Kategori: Ajanda

Sultan II. Abdülhamid’in 1886’da düzenlenen özel bir keşif misyonuyla hazırlatıp Almanya şansölyesi Otto van Bismarck’a hediye ettiği üç ciltlik fotoğraf albümü, elde edilen belgelerle birleştirilerek kapsamlı bir sergi haline getirildi. Ömer Koç’un girişimleriyle oluşturulan sergi, Osmanlıların ilk dönem coğrafyasının ilk fotografik belgelerini sunuyor.

Koç Üniversitesi bünyesinde kurulan Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi (ANAMED) Osmanlı tarihi üzerine yeni bir çalışmaya imza attı. Küratörleri arasında tarihçi Ahmet Ersoy’la birlikte Bahattin Öztuncay ve Deniz Türker’in bulunduğu ekip “Tarihin Merkezine Seyahat: Fotoğraf ve Osmanlı Köklerinin Yeniden Keşfi” sergisinde Sultan Abdülhamid’in 1886’da Osmanlı İmparatorluğu’nun ortaya çıktığı topraklara  tertiplediği resmî keşif gezisinden elde edilen tarihî bulguları ve fotoğrafları mercek altına aldı. Anadolu’ya dair ilk kapsamlı etnografik çalışmanın ürünü olan bu gezi, imparatorluğun ilk başkenti Bursa ile Yenişehir, İznik, Söğüt, Bozüyük gibi erken Osmanlı yerleşim birimlerini belgelerken, bu coğrafyada yaşayan insan gruplarına dair antropolojik bir çalışma olma özelliği de taşıyor.

Sergi 1886’da II. Abdülhamid’in talimatıyla Yıldız Sarayı Kütüphanesi için hazırlanan bir düzine fotoğraf albümü arasında bulunan ve Osmanlı İmparatorluğu ile Almanya’nın siyasi ilişkilerinin güçlendiği 19. yüzyıl sonunda, sultan tarafından Alman şansölyesi Bismarck’a armağan edilen üç albümden yola çıkılarak hazırlandı. Ömer Koç’un 2017’de koleksiyonuna kattığı bu üç albüm, Mehmet Emin liderliğinde hem Harbiye’de hem de Mühendishane’de eğitmenlik yapan dönemin önemli fotoğrafçı ve ressamlarından oluşan on kişilik teknik heyet tarafından ortaya çıkarıldı. Esas görevi Osmanlı Beyliği’nin köklendiği topraklara dair detaylı bilgi toplamak olan ekip, sahada meşakkatli ve yoğun bir veri toplama sürecine girişip bu albümleri oluşturmuştu. 

Keşif gezisinin düzenlendiği rotaya uygun bir şekilde hazırlanan sergide, bu üç albüm dönemin farklı koleksiyonlarından birçok fotoğraf, video, arşiv belgesi, yazışma ve gezinin resmî sonuç raporuyla destekleniyor. İmparatorluğun o günkü yapısına dair önemli bulgular elde ettiğimiz malzemelerin sunumuyla, ziyaretçiler tarihî bir seyahate çıkıyor.

İmparatorluğun yıkılmasından sonra kurulan Türkiye Cumhuriyeti ve Yugoslavya Krallığı’ndaki dört büyük şehre ait basın fotoğrafları, iki yeni devletin de ulus-devletleşme sürecinde yaşadığı toplumsal ve kentsel değişimleri yansıtıyor.

Osmanlı İmparatorluğunun yıkılması, imparatorluğun 600 yıl boyunca hüküm sürdüğü yerlerde, özellikle büyük şehirlerde köklü değişimlere yol açmıştı. 1920’li ve 1930’lu yıllarda Türkiye’den Cumhuriyet ve Akşam, Belgrad’dan Politika ve Vreme gazeteleri muhabirlerinin Ankara, Belgrad, İstanbul ve Saraybosna’da çektiği fotoğraflarda bu şehirlerdeki değişimlerin gündelik yaşama nasıl yansıdığı gösteriliyor. Basel Üniversitesi’nin işbirliğiyle ve İsviçre Ulusal Bilim Vakfı’nın desteğiy-
le düzenlenen sergide, halkın alışveriş yaptığı, sosyalleştiği yegane kamusal mekanlar olan çarşılar ile asker-sporcu grupların genç uluslarını geçit törenlerinde, yeni açılmış stadyumlarda temsil edişlerine dair fotoğraflara yer veriliyor. “Şehir Merkezi”, “Ulus ve Beden”, “Ulusu Giydirmek”, “Dinlence ve Din”, “Çarşı” başlıkları altında kategorize edilen fotoğraflar bir yandan dört kentin farklılıklarına vurgu yaparken, aslında eski Osmanlı kentlerinin ne kadar benzer yönleri olduğunu da gözler önüne seriyor.

Osmanlı Sonrasında Devinen Şehirler, 29 Temmuz’a kadar, Yapı Kredi Kültür Sanat, İstanbul, (ykykultur.com).

Bu yıl 25.’si düzenlenecek İstanbul Caz Festivali, çeyrek asırlık ömrüyle dünya ve özellikle Avrupa cazının Türkiye’de tanınmasında önemli bir rol üstlendi. 1994’ten bugüne dünya standartlarında bir caz etkinliği haline gelen festivalin en önemli isimlerinden İKSV Genel Müdürü ve 1994-2002 arasında festivalin direktörlüğünü üstlenen Görgün Taner, yirmi dört yılın kısa hikayesini anlattı.

Son 25 yılda 700’den fazla konser, 5200’ün üzerinde sanatçı ve 730 bine yakın seyircisiyle Avrupa’nın en canlı ve geniş çerçeveli müzik festivallerinden bir haline gelen İstanbul Caz Festivali, bugü- ne kadar Herbie Hancock, Eric Clapton, Keith Jarrett, Joan Baez gibi efsane sanatçıları Türkiye seyircisiyle buluşturmasının yanısıra birçok yerli ve yabancı sanatçının kariyerlerinde önemli bir basamak oldu. İlk tohumları 1984’te atılan bu festival sadece cazcıları değil, Patti Smith, Bryan Ferry, Marianne Faithfull, Morrissey, Grace Jones gibi rock ve pop yıldızlarını da programlarına dahil etti. “25 yıllık bir festivali ortaya çıkarmanın haklı gururunu yaşıyoruz” diyen İKSV’nin genel müdürü ve 1994-2002 arasında organizasyonun direktörlüğünü üstlenen Görgün Taner’le İstanbul Caz Festivali üzerine konuştuk.

Caz Festivali nasıl ortaya çıktı ve nasıl bu günlere geldi?

İstanbul Caz Festivali 1994 senesinde başladı. 1973’te kurulan İstanbul Kültür Sanat Vakfı ilk festivalinden itibaren çok çeşitli disiplinlere yer vermeye ve değişik müzik türlerini festivalde ağırlamaya çalıştı. Caz Festivali’nin ortaya çıkmasında 1984’te Atatürk Kültür Merkezi’ndeki Chick Corea ve Steve Kujala konseri dönüm noktası oldu. 1984 ve 1994 arasında özellikle Harbiye Açık Hava Tiyatrosu’nda caz ve rock müziğin önemli isimleri ağırlandı. 1994’te ise bağımsız bir festival olarak 1. İstanbul Caz Festivali gerçekleşti.

Festival için Aya İrini, Esma Sultan Yalısı gibi tarihî mekanları seçiyorsunuz…

Festivalin ilk yılında sadece Esma Sultan Yalısı ve Harbiye Açık Hava Tiyatrosu kullanılmıştı. Daha sonraki yıllarda tarihî mekanlardan -mesela Aya İrini gibi- daha çok yararlanıldı. Mekan kullanımı biraz da yapacağınız konserin, sunulan müziğin karakteriyle doğru orantılıdır. Nasıl bir içerik hazırladıysanız onunla uyumlu bir mekan seçmeniz lazım. Yıllar içerisinde festivalde müzik türüne uygun olarak Sepetçi Kasrı, Camialtı Tersanesi gibi çok değişik mekanlar kullanıldı.

Festivalden birçok efsane ismin yanında sonradan efsaneleşen sanatçıları da tanımış olduk. Biraz bu isimlerden ve onlarla ilgili hikayelerden bahseder misiniz?

Aslında İstanbul Caz Festivali bir çok sanatçının kariyerinin başlangıç noktalarına şahitlik etti. Mesela bunlardan biri Diana Krall. Sanırım 1994 veya 95 senesiydi. Cemal Reşit Rey’de konser vermişti. İstanbul Caz Festivali daha dünyada kimse tanımazken bu ileride yıldız olacak sanatçıyı İstanbul dinleyicisiyle buluşturmuştur. Yaklaşık 15 yıl sonra yeniden ülkemize gelen sanatçı o konseri unutamadığını söyledi. Tüm bu sanatçılar içinde beni en çok etkileyen, efsane kontrbas sanatçısı Charlie Haden olmuştur. Charlie Haden, daha o günlerden dünyanın gitmekte olduğu yolu görmüş ve kendisi ile uzun konuşmalarımızda endişelerini hep belirtmişti. İnsan üzerine çok düşünen, eşitlik- özgürlük kavramlarını çok önemseyen ve son derece disiplinli bir sanatçıydı. Kimi zaman kontrbası için otelde ayrı oda istemesi, özellikle bizim gibi caz festivali düzenleyen kurumlar arasında hep hoş bir anekdot olarak anlatılır.

Festivale çağırılacak isimleri nasıl, neye göre belirlediniz, belirliyorsunuz?

İstanbul Caz Festivali’nde tarihte efsaneleşmiş birçok sanatçı yer aldı. Hem Caz Festivali hem de içinden doğduğu İstanbul Festivali, İstanbul’u müzisyenlerin uğrak noktasına dönüştürmek için çok uzun seneler çaba sarfetti. Bahsedilen bu önemli isimler yıllar süren uğraşlar sonucu İstanbul’da konser verdiler. Bizimle beraber aynı amaç için çalıştığımız birkaç kurum -mesela bunlardan biri Pozitif idi- İstanbul’un önemli sanatçıların rotasına girmesine neden oldu. Bu çaptaki sanatçıların Avrupa’da gerçekleştirecekleri turne programlarının belli bir lojistik sırayla yer alması bunların kentimize gelişini kolaylaştırıyor ama, şunu unutmayalım ki her sanatçı ve grup hem gideceği ülkeyi hem de çalışacağı kurumu ince eliyor sık dokuyor. Bu noktada İKSV ve Caz Festivali markası hep önemli bir referans oldu.

Ahmet Ertegün, Arif Mardin, İlhan Mimaroğlu gibi Türkiye’den çıkmış ve müziğe önemli katkılarda bulunmuş insanlara da yaşam boyu başarı ödülleri takdim ettiniz.

İstanbul Caz Festivali’nde, yaşam boyu başarı ödülü verilen, yaşamını müziğe adamış insanların listesi oldukça uzun. Hepsi bu ödülü kabul ettikleri için çok sevinçliyiz. Hayatını müziğe ve sanata ayırmış, dünya kültürüne katkıda bulunmuş bu insanları unutmamamız lazım. Biz hafızası çok kuvvetli olan bir toplum değiliz; bu nedenle hem bu ödülü hem de ödül verdiğimiz kişilikleri çok ama çok önemsiyoruz.

Festivalin “ilk”lerinden biraz bahsedebilir misiniz? Festivalde gerçekleşen ilkler, festivalin gerçekleştirdiği ilkler…

Aslında İstanbul Caz Festivali bir çok ilki gerçekleştirdi. Örneğin ülkemizde çim alana izleyici alınarak yapılan ilk stadyum konseri 1992’de, o zamanki adıyla İnönü Stadyumu’nda İKSV tarafından gerçekleştirilen Bryan Adams konseridir. Çimlerin üstünü örtmek ve oraya izleyici alabilmek için Yunanistan’daki bir konser düzenleme firması ile işbirliği yapmıştık. Yaklaşık 20.000 kişi konsere gelmişti ve bizim açtığımız bu yolda ilerleyen birçok kuruluş çeşitli sanatçılarla, dünya yıldızları ile stadyum konserleri gerçekleştirdi. Dünyada büyük metropollerde ve önemli kültür kentlerinde görmeye alıştığımız büyük prodüksiyonlar 1990’lı yıllar itibarıyla İstanbul’da da başlamış oldu. İstanbul Caz Festivali ilk caz vapuru konserlerini gerçekleştirdiği gibi birçok değişik mekanı da ilk defa konserler için kullandı.

Festivaller boyunca yaşanmış en ilginç olaylardan biraz bahsedebilir misiniz?

Tabii bir çok ilginç olay yaşadık; bir çoğunda güldük, bazılarına üzüldük. Bazıları Türkiye’nin kültür tarihi açısından çok önemliydi. Eskiden üstü kapalı olmayan Harbiye Açık Hava Tiyatrosu’nun sahnesinin üstünün kapatılması için çok uğraştık. Mesela şu anda Harbiye Açık Hava Tiyatrosu’nun sahnesinin üzerindeki çatı bizim girişimimizle, Garanti Bankası’nın desteğiyle yapılmış ve tiyatroya armağan edilmiştir. Bu ve bunun gibi bir çok inisiyatif unutulduğu için arada hatırlatmaya gerek duyuyorum. Özellikle 90’lı yıllarda sanatçılardan ve onlarla sohbetlerden birçok şey öğrendim. Özellikle Bob Dylan’ın ilk geldiği sene, yani bundan 25 sene önce herhangi bir kontrat imzalamadan sadece “sözümü tutmak için geldim” deyişini hiç unutamam.

Festivale en çok katılımın olduğu sene 2012 olmuş. Ayrıca birçok konserle de en hızlı bilet satışı rekorları kırmışsınız.

İstanbul Caz Festivali’nin en hızlı tükenen bileti sanırım 1997’deki Eric Clapton, Marcus Miller, David Sanborn gibi isimlerin yer aldığı “Legends 97” projesi oldu. Daha sonraki yıllarda da bir çok konserin biletleri çok hızlı tükendi. 2012 senesi, 40. yılımız oluşu nedeniyle çok özel bir seneydi.

25 Mayıs’ta vizyona girecek olan “Solo: Bir Star Wars Hikayesi”, Star Wars evreninin en sevilen karakterlerinden biri olan Han Solo’nun gençliğini anlatıyor. Uzay western’i türündeki film, serinin Rogue One’dan sonraki ikinci yan filmi.

Geçen yılın Ocak ayında çekimlerine başlanan film, yönetmen değişikliğiyle sekteye uğrasa da 10 ayda tamamlandı. Filmin çıkış tarihi içinse Harrison Ford’un ilk defa Han Solo karakterini canlandırdığı Star Wars orijinal serisinin ilk filmi olan “Bölüm 4: Yeni Bir Umut”un 41. yıldönümü olan 25 Mayıs seçildi. Toplamda 54,5 milyon dolara mal olan film için İngiltere, İtalya ve İspanya’nın Kanarya Adaları’nda çekimler yapıldı. Film, altı filmlik orijinal serinin üstüne geçen yıllarda çekilen iki film ve yan film “Rogue One”dan sonra 10. Star Wars filmi olma özelliğini taşıyor.

George Lucas, Star Wars için her zaman “Anakin Skywalker’ın hikayesi” demiştir. Daha da ileri gidip seriyi Skywalker ailesini konu alan bir uzay operası olarak tanımlar. Efsanevi serinin yaratıcısı böyle dese de “en sevilen karakterler kimlerdir” diye sorulduğunda Anakin / Vader ve Luke ile kafa kafaya yarışacak, belki de onları “sollayabilecek” başka bir kahramanı vardır Star Wars destanının: Han Solo.

Uzak galakside geçen tüm zamanların en sevilen bilimkurgu öyküsü en büyük gücünü anlattığı sihirli hikâyeye inanmasından alır. Bütün evreni ve canlıları sarmalayan “güç”ten ve bu “güç”ten faydalanarak galaksideki düzeni sağlayan jedi şövalyelerinden bahseden bu çocuksu masal, seyirciye sanki bir Yunan mitolojisiymiş gibi ciddiyetle aktarılır. İşte Han Solo o ciddiyeti kıran karakterdir; Star Wars’un antitezidir. “Güç”ten bahsederler, Solo “Bütün galaksiyi dolaştım, öyle bir şey görmedim” der. Leia cesur olurlarsa ölüm yıldızını patlatarak imparatoru yenebileceklerini söyler, “Bu cesaret değil, daha çok intihar” der ve parasını alıp kaçar. Luke, aşktan bahseder; Han “Prenses galiba benden hoşlanıyor” diyerek Luke’u sinirlendirir.

Peki Han neden bu kadar sevildi? 1977’deki “A New Hope”un sonunda Vader’a çelme taktığı için mi? Bölüm 6’da yanlışlıkla Boba Fett’i Sarlacc çukuruna attığı için mi? Hayır. Han Solo, Anakin’le birlikte Star Wars’ta değişen ve gelişen tek karakterdir. Luke, Leia, hepsi doğuştan idealist devrimciler iken Han öyle olmadığı halde değişir, gelişir, hepsinden daha sağlam bir idealiste, hepsinden daha büyük bir aşığa, daha sıkı bir dosta dönüşür. Luke veya Anakin galaksiye dengeyi getiren jedi ise, insan ruhuna dengeyi getiren kahraman Han Solo’dur.

Soyadı üstünde, Solo’dur o; uzayın yalnız kovboyudur. Bunu J. J. Abrams çok iyi anlamış, Bölüm 7’de onu Leia ile renkli bir aile hayatının içinde gösterebilecekken gerçekten ait olduğu yere, dipsiz uzayın köhne bir uzay gemisine koymuştu. Bölüm 7, “The Force Awakens” her ne kadar Star Wars hayranlarından negatif puan almış olsa da film Han Solo’nun karakter arkını doğru aktarmış ve nihayete erdirirken de hakkını vermişti. Yalnız ruhlu Solo kötü bir baba olmuş, oğlunun karanlık tarafa geçmesine mani olamamıştır ve sonunda onu kurtarmak için kendini feda etmiştir.

Harrison Ford’dan Alden Ehrenreich’a

Aslına bakacak olursanız Harrison Ford da Star Wars setinin Han Solo’sudur. Set marangozu iken Lucas’ın ikinci uzun metrajı “American Graffiti”deki rolüyle kendisini Hollywood’un aranan oyuncuları arasında bulan Ford, hovardalıklarıyla meşhurdur. Bu hovardalıkları işe yaramış, beşinci filmdeki meşhur “I know” (Biliyorum) repliki gibi birçok klasik, Ford’un doğaçlamalarıyla ortaya çıkmıştır. Yine de Ford, Star Wars filmlerini set sırasında aşk yaşadığı Carrie Fisher veya yakın dostu Mark Hamill kadar sahiplenmemiştir. Hatta Lucas’tan Han Solo’yu öldürmesini istemiştir. Bu isteği yıllar sonra Bölüm 7 ile gerçekleşecektir. Tabii bu ölüm galakside derin bir sessizliğe sebep olmuştur. Çünkü çok sevilen bir karakter hiçliğe karışmıştır ve bir jedi şövalyesi olmadığı için “force ghost” (hayalet güç) olarak bile tekrar görünmesi artık mümkün değildir!

Disney LucasFilm’i satın alır almaz Han Solo’nun gençliğini anlatacak proje için kolları sıvadı. Senaryo, “Empire Strikes Back” ve “Force Awakens”ın senaryosunda imzası olan Lawrence Kasdan ve oğlu Jonathan Kasdan’a emanet edildi. Solo’nun gençliği için 2.500 oyuncu tarandı, bazıları denendi; bir ara rol “Whiplash”te dikkati çeken Miles Tenner’a gider gibi oldu ama, sonunda Han Solo rolü Alden Ehrenreich’a verildi.

Woody Allen filmi “Mavi Yasemin” ve Coen Kardeşler filmi “Hail, Caesar!”daki performansıyla dikkati çeken 29 yaşındaki Amerikalı oyuncuya Solo’nun meşhur yeleği teslim edildikten sonra yönetmenler seçildi. Lego Movie ile ses getiren Phil Lord ve Christopher Miller ikilisinde karar kılındı. İkili Pinewood Stüdyoları’nda film için çekimler gerçekleştirdiler, fakat Disney bu çekimlerden hiç memnun kalmadı. Filmi komediye dönüştüren ikili, dört buçuk ay sonra kovuldu.

Yeni yönetmen için gözler Ron Howard’a döndü. Howard, Lucas’ın yakın arkadaşıydı; hatta Lucas 2000’lerin başında ondan “Phantom Menace”ı yönetmesini istemişti. Howard kabul etti ve çekimler neredeyse sıfırdan başladı. Fakat sorunlar bitmemişti. Başdüşmanı canlandıran Michael Kenneth Williams’ın başka bir filme sözü olduğundan çekimlerde daha fazla kalamadı. Yerine Paul Bettany geldi.

Eski dostlar

Filmde tek tanıdık sima Han Solo değil. Solo’yla birlikte tabii ekürisi Chewbacca’nın da gençliğini izleyeceğiz. “Yürüyen halı”yı bu defa Peter Mayhew değil, Finlandiyalı aktör ve basketbol oyuncusu Joonas Viljami Suotamo canlandıracak. Bununla birlikte en çok merak edilen karakter Lando Calrissian. Bu rolde Donald Glover’ı izleyeceğiz ve büyük ihtimalle filmin bir bölümünde Han Solo’nun Lando’dan Millenium Falcon’u nasıl aldığını öğreneceğiz.

Son Star Wars filmlerinden alışık olduğumuz üzere filmin güçlü kadın kahramanı Qi’ra rolünde ise “Game of Thrones”un ejderha terbiyecisi Emilia Clarke var. Filmde Han’ın mentorü Tobias Beckett rolünde ise Woody Harrelson’ı göreceğiz. Tabii bunların yanısıra henüz açıklanmayan, sürpriz olarak saklanan karakterler perdede görünecek. Çeşitli duyumlara göre tıpkı Rogue One’da olduğu gibi Darth Vader da filmde arzı endam edecek. Asıl merak edilenler ise Boba Fett ve Greedo. “A New Hope”ta Han Solo ve Greedo’nun husumetinin geçmişe dayandığı hissettiriliyordu. Boba Fett ise özlenen bir diğer kahraman.

Eski dostlar diyerek sadece Chewbacca, Lando ve Solo kastedilemez. Bu karakterler bütün Star Wars hayranlarının eski dostları. Şüphesiz onları bu yan filmlerde genç halleriyle izlemek bambaşka bir heyecan. “The Last Jedi”daki bazı uçuk senaryo tercihleri, sevenlerini Star Wars’tan soğutmuştu. Fakat izleyici Kasdan’ların senaryosunu yazdığı, Ron Howard’ın çektiği bu filmin tıpkı “Rogue One” gibi Star Wars aşklarını yenileyeceğinden umutlu. Han Solo “güç”e inanmaz ama yine de güç Solo’yla olsun! Çünkü Star Wars onsuz olmaz.

İsveçli usta yönetmen Ingmar Bergman’ın 100. yaşı Türkiye’den usta yönetmenler ve sinemaseverler tarafından kutlanıyor. Festivalde üç büyük isim, sümerolog Muazzez İlmiye Çığ, yazar Yaşar Kemal ve sinemacı Duygu Sağıroğlu belgeselleriyle anılıyor, anlatılıyor. 

İstanbul Kültür Sanat Vakfı (İKSV) tarafından düzenlenen Türkiye’nin en büyük uluslararası sinema etkinliği İstanbul Film Festivali, Nisan’da 37. kez sinemaseverlerle buluşuyor. Bu yıl 6-17 Nisan tarihlerinde düzenlenen festivalde yerli ve yabancı 198 uzun metrajlı ve 12 kısa film etkinlik programında yer alıyor. Festivalde filmlerin yanısıra Türkiye ve dünya sinemasının usta sinemacılarıyla söyleşiler de gerçekleştiriliyor. Ayrıca festival kapsamında 13. kez düzlenen “Köprüde Buluşmalar” ortak yapım platformu sayesinde Türkiye’den ve komşu ülkelerden yapımcı, yönetmen ve senaristlerle, uluslararası sinema profesyonelleri bir araya geliyor. 

Farklı kategorileriyle zengin bir içeriğe sahip olan festival programında Türkiye tarihinin en değerli ve en önemli isimlerinden üç çınarın portrelerini anlatan üç farklı belgesel özel gösterimlerle festival izleyicisiyle buluşuyor. Bu kapsamda dünyanın en önemli sümerologlarından 104 yaşındaki Muazzez İlmiye Çığ, yönetmen, sanat yönetmeni, senarist ve eğitimci Duygu Sağıroğlu ve dünyaca ünlü yazar Yaşar Kemal’in hayatlarını anlatan belgeseller gösterilecek. 

Festivalin dikkati çeken kategorilerinden bir tanesi de Bergman’ın doğumunun 100. yılı için hazırlanan özel bölüm. 1944’ten 2003’e kadar uzanan 59 yıllık sinemacılık kariyerinde 45 uzun metraj ve 170’in üzerinde tiyatro oyunu yöneten, ayrıca birçok senaryoya imzasını atan İsveçli yönetmen, çağdaş sinemanın önde gelen ustalarındandı. Aile, ölüm, inanç gibi yaşamın en temel ve üzerinde en çok düşünülen konularını filmlerinde işleyen yönetmen, bu yıl festivalde kendisine ayrılan “Bergman 100 yaşında” özel bölümüyle anılıyor. Türkiye’den 10 yönetmen, Bergman’ın kendilerini en çok etkileyen filmlerini seçti. Yönetmenler kariyerlerini ve sinemasal yaklaşımlarını etkileyen bu filmlerin İstanbul Film Festivali’ndeki gösterimlerini bizzat sunacaklar. Reha Erdem “Sessizlik”i, Yeşim Ustaoğlu “Güz Sonatı”nı, Semih Kaplanoğlu ise “Kış Işığı”nı anlatacak. 

Bu ay vizyona girecek olan “Vahşiler” (Hostiles) filmi, ABD’de bütün 19. yüzyıl boyunca süren beyaz-yerli mücadelesinin vahşetini ve insanlarda bıraktığı kapanması zor yaraları ele alıyor. Bütün bu yılların insanları nasıl mahvettiği, belli bir “vahşet eşitliği” içinde beyazperdeye yansıtılmaya çalışılıyor.

İngiliz yazar D. H. Lawrence, 1923’te basılan klasik Amerikan edebiyatı üzerine denemelerinde şöyle diyordu: “Asıl beyaz Amerika efsanesi buradadır. Bütün diğer şeyler, sevgi, demokrasi, şehvet karşısında bocalama, sadece bir çeşit yan üründür. Amerikan ruhunun özü serttir, (dünyadan) yalıtılmıştır, zorluklara karşı dayanıklıdır ve bir katildir. Henüz hiçbir erime belirtisi göstermemiştir”. 

Aynı paragraf, “Hostiles” (Vahşiler) filminin açılış cümlelerini de oluşturuyor. Film, ABD’de son Kızılderili ayaklanmalarının bastırılmasından birkaç yıl sonra, beyazlarla yerliler arasındaki ilişkileri de özetliyor. Bütün 19. yüzyıl boyunca beyaz sömürgeciler, kıtanın doğusundan batısına doğru ilerledikçe, yerli uluslarını ve kabilelerini adım adım önlerine kattılar; sonunda bütün topraklara el koydular ve onları rezervasyon bölgelerine kapattılar. Bu süreç büyük bir kargaşa ve vahşetle tamamlandı; geriye de western edebiyatını ve sinemasını bıraktı. 

Filmin başlığında Türkçe’ye “vahşi” diye çevrilen, “yabancı, saldırgan” ve askerî dilde “düşman” gibi anlamlar da taşıyan “hostile” kelimesinin bu süreçte özel bir anlamı vardı. Kongre’nin kabul ettiği ABD Medenileştirme Yönetmelikleri’ne (U.S. Civilization Regulations) göre, “hostile” resmî bir terimdi. İlk olarak 1880’de kabul edilen, 1884, 1894 ve 1904’te değiştirilen ve 1936’ya kadar yürürlükte kalan bu yönetmelikler, yerli dinlerini ve dinsel törenlerini, gelenek ve göreneklerini yasaklıyordu. Elbette sahada yönetmelik o kadar esnetilerek uygulanıyordu ki, “hostile” olarak damgalanmak, ölüme mahkum edilmek demekti. 

Özellikle yerlilerin dinsel inançları, beyazlara son derece yabancı geliyordu. Dinsel ritüeller dansla yapıldığından, beyazlar için her türlü dans vahşi ve şiddet dolu bir ayaklanmanın ön hazırlığıydı. ABD’li beyazların bu tepkisi, aynı dönemde herhangi bir Berberî veya Bedevî aşiretinin veya herhangi bir Afrika kabilesinin yaptığı her dansı, söylediği her şarkıyı “savaş dansı, savaş çığlıkları” diye aktaran Avrupalı seyyahlardan farksızdı. 

Filmde anlatılan olaylar başlamadan az önce, 1880’lerin sonunda Amerikalı yerliler arasında, beyaz adamların topraklarından uzaklaştırılabileceği, beyazların yokettiği buffalo sürülerine yeniden kavuşabilecekleri umuduyla “Hayalet Dansı” adlı yeni bir dinî ritüel ortaya çıktı. Bu dans da “ABD Medenileştirme Yönetmelikleri”ne göre bir ayaklanma anlamına geliyordu. Sonunda “Büyük Ayak” ve “Oturan Boğa” adlı reislerin önderlik ettikleri “Hayalet Dansı” töreni, 1890’da Güney Dakota’da Wounded Knee (Yaralı Diz) adlı bölgede, ABD süvari birlikleriyle yerliler arasındaki çarpışmaya kadar uzandı. Aralarında 44 kadın ve 16 çocuğun da bulunduğu 144 yerli öldürüldü. 

Filmin iki kahramanı, yani yıllarını yerli ayaklanmalarını bastırarak geçirmiş süvari subayı Yüzbaşı Joseph J. Blocker (Christian Bale) ve bir Cheyenne kabilesi reisi olan Sarı Şahin (Wes Studi), bu efsanevi savaş/ katliamda karşı karşıya gelmiş iki düşmanı temsil ediyor. Aradan birkaç yıl geçtikten sonra, New Mexico’daki bir Amerikan kalesine hapsedilmiş olan Sarı Şahin ve ailesinin, kabilesinin bulunduğu binlerce kilometre ötede, kuzeybatıdaki Montana’ya gönderilmesine karar veriliyor; ona eşlik etmek de Yüzbaşı Blocker ve adamlarına düşüyor. Film, yıllarca sürmüş savaş, ayaklanma, katliam ve çeşitli vahşi olaylardan sonra bitap düşmüş, “travma sonrası stres sendromu”na yakalanmış bir dizi beyaz ve yerlinin birbirine surat asarak, zaman zaman yumuşayarak, çeşitli şiddet dolu olaylarla başederek ABD’nin güneyinden kuzeyine yaptığı bu uzun yolculuğu anlatıyor. Bu arada yüzbaşının acımasızca kaçmaya çalışan bir Apache ailesini, bir Cherokee savaşçı grubunun da bir beyaz aileyi nasıl yokettiği gösterilerek, bütün bu yılların insanları nasıl mahvettiği belli bir “vahşet eşitliği” içinde yansıtılmaya çalışılıyor.

O sırada Kuzey Amerika’nın batısında olan biten bu olayların dünyanın geri kalanından sanıldığı kadar kopuk ve farklı olmadığını da hatırlatmakta yarar var. Afrika’yı paylaşmak üzere Avrupalı güçlerin 1884’te Berlin’de yaptığı konferanstan 1914’te 1. Dünya Savaşı’nın başlamasına kadar geçen döneme “Afrika Kapışması” veya “Afrika’ya Hücum” dönemi denir. Bu dönemde Afrika kıtasında aynen ABD’deki gibi toprak edinme dürtüsünü örten “medenileştirme” bayrağının arkasında, “vahşi” kabilelere yönelik çok benzer bir sindirme, asimilasyon, sürme ve gerektiğinde imha savaşı yapılmıştı. Amerikalıların “Batı’ya Hücumu” ile Avrupalıların “Afrika’ya Hücumu” arasında uygulanan yöntemler, yaşanan trajediler ve “medenileri” de “vahşileri” de derinden etkileyen, izleri kolay kolay kapanmayan travmalar açısından fazla fark yoktu.

J.D. Salinger’ın gençliğini, II. Dünya Savaşı’nın hayatındaki yerini ve aşklarını anlatan biyografisi ilk kez beyazperdede. Yazar, yaşamında kitaplarını sinemadan uzak tutmuş, kendini kameralardan saklamış, Holywood’u sevmediğini birçok yerde dile getirmişti.

ABD’li münzevi yazar Jerome David Salin ger ünlü kitabı Çavdar Tarlasında Çocuklar’ı (Catcher in the Rye, 1951) yazdığında 32 yaşındaydı; yayımlanan ilk ve son romanı da bu oldu. Bir de, çoğu Glass ailesine dair birkaç öykü kitabı. Savaşın ve ölümün içinde olmanın üzerinde yarattığı etkiyi en iyi hissettiğimiz Esmé için – Sevgi ve Yoksunlukla (For Esmé – With Love and Squalor, 1950) bunlardan biri. Sinemaya uyarlanmanın eşiğinden dönen bu öykü, Salinger’ın yazarlık kariyeri açısından da bir dönüm noktası.

120 milyondan fazla satan, yasaklanan, sansürlenen, yine de edebiyat dünyasının kült romanlarından sayılan Çavdar Tarlasında Çocuklar’ın film haklarını Billy Wilder’dan Jerry Lewis’a ve hatta Steven Spielberg’e kadar pek çok kişi almak istese de Salinger hep aynı cevabı vermiş: “Holden bundan pek hoşlanmazdı”. İşte bu cevap, Hollywood’dan uzak duran Salinger’ın sinemadan nefret ettiğine dair bir yargı oluşturdu. “Biz roman uyarlamalarından harikalar yaratıyoruz, üstüne para ödüyoruz” benzeri bir küstahlığa sahip olan Hollywood için bu elbette alışılmadık bir durumdu. Oysaki Salinger gerçekten de başkarakteri Holden Caulfield’a dair doğru bir şey söylüyordu. “Hayatta nefret ettiğim bir şey varsa o da filmlerdir,” diyordu Holden. “Bana onlardan söz etmeyin”.

Salinger ise, evinde 16-mm projektörüyle Capra’nın Gaib Ufuklar’ından (Lost Horizon, 1937) Hitchcock’un Kaybolan Kadın’ına (The Lady Vanishes, 1938) kadar birçok filmi seyretmekten zevk alan, fakat zamanında haklarını sattığı Sarsak Dayı adlı öyküsünü akıl almaz bir aşk paçavrasına çeviren film endüstrisinden hareketle Hollywood’dan hazzetmiyordu ve ölene dek de kitaplarının haklarını vermedi.

Salinger’ın gençliğini, II. Dünya Savaşı’nın hayatındaki yerini ve aşklarını anlatan biyografisi Çavdar Tarlasındaki Asi (Rebel in the Rye) ilk kez beyazperdede. Her ne kadar Kevin Spacey önemli rollerden birinde yer alsa da, ödüllü aktör, taze yönetmen Danny Strong ‘saygıyla’ çektim dese de, film J.D. Salinger’a mezarında ters takla attıracak kadar klişeyle dolu. Bu kadar konu varken, kendini kameralardan saklayan, kitaplarını sinemadan uzak tutan bir yazarı uluorta mıncıklamanın nedeni ancak intikam olabilir diye düşünüyor insan.