Kategori: Albüm

Philipp Ferdinand von Gudenus’un 277 yıllık bu olağanüstü çalışmasının ikinci bölümünde, Bizans İstanbul’unun dokusu üzerine inşa edilen Osmanlı yapılarını izliyoruz. Ön planda sivil Osmanlı mimarisinin nadide örnekleri, arka planda tarihî yarımadanın başlıca camileri görülüyor.

1. TOP KAPISI Haliç ve Marmara surlarının birleştiği bugün Sarayburnu denilen bölgede Bizans devrinde kentin büyük kapılarından biri bulunuyordu. Azize Barbara adı verilen bu kapının arkasındaki arazide bulunan sarayı korumak için Osmanlı döneminde toplar yerleştirilmişti. Bu nedenle kapı Topkapısı adıyla anılır olmuştur. Sultan II. Mahmud döneminde inşa edilen büyük ahşap saray inşaatı sırasında bu kapı yıktırılmıştır.

2. SARAY-I CEDİD (TOPKAPI SARAYI) HA­REM CEPHESİ Bugün Topkapı Sarayı denilen sarayın Haliç’e bakan cephesinde III. Murat döneminden itibaren gelişen Harem dairesi­nin yapıları ayrıntılı gösterilmemiştir.

3. KAYIKHANE Topkapı Sarayı’nın bugün Beşiktaş’ta Deniz Müzesi’nde korunan salta­nat kayıkları, Haliç kıyısında Sepetçiler Kasrı yanındaki gözlerde bulunuyordu. Kayıkhane 19. yüzyıl sonlarında harap olmuş, kitabesi Topkapı Sarayı Müzesi’ne kaldırılmıştır.

4. SEPETÇİLER KASRI 17. yüzyılda inşa edilen kasr, Bizans dönemi surlarının iki yönde geniş­letilmesi ile oluşan set üzerine inşa edilmiştir. Osmanlı saraylarında benzer yüksek köşklere sepet köşkü dendiği bilinir. Bu yapı, sultan ve Harem sakinleri tarafından Haliç’i, şehri, zaman zaman da burada yapılan törenleri izlemek için kullanılırdı.

5. YALI KÖŞKÜ Sinan Paşa tarafından Sultan III. Murat’a hediye olarak inşa edilmiştir. Yapı, sahilde saray surlarının dışında bulununan tek katlı büyük ahşap bir yapıydı. Sultanların saraya saltanat kayıkları ile gelip gittiği yer olan bu köşk, aynı zamanda donanmanın şehre geldiği ve şehirden ayrıldığı zamanlarda yapılan törenlerde de kullanılırdı.

6. AYASOFYA CAMİİ 532-537 yıllarında İmparator İustinianus tarafından kilise olarak inşa ettirilmiş olan yapı, 1453 ten sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından cami haline getirilmişti. Yapının resimde görülen üç minaresi 16. yüzyılda eklenmiştir. Resimde Ayasofya’nın solunda görülen kubbe Aya İrini olmalıdır.

7. SULTANAHMET CAMİİ Sultan Ahmet’in 17-18 yaşlarındayken inşa edilmesini emrettiği caminin mimarı Sedefkar Mehmet Ağa’dır. Yapı, Osmanlı döneminde inşa edilen altı minareli camidir. Caminin Galata yamaç­larından etkileyici bir görünümü vardır.

8. YENİ CAMİİ Cami ve etrafındaki yapıların inşasına Safiye Sultan’ın emri ile 1598’de başlanmış, ancak 1665’te Hatice Turhan Valide Sultan tarafından tamamlatılabilmiş­tir. İki valide sultanın isteği ile inşaatta bir çok mimar görev almıştır. Yapı üçer şerefeli çifte minareleri ile bir hükümdar yapısı görünü­mündedir.

9. BEYAZIT CAMİİ Sultan II. Beyazıt tarafın­dan 1501-1505 yılları arasında inşa ettirilen caminin mimarının kimliği tartışmalıdır. Tek şerefeli iki minaresi ile cami, Haliç siluetinde izlenebilir.

10 SARAY-I ATİK (ESKİ SARAY) Fetihten hemen sonra Fatih ilk sarayını kentin merke­zinde geniş bir alana inşa ettirmişti. Etrafı du­varlarla çevrilen bu geniş alanda birçok köşk ve kasr yapılmıştır. 1470 dolaylarında bugün Topkapı Sarayı denilen yapılar inşa edilince, ilk yapı “eski saray” olarak isimlendirilmiştir. 19. yüzyılın başlarında ortadan kalkan bu saray yerine, bugün İstanbul Üniversitesi’nin birimleri olarak kullanılan Seraskerlik binaları yaptırılmıştır.

Sinema eğitimi almak için gittiği Yale Üniversitesi’nden tiyatrocu olarak dönen Haldun Dormen, Türk sahnelerine ilk kez 1954’te Cinayet Var oyununda dedektif rolüyle çıkmıştı. Kendi tiyatrosunu kurma aşkıyla yanıp tutuşan Dormen 1957’de Erol Günaydın, Erol Keskin, Nisa Serezli ve Metin Serezli gibi Türkiye tiyatro tarihinin efsane isimlerinden oluşan bir ekiple Dormen Tiyatrosu’nu kurdu. 300’ün üzerinde oyunu sahneye koydu, 150’ye yakın oyunda oynadı. Türkiye’de sahnelenen Batılı anlamdaki ilk müzikal Sokak Kızı İrma’yı 1961’de sahneleyen Haldun Dormen, o yıllarda çiçeği burnunda, umut dolu, idealist bir oyuncu, tozlu tiyatro sahnelerinde göz kamaştırıcı yeni bir isimdi. Kısa zamanda davetlerin de aranan ismi oldu. Fotoğrafta 60’ların başında bir yılbaşını kutlayan Haldun Dormen ve arkadaşları.

Devlet adamı ve Robert Kolej mezunu, şair, yazar, gazeteci ve politikacı Bülent Ecevit, hem entelektüel kaliteleri hem de halkçı çizgisiyle Türk siyasi tarihinde silinmez izler bıraktı. Gazeteci Ozan Sağdıç 60’lı, 70’li, 80’li yılların ve Ecevit’in kariyerindeki değişimlerin yakın tanığı oldu; fotoğraflarıyla o izleri bugüne taşıdı.

Bir foto muhabiri ya da daha geniş tanımla ga­zeteciyseniz ve zorunlu olarak kendinizi çalkantılı siya­sal bir ortam içinde bulmuşsa­nız, tanışıklıkların, dostlukların nasıl ve hangi olayla başladığını kestirmek zordur. Acaba o olay mı önceydi, yoksa öbürü mü tam olarak saptamanız olanak­sız. Sayın Bülent Ecevit ile tanı­şıklığımızın ne zaman başladı­ğını kesin olarak anımsayamı­yorum. Bu yavaş yavaş gelişen tanışıklığın başlangıcı 1960’ta ve tam da 27 Mayıs’ın sonrasın­daki günlere rastlıyor.

1957’den beri milletveki­li idi. Forum dergisine sanatla ilgili eleştiri yazıları yazıyordu. Ulus gazetesinde yazdığı kimi yazılarından dolayı hakkında kovuşturmalar açıldığından da haberdardım. İhtilalden sonra kurulan Kurucu Meclis’e CHP temsilcisi olarak katılmıştı. Sa­nırım onun yazarlıktan giderek politikacılığa evrildiği bir za­man dilimidir bu.

Demokrat Parti’nin ikti­darda olduğu yıllarda CHP’nin malları elinden alınmıştı. CHP Genel merkezi Kızılay’da Ka­ranfil sokağın başlarında bir binaya (belki de kiracı olarak) sığınmıştı. Genel Başkan İnö­nü’nün basınla temaslarında Bülent Bey’i oralarda gördüğü­müz oluyordu. Aynı merkezde, kendisinin de bir basın toplan­tısında çekilmiş fotoğrafları var arşivimde. Elinde bir taş tutu­yor ve basın mensuplarına gös­teriyor. Bu neyin nesiydi? İsmet Paşa’ya atılan taş olabilir miydi, ona dair bir notuma rastlaya­madım.

Daha sonra CHP’nin ken­disine ait, zemin katında Ulus gazetesinin matbaasının da bu­lunduğu Ankara’nın Bâbıâli’si sayılan Rüzgârlı Sokak’taki ge­nel merkezi iade edilmiş olmalı ki, parti oraya taşınmıştı. Ecevit artık genel sekreterlik makamı­na seçilmişti. Orada masa başı fotoğraflarını çekmiştim.

1961 seçimlerinden sonra İnönü başkanlığında koalisyon hükümeti kurulmuş, kabinede ilk kez Çalışma Bakanlığı da yer almış ve başına Ecevit getiril­mişti. Ülkemizdeki çalışma ha­yatına büyük katkılar sağlayan ilk çalışma bakanı olarak ka­binede bulunmasının anıları­nı taşıyan fotoğraflara da sahip olmuştum.

İsmet İnönü’nün fotoğrafla­rı poster olarak basılıp parti ör­gütü tarafından dağıtılacakmış. Meslektaş olarak tanışıklığımız nedeniyle Ali İhsan Göğüş ağa­beyimiz bu işi en iyi benim ya­pabileceğime hükmetmiş. Beni önce parti genel merkezine gö­türdü. Orada Bülent Bey’le bu­luştuk. Daha sonra üçümüz bir­likte Pembe Köşk’e gittik.

İsmet Paşa genellikle vakti­ni geçirdiği ve konuklarını ka­bul ettiği camlı salonun köşe odasındaki kanepede oturuyor­du. O sırada uluslararası bir be­yanat hazırlaması ya da dış ül­kelerden gelen bir soruya yanıt vermesi belki de bir nota veril­mesi sözkonusu imiş galiba. Ge­nel Sekreter Bülent Ecevit ile o zaman Basın Yayın ve Enfor­masyon bakanı olan Ali İhsan Göğüş’ün köşke çıkmalarının asıl nedeni de buymuş. Bu arada fotoğraf çekim işi de halledilsin diye düşünmüşler.

Paşa, ikisini bulunduğu ka­nepeye birlikte oturmaya davet etti. Yazılacak İngilizce metni kendisi dikte ediyor, Ali İnsan Bey yazıya geçiriyordu. İngiliz­cesinin çok iyi olduğunu bildi­ğimiz Bülent Bey de onun yaz­dıklarını dikkatle izliyor, ara­dabir yanlış olursa düzeltmeye çalışıyordu. Ben de o sırada ka­nepenin karşısındaki koltukta oturmuş, onları izliyordum. Bir yandan da kameramla durum saptaması yapmaktaydım. Bir ara Bülent Bey, metne kendi­si bir sözcük eklemek istedi. İnönü hemen “orada o kelime olmaz” dedi, başka bir ifade kul­landı.

Aradan pek uzun bir zaman geçtikten sonra, Ecevit’in baş­bakan olduğu dönemde, o gün­kü o kısacık diyalogu kendisi­ne hatırlatmıştım. “İsmet Pa­şa haklıydı; diplomasi dilinde orada o sözcük kullanılmazmış. Ben de sonradan öğrendim” demişti. Ve sözüne şu şekilde devam etmişti: “İsmet Paşa po­litikada büyük bir okuldur”. Yü­züne arada geçen olayları anım­satacak biçimde biraz tuhafça bakmışım herhalde, gülümsedi, “tabii çok çalışkan öğrencisi ol­mamak şartıyla” diyerek sözü­nü nükteli şekilde bağladı.

Pembe Köşk’teki yazdırma işi bitince sıra fotoğraf çeki­mine gelmişti. İnönü’nün önce camlı bölmede doğal ışıkla pek çok portresini çektikten son­ra, çalışmamızı kapı önünde de sürdürmüştük. Köşkün pem­be duvarlarını zemin yaparak çektiğim bir portresi poster olarak basılmış ve dağıtılmıştı. Bu arada Bülent Bey’in de aynı mekânda fotoğraflarını çektim tabii.

★ ★ ★

CHP’de halk katına inmenin ilk şampiyonu genel sekreter Kasım Gülek idi. Ama onun gi­rişimi amerikanvari bir el sıkış­ma düzeyinde kalmıştı. Ecevit ise çalışkan ve azimli karak­teriyle “Halkçı Ecevit” olarak anılmayı lâyıkıyla haketmek­teydi.

Ecevit, Atatürk devrimleri­nin Türkiye’nin çağdaşlaşması yönünde bir dereceye kadar ba­şarılı olabildiği, ancak yüzeysel kaldığı, halkın geniş kesimle­rince de fazla benimseneme­diği düşüncesindeydi. Bunun nedenini de, uygulamaların sağlıklı bir ekonomik düzen üzerine oturtulmadığı ve eme­ğin hakkını veren sosyal ada­letin sağlanamadığı gerçeğine dayandırıyordu. Bu görüşleri, politika içindeki yerini “sol”da bir yerlere konumlandırıyordu. “CHP’nin yolu, ortanın solu”, o günlerde fazlaca dillendirilmiş bir sözdü.

12 Mart 1971 muhtırası göl­gesinde kurulan Nihat Erim kabinesine üye verip vermeme İnönü’yle görüş ayrılığını daha da derinleştirmişti. CHP’nin 5 Mayıs 1972 tarihindeki olağa­nüstü kurultayında İnönü, “Ku­rultayın toplanmasına neden olan anlaşmazlık hem benim hem Bülent’in birlikte görev almalarıyla çözülemez” deyip noktayı koymuştu. Buna rağ­men 709 üyenin oylarıyla ge­nel sekreterliği Ecevit kazandı. Bu sonuç üzerine İsmet İnönü, genel başkanlık görevinden is­tifa etti. Tüzük gereği toplanan özel kurultayda, Bülent Ecevit genel başkanlığa aday gösteril­di. Atatürk ve İnönü’den sonra CHP’nin üçüncü genel başka­nı oldu. 30 Haziran 1972 tarihli kurultayda İnönü “Yeni genel başkanın başarılı olması için elbirliğiyle çalışılması gerek­tiğini” söyledi. Daha sonra 49 yıl hizmet ettiği partisinden de istifa etti. Artık CHP’de Ecevit günleri başlıyordu. Bunlar bili­nen olaylar.

O günlerde bir gün Ecevit, Milliyet gazetesinde Mete Ak­yol’u ziyarete gelmişti. Öylesine bir ziyaret gibiydi ama, belli ki yaklaşan genel seçimler için ba­sın desteği aramaktaydı. Ben de o sıralar Mete ile birlikte gaze­tenin magazin ilaveleri için çalı­şıyordum. Ecevit’i beğeniyor ve seviyorduk. Topluma umut ve taze bir heyecan veren politika­sını da akla uygun buluyorduk. Gönüllü olarak destek vermeye başlamışız ve adeta çaktırma­dan onun propaganda timi olu­vermişiz. Gelişen gönül birlikte­liği bizi olayların tam göbeğine sürükleyivermiş.

Bir süre önce, vefatı üzerine arkadaşım Mete Akyol’u anla­tırken, “Akgünlere” isimli parti programını Antalya’da İnce­kum Moteli’nde kampa çekilip kaleme alan ekibe refakat eden iki gazetecinin biz olduğunu yazmıştım. Ama ayrıntıya gir­memiştim. O iş şöyle başladı: Türkiye’de ilk seçim otobüsünü kullanan politikacı Bülent Ece­vit idi. Sonra moda olan otobüs­lerin üzerleri platform haline getirilip, kürsü haline sokulu­yordu. Bu ilk örnekte ise, otobü­sün arka penceresi bütünüyle açılıyor, Ecevit elinde mikro­fon, halka oradan sesleniyordu. Yolculuğumuz işte o otobüs­le olmuştu. Beyşehir, Seydişe­hir, Akseki gibi yerlerde miting yapa yapa gidiyorduk. Ecevit’in konuşmaları halk tarafından ilgi ile karşılanıyor, sevgi göste­rilerine neden oluyordu. Benim İnönü Köşkü bahçesinde çekti­ğim fotoğraftan yapılmış poster ellerde dolaşıyor, fırsat bulanlar gelip imzalatıyorlardı.

İncekum’da bir hafta kadar kaldık. Bildirge Bülent Ecevit’in başkanlığında Cahit Kayra, Ön­der Sav, Deniz Baykal ve isimle­rini şu anda anımsayamadığın iki hocadan kurulu bir heyet ta­rafından kolektif olarak kaleme alındı. Mesai aralarında kendi­liğinden bazı aktiviteler de olu­şuyordu. Bülent Bey ile Deniz Baykal’ın tanışıklıkları daha ye­ni yeni gelişmekteydi. İkisi ara­sındaki masa tenisi maçı, bana aralarındaki ilk bilek güreşi gibi gelmişti. Bir ara Antalya’ya gi­dildi. Bir meydan toplantısında Ecevit, Antalyalılara Deniz Bay­kal’ı CHP’nin yeni milletvekili adayı olarak takdim etti.

Ankara’ya dönüş yolunda bildirgenin “Akgünlere” adlı bir kitap halinde basılıp yayınlan­ması konuşuluyordu. Kitabın kapağını yapmak da bana dü­şüyordu. Ankara’ya ulaştıktan bir-iki gün sonra Bülent Bey ve eşi, parti merkez heyetin­den Cahit Kayra ve bir kaç ki­şiyle aynı zamanda büro olarak da kullandığım evime geldiler. Rahşan Hanım, Monet’nin kas­vetli bir havada Paris’te Seine nehri üzerinde günbatımı ya da şafak resminin röprodüksi­yonunu getirmişti. Kitabın adı madem “Ak Günlere” olacak­tı, kapakta bu resmin yer al­ması uygun olur diye düşün­müştü. Ben ulusal bir partinin ulusal programının kapağında bir Fransız ressamının çok be­lirgin bir resminin bulunma­sının abes olacağını söyledim. Düşüncem hemen kabul gördü. Toplantı masası gibi kullandığı­mız masanın başına geçtim. Bir resim kağıdı üzerinde siyah, gri, turuncu ve kırmızı pastel boya­ları enlemesine sürte sürte ve birbirine yedire yedire, karan­lıktan aydınlığa geçiş sağlayan degrade bir zemin oluşturdum. “CHP’nin altı oklu simgesini de bir daire içinde buraya yerleş­tireceğiz” dedim. Teklifim oy­birliğiyle kabul gördü. Kitap o kapakla basıldı. Bir elkitabı ola­rak bugün bile ibret alınabile­cek yönleri olan bildirgeyi adeta özetleyen baş paragraf da şöy­leydi:

“Türkiye, bir hamlede bütün kamu hizmetlerini bütün yurt­taşlara ve bütün yurt köşelerine ulaştırabilecek güçte olmayabi­lir; fakat Türkiye’nin gücü, ola­nakları ve kaynakları iyi değer­lendirilirse, adaletli ve verim­li biçimde kullanılırsa, şimdiye kadar sağlanandan ve öngörü­lenden çok daha kısa bir sürede, kamu hizmetlerini yurda dengeli olarak dağıtma yolları buluna­bilir. Bunu sağlamak için, halkçı bir kamu hizmeti anlayışını ve çağın gereklerine uygun yeni bir ekonomik örgütlenme ve yer­leşme politikasını oluşturup uy­gulamak, devlet yönetimindeki israfa son vermek ve halkın üre­timinden emeğinden ve vergi­sinden biriken kaynakları, tekel­ci sermaye çevrelerine aktaran bir adaletsiz politika yerine, hal­kın hakkını halka veren bir poli­tika izlemek yeterli olacaktır”.

★ ★ ★

Bülent Bey ve Rahşan Ha­nım, teşekkür niteliğinde evimi­ze geldiler. Ben o günlerde bir Kapadokya kitabı hazırlığı için­deydim, araştırmalar yapıyor­dum. Bu konuda İsviçre’de ba­sılmış çok zengin kapsamlı bir kitap vardı; pahalı olduğu için alamıyordum. Ellerinde arma­ğan olarak o kitap vardı. İlk say­fasında Bülent Bey’in özlü bir teşekkür yazısıyla…

Partinin bol bol miting dü­zenlemek için parasal gücü yok­tu. Kampanya gönüllülük esası­na göre yürütülüyordu. Rahşan Hanım’ın etrafında gönüllü ha­nımlardan bir topluluk oluş­muştu. Baş yardımcısı diyebili­rim ki, Mete’nin eşi Gülçin Ak­yol idi. Mitinglerde hatıra eşyası karşılığında bağış topluyorlardı. En başta sürüm yapan, benim çektiğim Ecevit portresiydi. An­cak başka şeyler de üretmek ge­rekmekteydi. Tebrikleşmelerin halen posta kartlarıyla yapıldı­ğı bir dönemdi. Rahşan Hanım, Bulgaristan’dan satın aldıkla­rı küçük bir kilim getirdi. Onun görüntüsünü kartpostal haline getirebilir miyiz diye. Kilim­lerdeki desenler, bilindiği gibi köşeli şekillerden oluşur. CHP harflerini çeşitli biçimlerde ge­ometrik hale getirdim. Kırmızı, beyaz ve siyah renklerden oriji­nal bir kilim görüntüsü elde et­tim. O da çok satan eşyalar ara­sına girdi.

Kars’ta bir yaşlı hanım Ece­vit’e “Karaoğlan” demişti. O günlerde Suat Yalaz’ın çizgiro­man kahramanı olarak yarattı­ğı, çok sevilen bir Karaoğlan tipi vardı; çocuklar kadar büyük­lerden de izleyicisi pek çoktu. O sıcak karakter “halk kahra­manı” olarak bir anda Ecevit’e yapışıverdi. Bu ve bazı slogan­ların yaygınlaşmasında Mete Akyol’un gayreti inkâr edilemez. Doğuda, batıda her yerde dağla­ra taşlara beyaz boyalarla “Ka­roğlan” ve “Umudumuz Ecevit” yazıları yazıldı.

Seçim öncesi İstanbul-Tak­sim mitingi dehşet kalabalıktı. Orada salınan güvercinlerden biri, konacak bir yer bulama­dığı için gidip, kalabalığa göre yüksek bir yerde olan Ecevit’in omzuna konmuştu. Hemen ak­la liderin güvercinli bir pos­teri olsa ne iyi olur düşünce­si düştü. Bir-iki foto muhabiri uzaktan fotoğraf çekmişti. An­cak o fotoğraflar poster yapma­ya uygun değillerdi. İş özel bir fotoğraf çekimine bakıyordu. Bülent Bey, Mete ve ben eşleri­mizle birlikte bizim evde buluş­tuğumuz bir akşam, olasılıkla koruma polisi olan bir memur bize iki güvercin getirdi. Ben aşağıdaki stüdyomdan ışıklar çıkarmıştım. Beyaz zemin ola­rak seyyar projeksiyon perdemi kullanacaktım. Ancak güver­cinler poz vermeye alışmamış­lar. Bülent Bey’in omzuna koy­duğumuz anda pırrr diye uçup kütüphanenin üzerine konu­yorlardı. Onları bir türlü orada bir saniye olsun durduramadık. Hatta bir tanesi bir anlık pro­jeksiyon perdesinin üzerine tü­neyip kakasını yaptı. Cam kris­tali kaplı beyaz perde üzerinde asla silinemeyecek imzasını bı­raktı. Omuzda durmayan hay­vancıklar için son bir çare ola­rak Bülent Bey’in eliyle tutma­sını denedik. Öyle fotoğraflar çektik. Onlar da çok yapmacık kaçtıkları için kullanamadık.

Bir de Van maceramız var. Van’a uçakla gitmiştik. Güzel bir miting olmuştu. Bizi uçağa götürecek otobüsü halk ikide bir durduruyor, sevgi gösterileri yapıyordu. Bunlarda birinde bir delikanlı birazcık büyümüş bir Van kedisi yavrusunu Ecevit’in eline tutuştuverdi armağan ola­rak. Beraberinde ne bir kutu ne bir kafes. Ecevitlerin kedi sevgi­si malûm. Üç beş dakika sevdi­ler okşadılar ama, kedi yabancı­lık çekiyor, ürküyor, ortamdan kurtulmaya çalışıyor, tırnakla­rını oraya buraya geçiriyor. Bir türlü baş edemiyorlar. Kafilede benden başka kedi seven yoktu herhalde ki kimse Ecevitleri o durumdan kurtarmaya yanaş­mıyordu. Ben fedailik ettim, ke­diyi ellerinden aldım. Uçağın en arka koltuğuna geçip oturdum. Motor gürültüsünden insan bi­le ürker. Ürkmüş bir kediyi iki saat boyunca elinde tutmaya çalışmak cehennem azabı imiş meğer. Ellerim tırnak yarasın­dan perişan olmuştu. Sonraki yıllarda “Ne cefalar çekmedim ben Ecevit’in güvercininden ve kedisinden” diye şakasını yap­maktaydım artık.

Ankara’da Tandoğan Mey­danı’nda yapılan miting de o gü­ne kadar o alanda yapılan top­lantıların en büyüğü olmuştu. Mitingten sonra Anıtkabir’e yü­rünmüştü. Anıtın geniş avlusu kalabalığı almamıştı.

Karınca kararınca katkı sağ­ladığımız 1973 seçimleri sonu­cunda Ecevit başarı sağlamıştı. CHP birinci parti olmuştu. An­cak çoğunluk sağlanamamıştı, koalisyon kaçınılmazdı.

Onu artık başbakan olarak izliyorduk. Kıbrıs Barış Ha­rekâtı, Amerikan ambargosu, enerji sıkıntısı, Ecevit’in de­yimiyle “tarihsel yanılgı” olan CHP-MSP koalisyonunun bo­zulması, Milliyetçi Cephe hükû­metinin kurulması, zaman za­man asker gölgesi, sağ-sol ça­tışmasının zirve yaptığı on yıla yakın bir zaman dilimi, nihayet 12 Eylül Kenan Evren darbesi bilinmeyen şeyler değil.

★ ★ ★

12 Eylül 1980 tarihinde, sa­bah çok erken bir saatte Esen­boğa’dan Almanya’ya transit olarak geçecek Lufthansa uça­ğına biletim vardı. İki yılda bir Köln’de düzenlenen fotoğraf ve sinema fuarına gitmek niyetin­deydim. Valizimi hazırlamıştım; içine belki oralarda bir-iki dos­ta rastlarım düşüncesiyle dört-beş tane de yeni şiir kitabım­dan koymuştum. Bana hizmet veren şoför arkadaşa da sabah saat dörtte gelip beni almasını tembih etmiştim. Arkadaş gece 12.00 civarında telefonla aradı. “Durağa zabıtalar geldi, evlere gitmemizi söylediler. Trafiğe çıkmamıza izin vermiyorlar” dedi. Yapılacak bir şey yoktu. Zaten beklenen bir şeyler vardı.

Evimin Milliyet gazetesi Ankara bürosuyla karşı karşı­ya olduğunu bilmem söylemiş miydim? Saat 03.00’te büro­nun ışıkları yandı. Odaların tek tek aydınlanması bütün elemanların sırayla gelmekte olduklarını gösteriyordu. Ben de hemen karşıya geçtim. Bü­ro şefi Orhan Tokatlı’nın o za­manlar yeni moda olan çanta şeklinde bir transistörlü rad­yosu vardı. Nasıl modüle edil­mişse, polisin ve sıkıyönetim­le ilgili askerî birliklerin telsiz konuşmalarını da alıyordu. 12 Eylül darbesinin bütün ey­lemlerini radyodan canlı izle­yebiliyorduk. Saatlerin nasıl geçtiğinin farkına bile varma­mıştık. Tokatlı’nın odası sü­rekli bir haber masası faaliyeti içindeydi. Öğlene doğru, yani saat 11’de filân “bu iş bitmiş­tir arkadaşlar” dedi. Cebimde­ki uçak biletini çıkardım. “Ben bu sabah Almanya’ya uçacak­tım. Biletim de yandı” dedim. Tokatlı “Çıkabilirsin arka­daş, bu gibi durumlarda uçak biletin yanmaz” dedi. “Ama duymadın mı, yurtdışına çıkış yasağı var” dedim. “Yasak gö­revli gazetecileri kapsamıyor. Fuarı izlemek senin görevin değil mi kardeşim!?. Merkez komutanlığının bildirisi var. İstersen sorayım, bak” dedi. Merkez komutanlığına tele­fon açtı. “Komutanım arkadaş yurtdışına çıkabilir yani, değil mi” dedi.

İlk tarifeli uçak galiba ge­ce saat 02.00 civarında geçe­cekti. Saat 20.00 gibi Esenbo­ğa’ya gittim. Ajans haberleri Demirel ve Ecevit’in asker­ler tarafından Çanakkale’ye gönderildiklerini, Alparslan Türkeş’in aranmakta olduğu haberini geçiyorlardı. Henüz Gelibolu’nun ve Hamzakoy’un adı anılmıyordu. Zarflanmış kitaplardan bir tanesini elime aldım, üzerine “Sayın Bülent Ecevit – Askerî Garnizon Ko­mutanlığı – Çanakkale” yazıp Havaalanı PTT şubesine gö­türdüm. Bankoda iki memur vardı. Paketi alan memur, ad­resi görünce arkadaşına gös­terdi. O da “bize ne” der gibi omuz silkti. Pulların üzerine 12 Eylül tarihli posta damgası­nıda vurdular.

Uçaklara geçiş kapısının önüne bir masa koymuşlar. Ba­şında havacı iki subay oturuyor. Önce “Çıkışlar yasak” dediler. Onlara Merkez Komutanlığı ile görüştüğümüzü söyledim. “Bir de biz soralım” deyip biri telefon açtı. “Başüstüne efendim, tabii, tabii. emredersiniz komutanım” dedikten ve telefonu kapattıktan sonra bana “Geçebilirmişsiniz kardeşim” dedi. Havacılar şen­likli insanlardır, bilirim; gülerek “Hatta ağzımıza bile edebilir­mişsiniz” diye de ilâve etti. Pasa­portuma da 12 Eylül 1980 çıkış damgası vurulmuştu.

Avrupa’da beş-on gün kadar dolaştıktan sonra yurda döndü­ğümde evimde Bülent Bey’den 25 Eylül 1980 tarihli bir teşek­kür mektubu buldum. Demek ki gönderi adresini yalan-yanlış yazdığım kitabım ona ulaştırıl­mış. Öyle anlaşılıyordu ki, ona Hamzakoy’da ilk merhaba diyen de benim gönderim olmuş. Mek­tubunda kitabımı “burada almak Rahşan’ı da beni de özellikle se­vindirdi” tümcesini “burada” ve “özellikle sevindirdi” sözcük­leriyle vurgulamış olması çok manidardı. Benim şiirlerimden “Erozyonlar” ve “Boğuk Özgür­lük” gibi bazılarına değinmeler yapıyordu. Bir de “şimdilik ya­yınlamıyorum” kaydıyla “Yiten” adlı bir şiirini de eklemiş. O şiir sonradan galiba yayımlandı.

Bir dostluğun öyküsünü şimdilik burada kesmek yerin­de olacak. Daha sonra yaşanan­lar bir başka yazının konusu çünkü…

Philipp Ferdinand von Gudenus tarafından 1740’ta yapılan İstanbul panoraması, Beyoğlu/ Pera yamaçlarındaki Fransız Sarayı teraslarından hazırlanmış izlenimi vermekte. Panorama, Cihangir’den başlayıp Kasımpaşa’ya kadar Beyoğlu semtlerini önde arkada Üsküdar ve Haliç’in üzerinde, suriçi İstanbul silueti ve şaşırtıcı ayrıntılar ile işlenmiş. Adeta fotoğraf sadakatinde hazırlanan çizim, uzun bir gözlemin sonucunda oluşturulmuş. Detayların bazılarının yerinde yapılan ziyaretlerle, bazılarının dürbün ile izlenerek hazırlandığı tahmin edilebilir.

1. (ASYA)ÜSKÜDAR ARKASINDA TEPELER İstanbul Boğazı’nın Asya yakasında Çamlıca başta olmak üzere yüksek tepeler görülüyor. Bunların önünde Üsküdar yerleşimi genel hatları ile işlenmiş.

2. (AVRUPA)BEYOĞLU SIRTLA­RI-CİHANGİR İstanbul Boğazı’nın Avrupa yakasında Beyoğlu/Pera sırtlarında Fransız Sarayı terasla­rından Cihangir, Tophane semtleri görülüyor. Arada minareler, mescit ve camileri gösterse de tek tek tespit güç.

3. TEPE PENCERELİ EVLER 18. yüz­yıl İstanbul’unda evler genellikle tepe pencerelerine sahip. Ahşap kepenklerle kapatılan pencere­leri üzerinde küçük bölümlerinde camlar olan sabit pencereler odalara ışık sağlıyordu. Büyük levha camların rahatlıkla üretildiği 19. yüzyıl ortalarından itibaren bu tür evler hızla yok oldu.

4. ÜSKÜDAR MİHRİMAH SULTAN CAMİİ Mihrimah Sultan’ın Mimar Si­nan’a inşa ettirdiği iki minareli cami Üsküdar siluetinde tespit edilebilen tek ibadethane.

5. KIZ KULESİ Üsküdar önlerin­deki küçük bir kayalık üzerindeki kule basit detaylarla işlenmiş. II. Mahmut tarafından yenilenmeden önceki haliyle görülüyor.

6. KARACAAHMET MEZARLIĞI Üsküdar sırtlarındaki kentin en büyük Müslüman mearlıklarından Karacaahmet dev bir selvi korusu halinde görülüyor.

7. ÜSKÜDAR SARAYI Topkapı Sarayı’nın karşısında Asya kıyıla­rında bulunan bu saray, İstanbul’un izlendiği en keyifli yerlerden biriydi. 19. yüzyılda yokolan saraydan günümüze sadece Harem dairesinin adını yaşatan Harem iskelesinin adı kaldı.

8. KADIKÖY Antikçağın meş­hur Khalkedon kentinin yerinde yaşayan küçük Kadı Köyü birkaç yapıdan oluşan evleriyle görülüyor.

9. TOPHANE DÖKÜMHANESİ Kanunî devrinde inşa edilen Topha­ne’nin üzerinde, III. Selim devrinin başlarında yapılan kubbeler görü­lüyor. Kubbelerin mavi rengi kurşun kaplamayı tanımlıyor.

10. TOPHANE I. MAHMUD MEY­DAN ÇEŞMESİ 1730’larda Tophane Meydanı’nda deniz kenarında inşa edilen meydan çeşmesi geniş saçakları, süs kubbeleri ve alemleri ile detaylı şekilde gösterilmiş.

11. KILIÇ ALİ PAŞA CAMİİ 16. yüz­yılda Kaptanıderya Kılıç Ali Paşa’nın inşa ettirdiği külliyenin cami ve ha­mamının kubbeleri şematik olarak işlenmiş. Caminin tek minaresi de siluetin belirgin unsurlarından biri.

12. BOĞAZİÇİ Kentin Asya ve Av­rupa’daki yerleşim alanlarını ayıran Boğaz adeta boş sadece Tophane önlerinde kıyıya yakın giden dört büyük kayık kürekleri ve içlerindeki kalabalık yolcuları ile izlenebilmek­.

Muhsin Ertuğrul’un çekimine 1929’da başladığı “Kaçakçılar”, ilk sesli Türk filmi olma amacıyla yola çıkmış, ancak talihsiz bir kaza nedeniyle çekimler üç yıl sürünce yerini başka bir filme bırakmış, “Türk sinemasının ilk büyük iş kazası”nın yaşandığı film olarak tarihe geçmişti. Zincirlikuyu’daki çekimler sırasında Talat Artemel’in (direksiyonda) kullandığı araç kaza yapınca, oyuncu Arşak Karakaş (en arkada, fötr şapkalı) hayatını kaybetmiş, Sait Köknar (elinde silah olan) ise oyunculuğu bırakmak zorunda kalmıştı. 11 Kasım 1929’da ölen Arşak Karakaş, Türk sinemasının ilk görev şehidiydi.

Bugün görenlerin otomobil diye nitelemekte zorlanacağı ilk buharlı aracın üretilmesinin üzerinden henüz 250 yıl bile geçmiş değil. Modern otomobillerin atası sayılabilecek ilk benzinli araç Benz Patent Motorwagen ise bundan sadece 131 sene önce, 1886 yılında Karl Benz tarafından üretilmişti. Bununla birlikte, pek az icat tarihin akışını otomobil kadar etkilemiştir. Otomobil, yalnızca teknoloji tarihinde değil; askeri ve sosyal tarih, iktisat ve sanat tarihi alanlarında da silinmez izler bırakmıştır. Modern insanın kişisel tarihi ise, otomobille birlikte hayatımıza giren sözcükler, kavramlar, hikayeler ve anılarla bezenmiş, zenginleşmiştir. Enis Batur’dan otomobil merkezli bir kişisel tarih denemesi…

AUTO: Teknoloji Devrimini yaratan­lar, buna maruz kalanlara bir de dilleriyle yüklenmekten geri kalmamışlardır: Kav­ramları, kelimeleri, hatta örnekleriyle: Bunlardan biri “tele”yse bir ikincisi “au­to” olmuştur, bize kalan onu fonetik aya­rıyla benimsemekti, öyle yaptık: Oto bir aile kurmakta gecikmedi, hayatımıza çö­reklendi — ondandır “araba” varken “oto­mobil”i bağrımıza bastık, bir yüzyılı aşkın bir süredir sokaklarımızda, caddelerimiz­de anayollarımızda fırdönüyor.

BAGAJ: Stepnesi, krikosu, çekme halatı, fosforlu park levhası, sağlık çantası, ben­zeri aksesuvarlarıyla bir bakıma otomo­bilin kozmik odasıdır bagaj. Arkada, pek ender önde, kapalıyken safkan karanlık ve sessiz, taşır: Çantalar, bavullar, irili ufak­lı paketlerde şöförün işine bağlı olarak “mal”, bazan bir ceset (Aldo Moro), bazan bir canlı için kapağı nefes alsın diye yolda aralık bırakılmış (Kırmızı Çember filmin­de Delon kaçak Volonte’yi polis çembe­rinden öyle geçirir), kiminde unutulmuş bir uçurtma, kiminde balıkçı takımı.

CANAVAR: Tarih boyunca, farklı coğraf­yalarda, kültürlerde kendisine geniş yer açmıştır canavarlar kataloğu: Kar adam Yeti’den göl canavarlarına, ejderlerden heyulalara binbir maddeye çağdaş bir katkı olarak geldi katıldı Trafik Canava­rı, gün geldi duyurulara ve panolara sözde “yüz”ü bile nakşedildi ya, onu aslında ni­cedir tanıyorduk: Trafik sıkıştığında yan­daki aracın, aktığında arkamızdan ya da yanımızdan denetimsiz bir hızla yaklaşan araçların direksiyonunda oturan ve tıpa­tıp aynada bize benzeyen kişiydi.

ÇEKİCİ: Duruma göre yardımcı meleğin, mundar bir elçinin, hattâ azrailin şoförü­nün kimliğini taşıyan birinin kullandığı, çeken ve kaldırıp sırtlayan, her hâlükârda götüren bir meta-taşıt. Bozulmuş ve trafi­ği tıkamış, yanlış park edilmiş ya da park ücreti ödenmemiş, kaza geçirip ortayerde parçaları dağılarak kalakalmış yarı hurda halindeki araçları üstüne vinciyle kaldı­rır, zincirle halatla bağlayıp peşisıra ‘ceza sahası’na nakleder. Genellikle arkasından saydırıldığına tanık olunur, hayırla yâde­dilmez.

DİKİZ: “Önüne bak(sana)!” demeye alış­mış dilimiz, oysa şöförün bir de arkasına bakması beklenir. Biri içeride ortada, iki­si dışarıda yanlarda aynalar sağlar çevre kontrolünü. Dikiz aynası tuhafın tuha­fı seçim olmuş ama: Otomobilinin içini çok sayıda aynayla donatmış, yarı Narsist yarı dikizci şöförler azınlıkta kalan per­vers’lerdir, araç aynaları düpedüz işlev­seldir: Şerit değiştirirken, park yerine girerken çıkarken, arkadan yaklaşanı kol­larken bir göz öne ayarlıysa, ötekisi ucuy­la aynadan okur — her iyi şöför biraz şaşı olmayı bilmelidir.

EHLİYET: İnsanlara araç kullanma eh­liyeti vermezden önce ‘insan gibi’ davra­nıp davranmadığını ölçmek gerekirdi; gel­gelelim sınav soruları da, uygulaması da bunu hesaba katmadığı için her yıl sayısız kurban alır trafik. Yaklaşık on yıl ehliyet­siz, yurtiçinde ve yurtdışında araba kul­landıktan sonra, enikonu deneyimli olma­ma karşın ilk seferinde sınavı veremedim. Buna karşılık, düpedüz sıfır deneyimli anneme bir tanıdık torpiliyle hemen eh­liyet verilmişti — o gün bugün ehliyet­sizlerin çoğunun ehliyet sahibi olduğuna inanırım.

FİYAKA: Eski otomobiller gerçekten fiya­kalıydı: Chrysler, Oldsmobile, Buick, Bent­ley… müthiş yakışıklı küheylânlar arasında başı çekiyordu. Bugünün fiyakalıları, Lam­borghini’den Maserati’ye bir yelpaze oluş­turuyor ya, onlarda asıl fiyaka direksiyonla­rına oturanlarına ait gibi geliyor bana. Kime caka satıyorlar? Hem karşıcinse, hem hem­cinslerine, farklı duygusal büyüklenmeler­le. Bir çoğu “at hırsızları”nın çocukları, to­runlarıdır, bakılsa. Fiyakalarından geçilmi­yor ama, işin aslı, istisnalar kuralı bozmaz, kafaları ve ruhları tamtakır onların.

GAZ: Gaz vermek dilimizde eğretilemeye dönüşmüş, oysa otomobil kullanırken düz anlamındadır: Hızı gaz pedalıyla ayarlarız. ‘Gazkesmez’ tabir edilen şöförler vardır, yolda hep önlerindeki araçlara aşırı sokul­mayı severler. Profesyoneller gaza basma­nın her an para harcamak anlamına geldi­ğini düşünür, tehlikeli olmasına karşın, yo­kuş aşağı inerken vitesi boşa alır, pedaldan ayağı çekerler. Kelime beni ürkütür: Zyclo­ne B öncesi Yahudileri kamyonların kapak kasasına doldururlar, egzosa bağlı borudan şöför içeridekileri gaza boğardı.

HURDALIK: Genel görünümüyle otomobil mezarlığı içkarartıcı, izbe bir yığındır; bundan ibaret olmadığını işin içini bilenlere sormalı: Piyasada çoktan parçaları dolaşımdan kalkmış eski model otomobil sahibi çözüm yolunu orada bulur. Bir aksesuvar cennetidir. Koleksiyoncu­lar ikidebir uğrar, eşinirler. Bir dönem, sanat­çıların da ilgisini çekmiştir: Heykeltraş César, yeni arabaları preslemeden önce hurdalarla ça­lışmıştı. Bundan da öte, kulak vermeyi bilene anlatacağı çoktur otomobil mezarlığının: Bütün hurdaların geçmişleri acılı tatlılı anılarla dolar taşar.

IŞIKLAR: Renk tarihçileri her renge biçilen rolleri, tarihlerine yayılmış anlam tabakaları­nı, taşıdıkları simgesel boyutları enine boyu­na didiklediler. Renk sözlükleri hazırlandı, bü­tün renklere ilişkin deyimler toplandı, ressam paletleri sergilendi, günlük yaşama kılavuzluk eden renk katalogları dolaşıyor ortalıkta. Trafik ışıkları üç renk üzerinden uluslararası bir dil kurmuştur. “Geç!”in karşılığı yeşil, “dur ve bek­le!”nin karşılığı (No Pasaran) kırmızı, geriye bir tek kararsızlığa teslim sarı kalıyor: Yavaşla mı, hızlan mı, kimbilir.

İHTİYAÇ MOLASI: Uzun yol seferleri çok geçmeden bir tür ara turizm sektörü yarattı: Şöförlerin de, yolcuların da kısalı uzunlu mola verme istekleri doğrultusunda, özellikle ana­yollar üzerinde ücretli-ücretsiz konaklama, ihtiyaç giderme bölgelerinden sapaklar üredi. ‘Yol Filimleri’nde başrole değilse yanrole çıktı­lar. Buradan, edebiyat alanına bir başyapıt gel­di: Cortazar ve eşi Carole Dunlop, ‘astronot’tan mülhem Evren Yolun Autonotları kitapları­nı, Paris-Marsilya arası yalnızca ücretsiz mola alanlarında kalarak yazdılar, yolculukları bo­yunca tek ziyaretçileriyse Türk yazarı Osman Necmi Gürmen olmuştu.

JİPİES diye sözediyor ondan bizimkiler: Kısal­tılmış hali GPS olan aracın açılmış hali Global Positioning System: Küresel Konumlama Siste­mi — bana kalsa Akıllı Yerlem Aygıtı olarak vaf­tiz ederdim. Sıkışık trafikte, uzun yolda gerçek­ten de olağanüstü bir yardımcı sürücüler için. Kestirme güzergâhı, tıkanıklık süresini bir çırpı­da sıralıyor. İnatçı biraz: Uyarılarını hesaba kat­madığınızda sinirlenebiliyor. Duyarsız da: Tünel korkunuza kayıtsız kalıyor. Sinemada şimdiden önemli yan roller kaptığına tanık oluyoruz. Uy­gar ülkelerde araçların zorunlu organı artık.

KORNA: (ya da klakson) Otomobilin en hırçın, vurdumduymaz, antipatik organı. Hele, şehir­lerde sözde kullanımı yasak havalı kornalar! Metropollere kimbilir toplam kaç desibel gü­cünde bir patırtı yüklemesi yapar patavatsız sü­rücüler: Hastane, okul yakınıymış, geceyarısı ya da sabahın er saatıymış aldırmaksızın elleri sa­bırsızlıkla kornalarına gider ve bazan neredey­se oraya yapışıp kalır. Ülkemizde en kısa zaman biriminin, trafik lâmbasının yeşile geçmesiyle arkamızdaki otomobilden korna uyarısı gelişi arasında olduğu bilinir.

LASTİK: Tekerleğin giysisi. Geçmişte kolay patlar, parçalanır, kazaları tetiklerdi; şimdi zor patlıyor, ıslak yolda kaymıyor. Nobel Fizik ödü­lü sahibi Le Gennes, ördek tüylerinin su geçir­mez özellikleri üzerinde çalışmalarının direnç­li lastiklerin üretimini sağladığını söylemişti. Krikoyla yanyana bagaj zeminine gömülü yedek lastik önemli ve olmazsa olmaz bir parça, eski modellerde kabartma şık kutuları olurdu. Las­tik emekliye ayrıldığında da işe yarar: Onun­la yüzenleri biliriz. Anarşist bir yanı olur: Grev yapanlar barikat kurarlar yüzlercesiyle, an gelir topunu yakarlar: O ne kokulu dumandır!

MAKAM ARABASI: Birden, yüklendiği yan işaretler (özel plakadan flamaya) aracılığıyla otomobilin markasını arka plana iter. Oradan, Devlet, kendi hiyerarşik merdivenini, sembo­lizmini, kudretinin elçisini ya da gölgesini sı­radan yurttaşa gösterir. Özel kuruluşlarda da, Devlet ile eşdeğerde olmasa bile, makam aracı kendini hissettirir. Şöförlerde, Cemal Süre­ya’ya özenerek söylersek, bir mareşal edâsı sezilir. Makam sahibinin koruması, yaveri iş­başındadır. Kimi makam arabaları üstü açık kullanılır özel durumlarda ya, Dallas’ta Ken­nedy’den bu yana giderek bu yaklaşımdan çe­kinilir olmuştur.

NİKELAJ: Eşittir makyajdı. ‘Yayla’ tabir edilen eski Amerikan arabaları âmiyane deyişle ‘kız gibi’ süslenirdi yapım aşamasında. Gelenekleri­ni sürdüren Rolls Royce, Bentley, Cadillac gibi markalar için o parlak süslemeler hâlâ âlameti farikadır. Zamanla, ‘halk tipi’ otomobiller, ma­liyet yükü nedeniyle nikelajı devredışı bıraktı, yerini yükte ve pahada hafif, anonim ve sıradan süsler aldı. Buna karşılık, dudak uçuklatıcı fi­yatlarını doğrularcasına, spor araba üretimin­de yerini korumayı bildi nikelaj — afra tafranın asıl geçer akça olduğu şu dünyada.

OYUNCAK OTOMOBİL: Başlangıçta çocuk­lar düşünülerek üretilmeye başlanan oyuncak otomobillerin, neden sonra büyümüş çocuk yanı kalmış olanların da bir o kadar ilgisini çektiğinin anlaşılması bir koleksiyoncu ordusu yaratmakta gecikmedi: Minyatür otomobiller beş kıtada “has­ta”larını yaratacaktı. Küçüğün oyuncağı otomo­bili andırsa yeter, kaldı ki can yakmasın hedefiyle yumuşak maddeler seçilir yapımında. Büyüğün ki öyle mi? Mikro modelin tıpatıp aynı olması özgün modelle esastır, hiçbir ayrıntı unutulmamalı, her markanın her yıl ürettiği modelin karşılığı olmalı­dır. Dünya içinde birbaşına, başlıbaşına dünyada.

ÖN: Otomobilin öncamı hayatımıza ilk ekran ola­rak girmişti; televizyonunkinden çok önce. On­dandır, çocuğun ilk düşlerinden biri şöför yanına oturmasına izin verileceği yaşa gelmekti. Pek az kadının ehliyet sahibi olduğu dönemlerde otomo­bilin ön tarafı eril bir coğrafyaydı. Sürücü, direk­siyonun başında, göstergelerin karşısında, ayak­ları bir pedaldan ötekine, eli vites kolunda, sanki hükümdardı. O düzen bozulalı çok oldu. Airbag türü yepyeni donanımlar girdi işin içine. Otoma­tik vites elin ayağın yükünü hafifletti. Gene de ön­camın açtığı büyülü ekranın niteliği değişmedi.

PARK: Ehliyet sınavının pratikte zorlu aşaması otomobili park etmekti, şimdiki otomobiller ‘akıl­lı’, bir komut düğmesine basıldığında kendi başla­rına bu işi yapabiliyorlar, özellikle kadın sürücü­leri -nedense- zorlayan bu işlemin zorluğu tarihe karışmak üzere. Ama park yeri sıkıntısı doruğa çıkmış durumda. Ana caddelerimizde pervasızla­rın çift sıra park yapmaları nedeniyle yolu kulla­nanlar cinnet geçiriyor. Biribirinden çirkin kapalı otoparklar tıkabasa dolu. Uygar dünyada hayır, bizde hâlâ her sokağın değnekçisi ali kıran baş ke­sen. Park Yapılmaz levhâsına gelince: Ona gülüp geçiyor herkes.

RADYO: Başkalarını bilemem, radyosuz bir oto­mobil benim gözümde yarıyarıya kötürüm bir araçtır. Yalnızca ‘yol durumu’ üzerine yayın yapan radyoları düşünerek söylemiyorum bunu, çok da­ha fazlası: Haberdi, naklen maçtı, mavraydı oyalar bunalmış sürücüyü. ‘Ruhun gıdası’ bir başka ev­rene taşır onu: Meşrebine göre Neşat Ertaş, Mü­nir Nureddin, Amy Winehouse ya da Paolo Conte uçurur. Gün geldi kasetçalar, CDçalar eklemlendi araba radyosuna, dehşet hoparlör düzenekleriyle: Yanımızdan geçen kimi araçlar mübarek seyyar diskotekler gibi.

SİNYAL: dilimize yapışmış. Tıpkı şanzıman, debriyaj, far, stop lâmbası, egzos, karbüratör, batarya, römork, tıpkı kamyon, kamyonet, mi­nibüs, otobüs gibi. Gündelik dilimizin de, yazı dilimizin de teknolojik araçlar üzerinden is­tilâya uğramasından kaç yurttaş acı çekiyor­dur? İçimdeki münafık sersem gerekçeler arar bazan: Bundan mı acaba, pek çok sürücü “sin­yal” vermeyi unutuyor, umursamıyor ülkemde? Bundan mı “stop” lâmbaları sönük ya da kırık? Bundan mı hem kendisinin, hem karşısındaki­nin ve arkasındakinin yaşam hakkına kayıtsız?

ŞOFÖR NEBAHAT: Sezer Sezin’in canlandır­dığı karakteri yalnızca yönetmen Erksan’a de­ğil, senaryodaki payları nedeniyle Attilâ İlhan ve Atıf Yılmaz’a da borçluyuz: 1960, bir dö­nemeç tarih. Şoför Nebahat, toplumdaki er­kek-kadın ilişkisinin tahteravallisini sallayan bir tipleme kalkışımıdır: “Rol”ünü tersyüz et­mekte kararlı, naif bile olsa feminist tınılı, har­bî bir kahraman portresi. Bugün ehliyetli kadın nüfusu artmışsa katkısı küçümsenemez. Gelge­lelim, hâlâ taksilerde ve toplu taşıma araçların­da kadın sürücü istemiyor toplumumuz — onlar Batıda yaşıyorlar.

TAKSİ: Sinema otomobili her vakit çok sevdi: Bir tür kardeşlik ilişkisi göze çarpar aralarında, öyle ki, niyetlenilse sayısız filme dayanan bir toplu gösteri kolayca yapılabilir. Orada, merkez konumdaki yapımlardan biri Scorcese’nin kült filmi “Taksi Şöförü” olacaktır kuşkusuz. Bu arı­zalı kişilik bir tek New York’un mu kurbanıydı, hayır, her metropolden kendi yerli nüansları­nı cemeden De Niro’lar fışkırmakta gecikme­di: Eril, sert, şâkülden inhirafa yatkın o adam­lardan ürktük. Taksisi barut fıçısına dönüşmüş cengâver şövalyelerin dikiz aynasına yansıyan bakışlarından bir usturanın ışığı geçiyor.

U DÖNÜŞ: Düz anlamıyla güzergâhı tersine çe­virme işlemini simgeleyen bu seçim ya ani bir karar değişikliğine, ya da öncesinde yapılmış bir yanlışı düzeltme girişimine bağlı olarak ger­çekleşir. Dikkatle yapılıyorsa neyse, sık sık en tehlikeli ataklardan birine dönüşür yolda. Düz anlamının ötesinde, hayatın pek çok aşamasın­da kişilerin U dönüşü yaptıklarını gözlemleriz: Siyasal bağlamda, toplumsal duruş ekseninde oldukça enderdir haklılığı o sert yön değişikliği­nin: Genelde rüzgârın estiği yöne uyum sağla­ma amacıyla başvurulan bir konum tazeleme­dir.

ÜST GEÇİT: Büyük şehirlerde araç sayısının önlenemez yükselişinin yarattığı bir dolu yaşa­mı kısıtlayıcı ve kısırlaştırıcı etkileri arasında yayaların sıkış(tırıl)ması olgusu başta geliyor. Yaya bölgelerinin azlığı, kaldırımların daralma­sı ve istilâya uğraması piyadeyi çaresiz bırakı­yor, keşmekeşin hüküm sürdüğü ülkelerde. Üst ve alt geçitler geniş caddelerin sözde kurtarıcı koridorları — ama yaşlılar, özürlüler, küçük ço­cuklar için cendere dik, sonsuz basamaklı mer­divenleri. Sıradan olaylar sütununda çökenle­rin, yıkılanların, yüksek araçların hışmına uğ­rayanların haberleri kol geziyor.

VAPUR: Bir ara denizde yüzebilen otomobiller üretilmişti, çarçabuk vazgeçildi bereket, yoksa lodos sersemi İstanbul’da kısa sürede bir deni­zaltı oto mezarlığı oluşabilirdi. Arabalı vapur benim açımdan özel anlam taşıyor: Mucidi ol­duğu da yazıyor kaynaklarda (ki sanmıyorum), şehre ilk örneklerini getiren Şirketi Hayriye yöneticisi Hüseyin Hâki Efendi babamın bü­yükbabası. Feribotlardan birine adı verilmişti, dolaşımdan kalktığında adı sanı unutuluverdi. Arabalı vapurlar artık yaygın, ama en çok İstan­bul’un siluetine yakışıyor tombul gövdeleri.

YAZI: Yeni sinemadaki kadar geniş olmasa da, otomobil dünya edebiyatında kendisine derin bir tabaka açmayı bilmiştir. Bizim edebiyat ta­rihimizde de: Araba Sevdası’ndan Erhan Be­ner’in Arabalarım’ına. Gelgelelim, konu ‘yazı’a geldiğinde asıl ilginç ilişki oto üstü örnekler­den devşirilebilir. Kökü atlı araba süslemecili­ğine inen bir geleneğin ucundan başlar kaporta ve cam üzerine kakılan slogansı sözler, deyişler. Sürücü, onlarla kimi tercihlerini vurgular, ai­diyet işaretleri verir, mesaj iletir: “Beni boşuna izlemeyin, zaten kaybolmuş durumdayım”, şe­hirde seyyar bir mizah dergisinin varlığının ka­nıtı bir ironik çıkış.

Z: Dikkat, Kaygan zemin. Bu evrensel işaret pa­nosu, sürücülerin yazgısını etkileyen unsurlar­dan birinin iklim ve mevsim koşulları olduğunun göstergesi. Acemi sürücü panoyu görür görmez frene basar ve kayak mevsimini açar; deneyimli sürücü o an vites küçülterek önlemini alır. Ka­yan araç karşıdan gelen açısından tam anlamıy­la kötü piyangodur. Öte yandan kaygan zemin bir tek yolda çıkmaz insanın karşısına, iş hayatında ve özel hayatında pek sık o tuzağa, mayınlı ara­ziye denk gelir: İşin kötüsü yol kenarında uyarı levhâsı vardır da, hayat da yoktur.