrafı ise 1980’lerde çekildi.

Milli Birlik Komitesi 27 Mayıs’ta yönetime el koyduğunda, yazarımız Ozan Sağdıç Ankara’ya yeni taşınmış genç bir gazeteciydi. Haberi duyar duymaz sokağa fırlayıp çektiği fotoğraflardan bazıları onun uluslararası çapta ün kazanmasını sağlayacaktı.

Türkiye’de siyasi tansi­yonun çok yüksek ol­duğu 1959 yılının son aylarında evlenmek üzerey­dim. Gelin adayı o yıl Ankara Konservatuvarı’ndan mezun olan bir viyola sanatçısıydı. Benim işim İstanbul’da oldu­ğu için İstanbul’a yerleşecek­tik. Müstakbel eşime İstanbul Şehir Orkestrası’nda iş bulur muyuz diye, orkestranın şefi Cemal Reşit Rey ve yardımcı­sı Demirhan Altuğ ile temas halindeydim.

Ama kısmetimiz başka türlüymüş. Çalıştığım Hayat dergisini çıkaranlar, Mende­res hükümetinin basın üzerine kurduğu amansız baskıyı yu­muşatmak üzere Ankara’da bir haber alma ve irtibat bürosu kurmayı düşünmüşler. Anka­ra bağlantımı bildikleri için fo­to muhabiri olarak oraya gidip gitmeyeceğimi bana sordular. Bu arada beklenmedik bir ge­lişme olmuş, nişanlım Olcay, CSO tarihinde ilk kez olarak, üç arkadaşıyla birlikte Bakan­lık tarafından doğrudan orkestraya atanmıştı. Durum böyle olunca Ankara’ya yerleşmeye karar verdik. Gideceğimiz gü­nü beklerken görev de devam ediyor. Oraya buraya koşturup dergi için fotoğraflar çekiyo­ruz. İstanbul’un havasında tu­haf bir ağırlık var. Pahalılık, yokluk, huzursuzluk, üniver­site gençliğinde kıpırdanma­lar… Bu arada Başbakan Men­deres sık sık İstanbul’da. Yeni yollar açmanın, istimlâklerin, yıkımların şantiye şefi gibi biz­zat takipçisi. Radyoda iktidarın kurduğu Vatan Cephesi’ne kay­dolanların listesi okunup duru­yor. Çevremdeki insanlarda bir mutsuzluk ve umutsuzluk var. Bende de moral pek iyi değil.

Dergimizin başındaki Şev­ket Rado beni dört ay beklet­tikten sonra nihayet Ankara’ya gitme iznim çıktı. Tarih 28 Ni­san 1960. Ankara’ya taşınma heyecanına o kadar kendimi kaptırmışım ki, iki adım ötede Beyazıt’ta kan gövdeyi götü­rüyormuş, farkına varmadım. Akşamüstü yola çıktık, Eski Ankara yolundan on saatlik bir yolculukla Ankara’ya ulaş­tık. Gelir gelmez, eşyanın der­gi bürosuna çıkarılmasına ne­zaret etmek gerekti. Hamallar tutuldu. Eşyayı beş kat yukarı taşımak kolay olmadı. Dikime­vi semtinde tuttuğumuz evime bile geç saatlerde kavuşabil­dim. O gün de bizim mahalle­mizde, Siyasal Bilgiler ve Hu­kuk Fakültelerinde yine büyük olaylar olmuş.

Başkente geldiğim gün, der­gimizin yazarlarından Orhan Tahsin de trenle Ankara’ya gelmişti. İstanbul’da başlattı­ğı sanatçı röportajlarını burada sürdürecekti. Radyo şarkıcıları yanında, opera-tiyatro dünya­sındaki evli çiftler ilk hede­fimizdi. Hemen kolları sıva­dık, ev ev dolaşıyoruz. Orhan Tahsin’in magazin röportajla­rı yüzünden de o ilk günlerde Ankara’da olup biten siyasal ve toplumsal olaylara Fransız kaldım. Meşhur 555 K günü biz Ayhan Alnar’ın evinde operacı röportajı yapıyorduk. Menderes’in tartaklandığı ve Harbiye’nin tavır koyduğu gün ise Ferhan Onat – Doğan Onat çiftinin evindeydik.

Bunlarla uğraşırken Anka­ra’ya geleli bir ay olmuştu. Se­ri röportajlar sayesinde bütün opera ve tiyatro camiasıyla ta­nışıvermiştim. Ama bir yan­da da tatsız haberler birbirini kovalıyordu. Sözümona balayı aylarıydı ama evde de hiç ağ­zımızın tadı yoktu. O günler­de bizimle birlikte olan annem bizden daha kaygılıydı. Sadece bizim evde değil bütün ülkede hava kurşun gibi ağırdı. Tedir­ginlikten 19 Mayıs törenleri bi­le yapılamamıştı.

27 Mayıs İhtilali adeta ken­dini göstere göstere geldi. İkti­dardaki Demokrat Parti yöneti­cileri partizanlığı son sınırına kadar vardırmıştı. Yandaşları­nı koruyor, muhaliflere ise ne­redeyse yaşam hakkı tanımaz görünüyorlardı. Bu ayrımcılık ülkede huzursuzluğu arttırdık­ça arttırmıştı. Yargıç teminatı, basın özgürlüğü, Vatan Cephe­si, tahkikat önergesi, öğrenci hareketleri, sıkıyönetim filân derken ülkenin üzerine tam bir karabasan çökmüştü. Artık herkes bir şeyler bekliyordu.

Sonunda beklenen oldu. Bir sabah çok erken saatler­de Yenişehir taraflarından ge­len patlama sesleriyle uyan­dık. Annem “Çocuklar, silah sesi bunlar” deyince, daha faz­la kaygılanmasın diye “Sokağa çıkma yasağı saat beşte bitiyor, şoförler kasten protesto amaçlı egzoz patlatıyorlar” demiştim. Sanki keyfî egzoz patlatmak kolay bir şeymiş gibi…

Ama az sonra komşumuz sayılan askerlik şubesinin ar­kasındaki Dikimevi’nden dona­nımlı askerlerin dikenli telleri, çitleri atlayarak caddeye inme­leri her şeyi açıklıyordu. Zaten radyolarda da, tok bir asker se­siyle “Nato’ya, Cento’ya bağlı­yız” mesajları yayılmaya başla­mıştı bile.

Balkonlarda meraklı, endi­şeli ama çoğu sevinçli insanlar birikmeye başlamıştı. Sokağa çıkma yasağı sık sık radyodan duyurulsa da, ufaktan ufağa ihlâl edilir olmuştu. Artık dur­mak olmazdı. Fotoğraf maki­nemi alıp günün fotoğraflarını çekmek üzere sokağa fırladım. Elimde Amerikalı bir gazeteci Peter Trockmorton’un gide­rayak bana sattığı, kelepir bir fiyata satın aldığım kıymetli Leica’m. Yollar asker kaynıyor. Ben ana caddeden Kızılay yö­nüne doğru ilerliyorum.

İçcebeci’deki durak önün­de simsiyah bir makam araba­sı yaylanarak fren yaptı. 0021 plâkası, bunun Basın Yayın ve Enformasyon bakanına ait ol­duğunun işaretiydi. Ancak di­reksiyonda bir binbaşı bulu­nuyordu. Eliyle sanki birile­rine “gelin” der gibi bir işaret veriyordu. Durakta yanımda duran bir binbaşı işareti gö­rünce arka koltuğa, bir yüzbaşı da ön koltuğa yerleşti. İçimden bir şeytan dürttü. Ordu-millet elele değil miydik bu kutlana­sı günde? Ben de kendimi arka koltuğa kaydırıverdim. Anın­da yanıma bir havacı başçavuş bindi. Binbaşıyla ikisi arasında kalmıştım. Neşeli bir biçimde yol alıyorduk. Askerler birbir­lerine nerelerde neler olmuş, kimler nasıl derdest edilmiş, bilgi iletiyorlardı. Uzunca bir süre bana “Arkadaş sen kim­sin, nesin, necisin” diyen ol­madı. Eskiden Kurtuluş’tan Sıhhiye’ye kesintisiz uzanan bir yol vardı. O yoldan ilerleyip Sıhhiye’ye kadar geldik. Kızı­lay’a doğru yöneldik. Ordue­vinin oralardayız. Yollarda bol asker var. Pek sivile rastlanmı­yor. Sanki dolmuşa binmişim gibi, niyetim Kızılay’da inip günün anlam ve önemine uy­gun fotoğraflar çekmekti.

Salkım saçak tanklara tırmanan halk sevinç içinde bayram yapıyor, yakaladıkları her askeri
omuza almaya çalışıyorlardı. Zafer meydanındaki Mareşal Atatürk heykelinin etrafında ne çok insan toplanmıştı. Bütün bu olan bitenlerin fotoğrafını çekip duruyordum.

İneceğim yere yaklaşmış­ken direksiyondaki binbaşı elimdeki fotoğraf makinesini fark etti. “Kardeşim sizin eli­nizde makine var” dedi. “Evet var” dedim. “Ne yapıyorsunuz onunla” diye sordu. “Fotoğraf çekiyorum” diye yanıtladım. Tabii gazeteci olduğumu söy­ledim hemen. Bunun üzerine birden ciddileşti ve “O maki­neyi almak zorundayım” dedi. Ben “Veremem, o çok kıymet­li bir makine” karşılığı verince “Öyleyse Harbiye’ye gidece­ğiz” dedi. İşin kötü yanı, ben o tarihte koşulları yerine ge­tiremediğim için henüz basın kartı alamamıştım. Üzerimde sadece derginin verdiği mu­habir kartı vardı. Bir aksilikle karşılaşabilirdim ama hiç mo­ralimi bozmuyor, burnumdan kıl aldırmıyorum.

Ne var ki, Harbiye’nin niza­miyesinden içeri girer girmez, işler başka bir renk aldı. Bura­da tam bir ihtilal havası ege­mendi. Çoğu genç, birçok su­bay bir arı kovanı uğultusu ile yer yer kümeleşip ayrılıyorlar­dı. Mevsimi geçmiş olmasına karşın, içlerinde seferi kıyafet­te olanlar, hatta kaput giymiş olanlara da rastlanıyordu.

Harbiye’nin o yüksek ku­leli binasının önüne götürdü­ler beni. Kulenin soluna düşen boşlukta yine sol kanada açılan kapının önünde sivillerden bir kuyruk oluşturulmuştu. Bun­ların çoğu DP milletvekilleri ve ileri gelenleriyle yandaşları olmalıydı. Kapı ağzında duran ak saçlı bir subay (sonradan edindiğim izlenimlerle onun Fazıl Akkoyunlu olduğunu sa­nıyorum) sırası gelenler için “Bu kimmiş?” diye soruyordu. Birisi tekmil verircesine kim­liği hakkında bir açıklama yapıyordu. Sonra da ak saçlı al­bay “Atın içeri” diyordu. Adam­cağızı nerdeyse sille tokat o kapıdan içeri sürüklüyorlardı. Buraya birlikte geldiğimiz bin­başı, beni de bu sıraya soktu. Biraz yana çekildi, yan taraftan ne olacağını gözlüyor gibiydi.

Sıra bana gelmişti. O ana kadar karşısında yaşlı baş­lı adamlar görmüş olan albay benim gibi iyice genç birisini görünce “Bu da kim yahu” diye bağırdı. Heyecanımı yenmeye çalışarak ileriye atıldım. “Ben gazeteciyim. Resim çekebilir miyim” diyebildim. Albay be­ni o noktaya kadar o anların fotoğrafını çekmek üzere izin almaya gelmiş münasebetsiz bir gazeteci sandı. İhtilâl gü­nü, Harbiye’nin içinden fotoğ­raf çekmek! Normal zamanda bile anormal bir istekti bu. İyi­ce sunturlu bir küfür savurdu. “Biz nelerle uğraşıyoruz. Şim­di bunun sırası mı ulan” dedi ve yüksek sesle “Atın bunu” diye gürledi. Allahtan bu kez “içeri” değil de, “dışarı” diye tamamladı sözünü.

Beni buralara taşıyan bin­başıyı, bana karşı sanki uygun­suz bir muziplik yapmış gibi sırıtır buldum. “Hadi bakalım” dedim, “beni getirdiğiniz gibi götürün”. Binbaşı beni 0021 kırmızı plakalı makam araba­sıyla yeniden Kurtuluş’a, hatta evime kadar getirdi. Ama can durur mu, hemen yine yola fır­ladım. Bu kez yaya olarak Kı­zılay’ın yolunu tuttum. Çünkü bütün canlılık Atatürk Bulva­rı üzerindeydi. Caddeler daha bir kalabalıklaşmıştı. Kurtuluş Parkı ağaçlık değil, fidanlıktı o zamanlar. Ziya Gökalp cadde­si kısa bir süre önce kazılmış, seviye ayarlaması yapılmıştı. Oralardan yeni bir girişimde bulunarak bata çıka Kızılay’a ulaştım. Artık yollardan tank­lar geçiyordu. İnsanlar tehli­kesine aldırmadan salkım sa­çak tanklara tırmanmışlardı. Halk sevinç içinde bayram ya­pıyor, yakaladıkları her askeri omuza almaya çalışıyorlardı. Zafer meydanındaki Mareşal Atatürk heykelinin etrafında ne çok insan toplanmıştı. Bü­tün bu olan bitenlerin fotoğra­fını çekip duruyordum.

Ara Güler, benim Ankara’da çekip uçakla İstanbul’a yolladığım filmin bir bölümünden bazı fotoğraflar basıp menajeriyle Paris Match’a yollamış. Derginin 27 Mayıs’ı dünyaya duyurduğu fotoğraflar benimdi ve sanırım 27 Mayıs’ı gayet güzel simgeliyordu.

Sonra bir de Radyoevi’ne doğru yürüyeyim dedim. Ak­şamüstü olmuştu. Dil ve Ta­rih Coğrafya Fakültesi’nin önünde olağanüstü bir man­zara ile karşılaştım. İtfaiye erleri fakültenin cephesine devasa bir Atatürk resmi as­maya çalışıyorlardı. Bu, res­sam Cemil Karababa’nın belki de ilk resim büyütme dene­mesiydi. Herhalde, kutlana­mayan 19 Mayıs için yaptırıl­mış, ama kullanılamamıştı. Kısmet 27 Mayıs’a imiş! Üni­versite, resmi değerlendirme­nin zamanını iyi seçmişti.

Hava artık kararmak üze­reyken akşamın son güneşin­de bu faaliyetin de fotoğrafları­nı çektim. Ulus’taki büromuza koşup o gün çektiğim filmleri yıkadım. Havayolları’nın ter­minali özel bir gün olduğu için kargo zarfımı geç saat bile ol­sa almayı kabul etti. Filmleri ilk uçakla İstanbul’a yetiştir­miş oldum. Aynı gün Ara Gü­ler benim filmin bir bölümün­den bastığı fotoğrafları Paris Match‘a mesajeri ile uçurmuş. Paris-Match, 27 Mayıs habe­rini Atatürk’ün resminin asıl­masını safha safha yansıtan birbirini izleyen üç fotoğrafı iki sayfaya açarak verdi bütün dünyaya. Atatürk, Türkiye’nin yeniden yükselen değeri gibi yansıyordu Paris Match’ın say­falarında. O fotoğraflar benim­di ve sanırım 27 Mayıs’ı en gü­zel simgeleyen fotoğraflardı.

İhtilal oldu bitti. Ama bizim meslek faaliyeti yeni başlıyor­du. Şimdi en önemli iki işten birincisi, ihtilalin lideri olarak belirlenen Orgeneral Cemal Gürsel’in olabildiği kadar çok fotoğrafını çekebilmek, ikincisi de sayısı ve kimlerden meyda­na geldiği başlangıçta açıklan­mayan “Milli Birlik Komitesi” üyelerini yakalayıp fotoğrafla­mak. Eksiksiz olarak çekilebi­lirse bunları liste halinde der­gimizde yayımlayacaktık.

Ankara’da yeni olduğum için henüz bir gazetecilik de­neyimim yok. Cemal Gürsel’in İzmir’den geleceği haberi var­dı ama gelince nerede çalış­maya başlayacağı belli değildi. Bunu öğrenmek için Başba­kanlık binasının önünde nöbet tutmaktan başka bir alternatif görünmüyordu. Oraya gittiğim­de, Ankaralı gazetecilerin en önemli istihbarat merkezinin Başbakanlık merdivenleri ol­duğunu fark ettim. Makam sa­hibi ya da yardımcılarından biri ayrılırken, ondan ayaküstü manşetlik bir haber alabilirdi­niz. Kimi kez ziyaretçiler, gelip gidenler de bir şeyler söylerdi (Bu durum 60’lı yıllar boyun­ca da devam etmiştir). Nitekim Cemal Gürsel oraya geldi. An­cak bizi içeri almadılar. Başba­kanlık binasının merdivenleri­nin hemen üzeri Bakanlar Ku­rulu toplantı salonudur. Gürsel, o salonun penceresinden görü­nüp milleti bir selamladı. Te­leobjektifi olan biri iyi fotoğraf çekebilirdi. Ancak o zaman fo­to muhabiri olan arkadaşların neredeyse hepsi sabit objek­tifli 6×6 refleks makinalardan kullanıyordu. Kimsenin doğru dürüst fotoğraf çekebildiğini sanmıyorum. Belki Ankara de­neyimli, buralarda pişmiş bazı foto muhabiri abiler bir durum yakalayıp fotoğraf çekmişler­dir. Onu da kesin bilemiyorum.

İş ertesi güne kalmıştı. Ben aynı merdivenlerde yeniden nöbet tutmaya başladım. Saat­ler ilerledi. Merdivendeki mu­habir arkadaşlar iyice azaldı, belki de hiç kalmadı. O sırada Sayın Gürsel ilk kez bir heyeti kabul etmekteymiş. Bunlar da öğretmenlermiş. Ana kapıdan bir görevli “Fotoğraf çekmek isteyen varsa buyursun” dedi. Hemen içeri daldım. Birin­ci kata çıkan kavisli mermer merdivenleri ilk kez tırmanı­yordum. Makama alındık. Ordu içindeki lâkabının “Cemal Aga” olduğunu öğrendiğimiz Gürsel ayakta ve çok yakınımdaydı. Heyete hitaben milli eğitimin önemi ve öğretmenlerin değeri üzerine birkaç söz söylemişti. Heyet ayrılırken kendisinden makam masasında bir fotoğra­fını çekmek üzere izin istedim. O fotoğrafı da çektim. Oturdu­ğu koltuk üç gün öncesine ka­dar on yıldır o makamın sahibi Adnan Menderes’in koltuğuydu.

MBK üyelerinin yemin töreni sonrasında Çankaya Köşkü’nde düzenlenen resepsiyona bizim derginin patronu Şevket Rado da katılmıştı. Bazılarıyla tanıştığım, bazılarının fotoğrafını çektiğim askerler benimle samimi bir şekilde konuşuyordu. Bu durum, kiminle konuşsam “Beni tanıştırsana” diye eteğimi çekiştiren ve normalde burnundan kıl aldırmayan patronun gözündeki kredimi arttırmıştı!

Odadan çıktığımda ortalık­ta yol gösterecek birileri yok­tu. Başbakanlık binasının içini de merak etmiştim. Makam odasının hemen yanındaki bir odanın kapısı açıktı. Başımı uzattığımda, orada iki subayı çelik dolapları ve dosya çekme­celerini karıştırırken gördüm. Bilmiyorum, özel kalem odası mıydı orası, yoksa başbakan­lık müsteşarına mı aitti. Milli Birlikçilerin de fotoğrafları ge­rekliydi ya, bu subaylar bura­larda olduklarına göre onlar­dan birileri olma olasılığı vardı. “Fotoğrafınızı çekebilir miyim” dedim. “Buyur çek” dediler. Güzelce de poz verdiler. Siz Milli Birlikçi misiniz, isimleri­nizi alabilir miyim dediğimde güldüler. “Ne yapacaksın kar­deşim, resmimizi çektin ya, is­me cisme gerek yok” diye kar­şılık verdiler bana. Sonradan komite üyeleri deşifre olunca gördüm ki o gün fotoğraflarını çektiğim kişiler Alpaslan Tür­keş ile Muzaffer Karan imiş.

Başbakanlık’ta, eski meclis binasında, bakanlıklarda nere­de bir subay görsem, belki ko­mite üyesidir diye fotoğrafları­nı çekiyorum. Bu arada alela­cele bir bakanlar kurulu listesi hazırlandı. Gürsel hükûmetin­de sadece Fahri Özdilek ve Sıt­kı Ulay askerdi; kabine genel­de sivil kişilerden kurulmuştu. Durum böyle olunca başımıza bir iş daha çıkmıştı, bakanların fotoğraflarını, mümkünse ma­kamlarında çekmek. Turizm ve Enformasyon Bakanlığı’na getirilen Zühtü Tarhan adında bir zat vardı. Niçin, hangi ne­denle seçildiğini bilmiyordu. Beni karşısına oturttu, kah­ve ısmarladı. “Benim şimdi ne yapmam gerek” diye bana so­ruyordu. Ben nereden bileyim? Ankara’nın acemisi bir gazete­ciyim. 12 Haziran’da MBK’nın çıkardığı 1 numaralı yasa ile MBK üyelerinin kimler olduğu açıklanmış oldu. O güne kadar bir çoğunun fotoğrafını çekip derlemiştim. Eski Meclis bi­nasında yapılan yemin töreni sırasında da eksikleri tamam­ladım. Hepsi, Hayat dergisinin orta sayfasında tek bir levha halinde yayınlandı. Ortaya kah­vehane duvarlarına asılacak bir levha daha çıkmıştı.

Yemin törenine İstan­bul’dan da gazete patronları ile ünlü gazeteciler davet edilmiş­ti. Aynı günün akşamı Çanka­ya Köşkü’nde bir de resepsiyon verildi. Bizim patron Şevket Rado da yakın arkadaşı Doğan Nadi ile birlikte gelmişti. Milli Birlikçilerle birlikte yeni ba­kanlar da ilk kez görücüye çı­kıyorlardı. Askerlerin tüm ha­yatı birliklerinde, garnizonlar­da filan geçmişti. Basınla yakın teması olanları var mıydı bil­miyorum. 27 Mayıs tarihinden sonra ortalıkta en çok koşuştu­ranlardan biri bendim. Kimi­lerinin bire bir fotoğraflarını çekmiştim; en azından bir göz aşinalığı oluşmuştu. Onun için benimle çok samimi şekilde konuşuyorlardı. Bizim patron burnundan kıl aldırmaz, dışar­da mülâyim ama matbaanın içinde zalim bir tipti. Baktım, kimine konuşsam patron “Be­ni tanıştırsana” diye eteğimi çekiştirip duruyor. O gün onun gözünde kredim öyle bir art­mıştı ki, demeyin gitsin.

Kiminin darbe, kiminin ih­tilâl, kiminin devrim, hatta ak devrim, kansız devrim olarak tanımladığı 27 Mayıs askeri yönetimi günlerine işte böyle “Bismillah” demiştik. 27 Mayıs sonraları eleştiril­se de zamanında çok alkışlan­mıştı. Kendi kararımı verirken tarafsız olmaya gayret gösteri­yorum. İhtilâlcilerin çoğunun samimi olduğunu düşünüyo­rum. Ama yeterince donanımlı değillerdi, deneyimleri eksik­ti. Bence 27 Mayıs’ın artısına kaydedilecek iki olgudan biri Kurucu Meclis adındaki mec­lisiyle erki sivillerle paylaşma gayreti, ikincisi de ortaya ola­ğanüstü demokrat ve özgür­lükçü 1961 Anayasası’nın çık­masıydı. Keşke kısa zamanda meydana çıkarılan bahanelere dayanarak Türkiye’ye bol geldi söylemiyle dejenere edilip ra­fa kaldırılmasaydı. Hiç affedil­meyecek yanı ise bir devrim mahkemesine yakışmayacak biçimde köpek davası, bebek davasıyla daha başlangıçta iflas eden Yassıada Mahkemesi idi. Menderes ve iki bakanının si­yaseten idamları hem etik hem de stratejik bakımdan hiç hoş olmamıştır. En önemlisi de, ta­rihimizde bir ilk olarak “Sıçan geçti yol oldu” kabilinden daha sonraki darbe ve darbe teşeb­büslerine misal olmasıydı.

Türkiye, çok darbe gördü, çok darbe girişimi atlattı. Ama 15 Temmuz gecesi bir milattı. Böylesine sağlam bir “darbe kültürü”ne sahip bu topraklarda o gece yaşananlar darbecileri de, darbe karşıtlarını da, dünyayı da afallattı. Darbe dediğin şöyle olurdu: Liderler evlerinden alınır, medya kuruluşlarına girilir, askerin yönetime el koyduğu bildirilir, sokağa çıkma yasağı ilan edilirdi. Ve tabii boynu kıldan ince millet evinde oturur, ikinci bir emri beklerdi. Biz öyle bilirdik. Yanlış biliyormuşuz! O gecenin doğrusunu fotoğraflar anlatıyor…

Göreve gönderilen Mehmetçiklerin büyük çoğunluğu darbe yapıldığından haberdar değildi. Terör operasyonu ya da tatbikat bahanesiyle kışladan çıkartılmışlar, sokaklarda halkın direnişiyle karşılaşınca şaşkına dönmüşlerdi. Çaresizliği yüzünden okunan bir asker, Taksim.

Tatilciler hayretler içinde! Dün belki yurdun sakin bir köşesinde güneşleniyor, denize giriyorlardı. İstanbul’da uçaktan indiklerinde Sabiha Gökçen Havalimanı ve çevresinde bir kıyamet manzarasıyla karşılaşacaklarını hangisi tahmin edebilirdi?

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın meydanları boş bırakmama çağrısına katılım genişleyerek arttı. İlk günlerde AKP taraftarlarınca uyulduğu gözlenen davete ilerleyen günlerde toplumun tüm kesimlerinden insanlar da katıldı. Taksim Cumhuriyet Anıtı önünde cumhuriyetlerine sahip çıkan vatandaşlar.

Halk, meydanı darbecilere bırakmamakta kararlıydı. O gece sokaklarda bu uğurda canını feda etmeye hazır binlerce isimsiz kahraman vardı. Atatürk Havalimanı’nın girişinde gözüpek bir vatandaş tankın önüne yatıyor.

Türkiye’de çok darbe yapılmış ama hiçbir kalkışmacı Millet Meclisi binasına dokunmamıştı. 15 Temmuz’un birçok uğursuz “ilk”inden biri de, TBMM binasının F-16’larca defalarca bombalanması oldu. Saldırıların şiddeti, ertesi gün daha iyi anlaşıldı.

“En uzun gece”nin sabahı… Herkes bir tuhaflık olduğunu ekranlarda Boğaziçi Köprüsü’nü kapatan jandarmaları görünce anlamıştı. İkna çalışmaları halkın üzerine açılan ateşle son bulmuş, çatışmalar gün ağarıncaya kadar sürmüştü. Vatandaşlar ve polis sabahın erken saatlerinde köprüyü teslim aldı.

Darbe gecesi F-16 uçakları ve Süper Kobra helikopterleriyle havadan, tanklar tarafından yerden defalarca saldırıya uğrayan ve halkın büyük desteğiyle direnmeye devam ettiği için birçok personelini şehit veren Ankara Emniyet Müdürlüğü, 16 Temmuz günü Türk bayrağına bürünmüş, adeta yaralarını sarmaya çalışıyor.

Darbe girişiminde halkın direnişine gölge düşüren vahim hadiseler de yaşandı. Boğaziçi Köprüsü’ndeki linç girişimi bunlar arasındaydı. Teslim olan askerler fanatiklerce kemerlerle dövüldü, içlerinden biri darp edilerek olay yerinde öldürüldü.

Halktan “demokrasi nöbeti”ne devam etmesini isteyen Cumhurbaşkanı ve hükümet yetkilileri
birleştirici mesajlar vermeye özen gösterdi. 15 Temmuz’un ardından, belki ilk birkaç gece hariç meydanlara hakim olan tek simge Türk bayrağıydı.

Boğaziçi Köprüsü’nde yaşanan kanlı gecenin sabahında, teslim olan darbecilerin terk ettiği bir tank, üzerinde kutlama yapan insanlardan görünmez durumda. Önünde bir vatandaş “zafer selfie”si çekiyor.

Muhtemelen Sabancı Polis Merkezi civarındaki çatışmalarda kullanılan terk edilmiş “darbeci bir tank”. Direnişe katılan taksici esnafının tankı tecrit eden araçları ve gecenin şokunu atlatmaya çalışan insanlar. 16 Temmuz, Üsküdar.

15 Temmuz gecesi birçok sıcak noktada siviller, askerle karşı karşıya geldi. Taksim Meydanı’ndaki hadiselerde bir vatandaş Mehmetçiği ikna etmeye çalışıyor. “Bırak silahını, dön kışlana!”

Cuntacılar tarafından saat 23:45 sularında kontrol altına alınan Taksim Meydanı, tekbir getirerek alana doğru harekete geçen kalabalık bir grubun desteğiyle, polis tarafından sabahın erken saatlerinde darbecilerden geri alındı.

Birçok yerde darbeye karışanlar yakalandıklarında TSK’nın itibarını koruma gerekçesiyle üzerlerindeki üniformalar ve askeri teçhizat çıkartılarak gözaltına alındılar. 16 Temmuz sabahı, Boğaziçi Köprüsü’nde darbe girişiminden geride kalan hazin manzara.

Milletin sokaklara dökülerek yönetime el koyma girişimlerini tehlikeye düşürdüğünü gören cuntacılar, kabusu aratmayan gecenin geç saatlerinde tankları halkın üzerine sürmekten çekinmediler. Beştepe, Ankara.

Gecenin erken saatlerinde, olasıdır ki ne olup bittiğinin henüz farkında olmayan eğlenceden dönen bir çift, fonda Taksim Meydanı’nı ablukaya alan askerlerle “hatıra selfiesi” çekiyor.

Henüz halkın üzerine ateş açılmamış ama herkes korku içinde kaçışıyor. Boğaziçi Köprüsü’nün üzerinden alçak uçarken ses hızını aşan jetlerin sonik patlamalarını duyan çevre yolunda toplanmış insanlar bombalandıklarını zannederek, kendilerini korumaya çalışıyor.

Yaşanan dehşet verici tecrübe toplumun birbirini ötekileştiren kesimlerini yakınlaştırdı. Ortak paydanın dil, din, etnik kökende değil, Cumhuriyet’in kurucu değerlerinde aranması gerektiği fikrine sıcak bakanların sayısı çoğaldı.

Darbe girişiminden birkaç gün sonra, özellikle muhafazakar ve milliyetçi cenahtan “idam isteriz” sloganları yükselmeye başladı. Taksim Cumhuriyet Anıtı önünde darağacı maketi kurarak ölüm cezası lehine gösteri yapan bir grup.

Temmuz sonu itibariyle 16. gününü dolduran “demokrasi nöbetleri”nde Taksim Meydanı’nda göze çarpan renkli görüntüler, Gezi sürecindeki bazı yaratıcı eylemlerden esinlendikleri izlenimini yarattı.

12 Eylül darbesinden on üç gün önceki 30 Ağustos resepsiyonu… Adalet Partisi azınlık hükümetinin “başı” Süleyman Demirel, uzun siyasi inatlaşmalardan sonra 6 Mart 1978’de Kara Kuvvetleri Komutanlığına getirerek emeklilikten kurtardığı dönemin Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ve kuvvet komutanlarının Zafer Bayramı’nı kutluyor. TBMM Başkanı Cahit Karakaş en önde, anamuhalefet partisi CHP’nin başkanı Bülent Ecevit ise içeriye girmeye hazırlanıyor. Generallerin sadece 13 gün sonra ülke yönetimine el koyacakları ve kendilerini Zincirbozan’da “zorunlu misafirliğe” tâbi tutacakları iki kurt politikacının aklından bile geçmiyor. Geleceğin cunta üyeleri ise hiç renk vermiyor (#tarih, Ağustos 2015).

(Depo Photos)

1930’ların başlarında, İzmir Kordon’da çalışan atlı tramvaylar artık ihtiyacı karşılaya­maz hale gelmişti. Bunların kaldırılarak, toplu taşım için elektrikli tramvay veya troleybüs konmasına karar verildi. Dönemin Yeni Gün gazetesinde çıkan haber, başka bir sıkıntıya da işaret ediyordu: “… atlı tramvaylar da bu suretle halkın ve bilhassa ecnebile­rin alayından kurtulmuş olacaktır”. Atlı tramvaylar kalktı ama, Kordon’un simgelerinden faytonlar hep yaşadı, yaşıyor.

CENGİZ KAHRAMAN KOLEKSİYONU

İhtimaldir ki herşey Attila ile başladı. Mâlum, Hun İmparatoru 5. yüzyılda Avrupa’nın altını üstüne getirmiş, birçok Batı diline “Tanrı’nın kırbacı” lakabıyla girmişti. “Türk’ün geçtiği yerde ot bitmez” deyişinin ilham kaynağının Attila ve meşhur atlıları olduğu iddiası pek de temelsiz değildir. İstanbul’un fethiyse bardağı taşıran damladır. Hıristiyan dünyasının başkenti, artık resmen “Kâfir Türk”ün elindedir. 1481 Otranto Seferi’yle duyulmaya başlanan “Anneciğim Türkler Geliyor” sesleri, Kanunî devrinde, Viyana kuşatmalarında, Mohaç’ta, Osmanlı korsanlarının Akdeniz’i haraca kestiği Akdeniz kıyılarında yankılanır. Türk imajı, Osmanlı İmparatorluğu’nun ‘hastalanıp’ zayıf düşmesiyle karikatürize edilmeye başlasa da, Batı’nın şuuraltına biraz haset, hafif merak, “Turquerie” akımı, oryantalizm ve epey korkuyla birlikte kazınmıştır.

1923’ten beri 500’den fazla maçta ter döken A Milli Futbol Takımı, Fransa’da bu ay başlayacak Avrupa Şampiyonası finallerinde de mücadele edecek. Tarihinin en önemli sınavlarından birine çıkacak milli takımdan beklenti büyük. Ama işler her zaman böyle değildi. Milli takım 1950’li yıllardaki başarıları saymazsak, 1996’daki Avrupa Şampiyonası’na katılana kadar genellikle kötü sonuçlarla ve “şerefli yenilgilerle” anıldı, dünya sıralamasının sonlarında yer aldı. İşte ay-yıldızlıların tarihinden ilginç kareler…