Usta sinemacı Sam Mendes’in son filmi “1917”, cephe hattında, 15 kilometrelik insansız ara bölgeyi aşmaya çalışan iki askerin zorlu serüvenini anlatıyor. 1. Dünya Savaşı temalı kült filmler “Gallipoli” veya “Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok” ayarında bir yapım olmasa da, özellikle muhteşem görselliği ve tekniğiyle fark yaratıyor.
Tarihler 6 Nisan 1917’yi gösterirken Batı cephesinde, Arras bölgesinde istirahatte olan Onbaşı Schofield (George MacKay) ve Onbaşı Blake (Dean Charles Chapman), General Erinmore’un (Colin Firth) karargahından çağırılır. Verilen görev sıradışıdır. Almanlar ön hat siperlerini boşaltmış görünmektedir. Ancak bunun taktik ve tuzak bir çekilme olduğu ortadadır. Kendilerinden 15 km kadar uzakta olan birliklere karşı, Almanların ertesi sabah hücuma geçeceği haber alınmıştır. Telefon hatları kesik olduğundan, iki onbaşının zorlu ve tehlikeli bir yolculuğa çıkıp birliğe ulaşması ve bu sürpriz saldırıyı duyurması, durdurması gerekmektedir.
Blake’in teğmen ağabeyi de sözkonusu taburdadır. İki asker, tüm korkunçluğu ve kasvetiyle yansıtılan ara bölgeye (no man’s land) çıkarlar. Onları zorlu bir yolculuk beklemektedir.
“Skyfall” ve “Spectre” gibi James Bond filmleriyle de tanınan yönetmen Sam Mendes’in 1. Dünya Savaşı’na katılan dedesinin anılarından yola çıkarak beyazperdeye aktardığı “1917”; yapımcıların uzun süredir ilgilerini esirgediği, geçen yıl sadece Peter Jackson’un savaş sırasında çekilmiş filmleri renklendirmesi ve seslendirmesiyle ortaya çıkan “They Shall Not Grow Old” (Onlar Hiç Yaşlanmayacak) ile hatırlanan 1. Dünya Savaşı’na yeniden bir geri dönüş mü? Bunu zaman gösterecek.
Film beklendiği gibi özellikle sosyal medyada tartışmalara yol açtı. Askerî tarihçilerin bir kısmı “1917”nin 1. Dünya Savaşı Batı cephesinin arka planını olağanüstü görselliğiyle yansıttığını belirtirken; sıradan bir savaş filmi olduğunu, vakit geçirmek için izlenebileceğini belirtenler de oldu. Her tarih konulu filmdeki gibi, seçilen dönemle bire bir karşılaştırma yapanlar, yaşanan gerçekliğe uymadığını yazanlar da vardı.
Anıları filme konu olan Alfred Mendes 16 yaşında orduya katılmış. Birlikler arasında haberci olarak görev yapmış. Sam Mendes dedesinin siperlerdeki çamuru hatırlaması nedeniyle ellerini sürekli yıkadığını, birkaç duble rom içtikten sonra savaş anılarını paylaştığını belirtiyor.
Gerçekten de bu filmleri değerlendirmede tarihî arka planı gözden geçirmekte fayda var. 1917 yılı, 1. Dünya Savaşı’nın özellikle Batı cephesi siper muharebelerinin tüm şiddetiyle sürdüğü, tarafların birkaç telörgü hattıyla korunan derin siperlerde birbirlerini kolladıkları, zaman zaman da yoğun makinalıtüfek ve topçu bombardımanına karşı hücuma kalkıp binlerce ölü ve yaralı verdikleri dönem. Arras civarında Almanlar, Şubat ve Mart 1917’de “Alberich Operasyonu” adı verilen 25-30 km arasında değişen taktik bir geri çekilmeyle cepheyi Hindenburg hattına almışlar; kuvvetten tasarruf ederek savunma hatlarını daha da güçlendirmişlerdi. Tabii terkettikleri siperleri bubi tuzakları ile donatmayı, köy ve kasabaları yakıp yıkmayı da unutmadan…
Eksiler-artılar
Tarihî filmlere meraklı seyirci, bir ağabeyin savaş alanından kurtarılması konusuyla Steven Spielberg’in “Er Ryan’ı Kurtarmak” veya bir habercinin karargahtan haber getirerek son anda hücumun yapılmasını durdurmaya çalışan sahnesiyle Peter Weir’in “Gallipoli” filmini çağrıştırdığını farkedecektir. Ancak “1917”, tabiri caiz ise bu iki dev filmin ruhunu taşımaktan uzak. Diyaloglar zayıf. “Er Ryan’ı Kurtarmak”taki “Bir kişi için bunca kişinin canını tehlikeye atmaya değer mi?” veya “Gallipoli”deki “İngilizler yerine Çanakkale’de bizler (Avustralyalılar) kurban ediliyoruz” gibi cümlelerle sembolleşen sorgulamalar son derece hızlı geçilmiş ve etkileyici değil. Ayrıca Alberich Operasyonu sürecinde, ilgili bölgelerde böyle bir olayın gerçekleşmesi teknik olarak pek mümkün görünmüyor.
Ancak hakkını teslim etmek gerekir ki, bu eksiklikler muhteşem bir görsellik ile dengeleniyor. Sadece bu bile, filmi 1. Dünya Savaşı’nı ileri sinema tekniğiyle en iyi yansıtan film yapmaya yetebilir. Özellikle Batı cephesinin Arras bölümünü içeren çamur denizi haline gelmiş, kraterlerle dolu ara bölgede telörgülerin, hayvan leşlerinin, ayağı-bacağı kopmuş, çamur içerisinde iskelete dönmüş cesetlerin arasında yapılan yolculuk ve kuşkusuz sinema tarihinin en etkileyici finallerinden biri olmaya aday son sahne, tüm bu zaafları kapatıyor. “1917” filmi, toplamda bir “Batı Cephesi’nde Yeni Bir Şey Yok” değil kuşkusuz. Ancak mesajını daha ziyade görsel tasarımıyla vermeye çalışmış, bu dönemin ruhuna uygun bir film..
Ve Türkiye…
Bir de kendimize bakalım. Yapımcılarımızın 1. Dünya Savaşı’nın herhangi bir dönemini konu alan tarihî film çekme konusunda ilgisizliği, isteksizliği üzücü. Hamaset ve propaganda için yapılan filmlerin kalıcı olmadığı ortada. İhtiyat Zabiti Faik Tonguç’un tifüsün vurduğu, evlerinin pencerelerinden bile cesetlerin sarktığı Narman’a birliğiyle girdiğindeki duyguları henüz beyazperdede göremedik. Şevket Süreyya’nın milliyetçi bir gençten 1. Dünya Savaşı’nın kaotik sürecinde idealist bir Bolşevik’e dönen Suyu Arayan Adam’ının; Irak cephesinin her türlü zorluğunu yaşayan, lafını hiç esirgemeyen, aynı cephedeki eniştesine verilen cezaya ve yardım edemeyip şehit olmasına kahrolan Yüzbaşı Selahattin’in; Medine’de aylarca Şerif Hüseyin’in oğlu Abdullah’ın Bedevi kuvvetlerine karşı direnen, askerlerine çekirge yedirmek zorunda kalan Fahrettin Paşa’nın; Kerevizdere’de şehit olmadan hemen önce günlüğüne not düşen İbrahim Naci’nin; Diyale nehrinden birliklerini geçirmek için Hanikin kasabasındaki tüm kapıları pencereleri zorla toplayıp köprü yaptıran Ali İhsan Sabis Paşa’nın öyküleri henüz sinemaya taşınmadı. Savaşta giderek ateizme kayan ihtiyat zabiti İsmail Hakkı Sunata’dan, daha da dindarlaşan Binbaşı Mehmet Hilmi Bey’e sayısız insan öyküsü beyazperdede yansıtılmayı bekliyor. Umarım “1917” yapımcılarımızdaki bu isteği tetikler!
