Yazar: #tarih

 Bundan 101 yıl önce bugün, 21 Şubat 1924’te 406 sayılı Telgraf ve Telefon Yasası yürürlüğe girmişti. Böylece Türkiye’de radyo yayınlarının önü açılmış oldu. Yasa, ülkedeki telekomünikasyon hizmetlerinin PTT eliyle yürütüleceğini hükme bağlıyordu. Türkiye radyo yayınlarını en erken başlatan ülkeler arasındadır. Dünyada ilk programlı radyo yayınları 1920’de ABD’nin Pittsburgh kentinde özel bir radyo ile başlamıştır. Avrupa’da ise düzenli radyo yayınlarını İngiliz Yayın Kurumu BBC başlatmıştır. Telgraf ve Telefon Yasası’nın yürürlüğe girmesinden sonra Cumhurbaşkanı Atatürk’ün emriyle kısa sürede radyonun altyapısı hazırlanmış ve ilk radyo yayını İstanbul Sirkeci’deki Büyük Postane binasında 6 Mayıs 1927 yılında yapılmıştır.

Henüz kimsede radyo alıcısı bulunmadığından, postane binasının kapısının üzerine yerleştirilen hoparlör yardımıyla her akşam yayın yapılıyordu. Amaç, halkın radyoya alıştırılmasıydı. Kısa süre sonra radyo cihazlarının satışı başladı ve yavaş da olsa bir radyo dinleyici kitlesi oluştu. İkinci Dünya Savaşı’nın sürdüğü 1942 yılında İstanbul’da 45 bin radyo alıcısı mevcuttu. Türkiye’deki radyo abonelerinin sayısı ise 120 bine yaklaşıyordu. 1964 yılında TRT’nin kurulmasıyla radyo yayınları bu kuruma bağlanmış, vericilerin artırılmasıyla radyo hızla ülke sathına yayılmıştır. Zamanla yeni kanallar ve bölge istasyonları açılmıştır. İnsan sesinin uzun mesafelere taşınmasını sağlayan ve dünyanın ilk elektronik yayını olan radyo, günümüzde de dünyanın en önemli medya mecraları arasında ilk sıralarda gelmektedir.   

Bundan 55 yıl önce, 20 Şubat 1970 tarihinde İstanbul Boğaziçi Köprüsü’nün temeli atıldı. Temel atma törenine Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, Başbakan Demirel ve binlerce vatandaş katıldı. Temel atma töreni onuruna top atışları yapıldı ve vapurlar sirenlerini çaldı. Başbakan Demirel, köprünün Asya ile Avrupa yakalarını birleştirecek önemli bir yol olacağının altını çizerek “gelecek yıllarda yeni köprü geçişlerine ihtiyaç duyulacağını” söylemişti.  Üç yılda tamamlanan köprü, 29 Ekim 1923’te hizmete açıldı. 

İlk yılında günde ortalama 24 bin araca hizmet veren köprü, 15 yıl boyunca İstanbul’un iki yakası arasında kara ulaşımını sağlayan tek bağlantı yolu olma görevini sürdürdü. İstanbul’un iki yakasını birleştirmek üzere yapılan ikinci köprü, Fatih Sultan Mehmet adıyla 1988 yılında hizmete girdi. 2016 yılında ise Yavuz Sultan Selim Köprüsü açıldı. Bugüne kadar yüz milyonlarca aracın geçişini sağlayan Boğaziçi Köprüsü, İstanbul ulaşımının en önemli arterlerinden biri olma özelliğini korumaktadır. Köprüyü günlük ortalama 200 bin araç kullanıyor. Boğaziçi Köprüsü’nün resmî adı 2016’dan itibaren, 15 Temmuz’daki darbe girişimi sırasında hayatını kaybedenlerin anısını yaşatmak için 15 Temmuz Şehitler Köprüsü olarak değiştirildi. 

18 Şubat 2010’da, WikiLeaks adı verilen bir web sitesi Amerikalı diplomatların yazışmalarını tüm detaylarıyla ortaya döken bilgileri yayımlamaya başladı. İlk bilgiler çok ses getirmedi ancak bunlar Chelsea Manning tarafından Julian Assange’ın kurucusu olduğu WikiLeaks sitesine gönderilen 750 bin hassas belgenin ilkiydi. İlk belgelerin ardından ABD güçleri tarafından Irak ve Afganistan’da işlenen yasa dışı cinayetler ve usulsüz işlemler yayımlanmaya başlayınca kıyamet koptu. ABD Ordusu’nda istihbarat uzmanı olan Manning, Irak’ta görev yapmış ve işi gereği her türlü gizli ve hassas bilgiye erişim sağlamıştı.

Manning elindeki bilgileri gizlice ülkesine götürebilmek için üzerinde “Lady Gaga” yazan bir CD’ye koymuş ve ülkesine gider gitmez hepsini gazetelere göndermişti. Ardından, 18 Şubat’ta Manning, Assange’ın yönettiği WikiLeaks’e “Reykjavik13” adlı ilk dosyayı gönderdi. Site, bunu birkaç saat içinde yayımladı. 2010 baharında WikiLeaks, yüz binlerce belgeyi yayımlamıştı. Bunlar diplomatik yazışmaları, gizli bilgileri, yabancı liderlerle ilgili mahrem kayıtları ve diğer başka bilgileri içeriyordu. Irak ve Afganistan’daki savaşlar hakkında şoke edici gerçekler ortaya çıktı. WikiLeaks belgeleri, sivilleri öldüren ABD hava saldırılarına dair birden fazla hesap ve video yayımladı. Resmî olarak açıklanan rakamdan çok daha fazla sivil kayıp vardı. Wikileaks belgeleri bir bütün olarak ABD’nin girdiği savaşların hükûmetin halkı inandırdığından çok daha kötü gittiğini değil, aynı zamanda insani felaketin kapsamının da daha büyük olduğunu göstermişti. 

17 Şubat 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk iktisat kongresi İzmir’de düzenlendi. Lozan Anlaşması ile elde edilen bağımsızlıktan hemen sonra toplanan kongre, genç Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığı için önemli kararların alındığı bir toplantı oldu. Kâzım Karabekir başkanlığında açılan kongreye olumsuz iklim ve ulaşım koşulları nedeniyle 300 temsilci gecikse de yine de toplam bin 135 delege katıldı. Davetliler arasında iki büyükelçi vardı.

Bunlar, Sovyet Rusya Büyükelçisi Arolof ile Azerbaycan Büyükelçisi İbrahim Abilof idi. Açılıştan hemen sonra kürsüye gelen Mustafa Kemal Paşa, Türkiye’nin iktisat politikasını belirleyen önemli konuşmasını yaptı. Konuşmanın ana başlıkları şunlardı: “Bir milletin doğrudan doğruya yaşantısı ile ilgili olan, o milletin ekonomik durumudur.”, “Tarihimizi dolduran zaferler ve başarısızlıkların tümü, ekonomik durumumuzla yakından ilgilidir.”, “Çağımız tamamen bir ekonomi devrinden başka bir şey değildir.”, “Tam bağımsızlık için şu prensip vardır: Millî egemenlik, ekonomik egemenlik ile pekiştirilmelidir.” 

Türkiye İktisat Kongresi 4 Mart’a kadar sürdü. Kongreye katılan meslek gruplarından gelen önerilerin eklenmesiyle 12 maddeden oluşan “Misak-ı İktisadi” kararları ortaya çıktı. Kongrede alınan kararlar hemen hayata geçirilmeye başlamıştır. İzmir İktisat Kongresi’nden iki yıl sonra Aşar Vergisi kaldırıldı; şeker, demir-çelik ve çimento fabrikalarının temelleri atıldı.   

Bugün Aziz Valentin Günü. Yani Sevgililer Günü. Eski yıllara ait kayıtlar, Aziz Valentin’in Roma’da Hristiyan bir çiftin evlenmesine yardımcı olduğu için kafası kesilerek şehit edildiğinden bahsediyor. Bazı kaynaklar 14 Şubat’ın işte bu nedenle yani Aziz Valentin’in anısını yaşatmak için Sevgililer Günü olarak kutlandığını kaydeder. Ancak başka kaynaklar 14 Şubat’ın kaynağını farklı göstermektedir. 14. yüzyılda yaşamış İngiliz şair Chaucer, 14 Şubat tarihiyle aşk arasında ilişki kuran ilk isimdir. Chaucer’e göre kuşların eşlerini seçtikleri tarih 14 Şubat’tır. 18. yüzyıl İngiliz geleneklerine baktığımızda 14 Şubat’ın ortaya çıkışıyla ilgili başka bir referans karşımıza çıkıyor: İngilizlerin bu tarihte eski bir Roma festivali olan ve Tanrıça Juno Februata’nın onurlandırılması için düzenlenen etkinliklere benzer kutlamalar düzenlediği görülüyor.

Bu tarih Antik Roma’da baharla birlikte doğurganlığın simgesi olarak kutlanıyordu. Sevgililer Günü’nün modern çağdaki izlerini takip ettiğimizde karşımıza tarihî ve dinî referanslardan çok ekonomik veriler ortaya çıkıyor. İlk kez 19. yüzyılda İngiltere’de ticari bir olaya dönüşmeye başlayan Aziz Valentin Günü, iletişim araçlarının gelişmesiyle dünyaya yayıldı. Günümüzde 14 Şubat bir pazarlama ve tüketim aracı olarak takvimdeki yerini almış durumda. Sevgililer Günü geldiğinde hediyelik eşya, ziynet ve takı harcamaları, kutlama yemeği ve elektronik eşya satışlarında adeta patlama yaşanıyor. Siz, Sevgililer Günü’nün dinî ve tarihî geçmişini referans alabilir yahut bu günü kapitalist ekonomik düzenin bir fırsatı olarak görebilirsiniz. Hangisini tercih ederseniz edin Dünya Sevgililer Günü her yıl 14 Şubat’ta kutlanmaya devam ediyor.

13 Şubat 1633’te İtalyan filozof, astronom ve matematikçi Galileo Galilei, Dünya’nın Güneş’in etrafında döndüğünü savunduğu için Engizisyon Mahkemesi tarafından Roma’ya çağrıldı. Roma’ya giden Galileo, aynı yılın Nisan ayında Engizisyon Mahkemesi’nde yargılanmaya başlayacaktı. İtalyan filozof hafif bir ceza karşılığında suçunu kabul etmek zorunda kaldı. Mahkeme sonlandığında Galilei’nin kendi kendine “yine de dönüyor” dediği rivayet olunur.

Papa VIII. Urban tarafından süresiz ev hapsine mahkûm edilen Galileo, günlerinin geri kalanını Floransa yakınlarındaki Arcetri’deki villasında geçirdi. Bir müzisyenin oğlu olan Galileo, 1564’te Pisa’da doğdu. Felsefe ve matematikle ilgilendi. Galileo, 1592’den 1630’a kadar Padua Üniversitesi’nde matematik profesörüydü ve burada Ay’ın kraterlerini, Jüpiter’in dört uydusunu ve Venüs’ün evrelerini gözlemlemesini sağlayan bir teleskop geliştirdi. Geliştirdiği bu teleskop da din adamlarının tepkisini çekti. Yaptıklarını kontrol etmek için onu ziyaret eden bir kardinal, Galilei’nin tüm ısrarlarına rağmen “içinde şeytan olduğunu” düşündüğü teleskoptan gökyüzüne bakmayı reddetti. 

Bundan 23 yıl önce, 12 Şubat 2002’de, eski Yugoslavya Cumhurbaşkanı Slobodan Miloseviç Lahey’deki Uluslararası Savaş Suçları Mahkemesi’nde yargılanmaya başladı. Bosna Hersek, Hırvatistan ve Kosova’da soykırım yapmakla itham edilen Miloseviç, “Balkan Kasabı” adıyla ünlendi ve katliamcı Bosnalı Sırpların en büyük destekçisiydi. Dava, insanlığa karşı işlenen suçların cezasız kalmamasına ilişkin dünya kamuoyunun talebini karşılamış olmakla birlikte Bosna’da öldürülen binlerce Müslüman için yeterli değildi.  Slobodan Miloseviç, 18 yaşında Komünist Parti’ye katıldı, 1989’da Sırbistan Devlet Başkanı oldu.

25 Haziran 1991’de Hırvatistan ve Slovenya, Yugoslavya’dan bağımsızlıklarını ilan etti ve Miloseviç Slovenya sınırına tanklar göndererek bağımsızlığı tanımadığını gösterdi. Miloseviç Hırvatistan ve Bosna’nın bağımsızlık taleplerine de aynı karşılığı verdi. Saraybosna kuşatmasında Bosnalı Sırplara her türlü desteği veren Miloseviç, Avrupa’nın ortasında bir katliam yaşanmasına hizmet etti. 1995’te Dayton Anlaşması imzalanana kadar Miloseviç 200 binden fazla kişinin ölümünden sorumlu hâle geldi. Miloseviç 11 Mart 2006’da hapishane hücresinde geçirdiği kalp krizi sonucu öldü.

11 Şubat 1990’da Güney Afrika’nın efsanevi lideri Nelson Mandela 27 yıldır tutulduğu hapishaneden çıktı. 1944’te Afrika Ulusal Kongresi’ne (ANC) katılarak ırk ayrımına karşı mücadele başlatan Mandela, gençlik kanadının lideri oldu ve ülke çapında hızla tanınmaya başladı. 1952’de ANC’nin ulusal başkan yardımcısı oldu. Mandela, Güney Afrika’nın kurumsallaşmış beyaz üstünlüğüne karşı şiddet içermeyen direnişi başlattı. Ancak ırkçı yönetimin barışçı göstericilere karşı şiddet kullanması nedeniyle gerilla savaşı yürütmek üzere ANC’nin paramiliter bir kolunun örgütlenmesine yardımcı oldu.

1961’de “vatana ihanet” suçlamasıyla tutuklandı ve beraat etmesine rağmen 1962’de ülkeyi yasa dışı terk ettiği gerekçesiyle tekrar ceza alarak Robben Adası Hapishanesi’ne götürüldü. Üzerine başka suçlar atıldı ve ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Mandela, 27 yılının ilk 18 yılını yatak ve su tesisatı olmayan küçük bir hücrede geçirdi. Bir taş ocağında ağır işlerde çalıştırıldı. Altı ayda bir mektup yazabiliyor ve alabiliyordu. Eşi onu yılda bir kez görebiliyordu. Ancak Mandela’nın kararlılığı hiç bozulmadı ve ırk ayrımı mücadelesinde dünya çapında bir sembol hâline geldi. 1989’da Frederik de Klerk Güney Afrika’nın yeni cumhurbaşkanı oldu ve ırk ayrımını ortadan kaldırdı. Tüm ülkede hayat normalleşti ve 11 Şubat 1990’da Nelson Mandela hapisten salıverildi. 2013 yılında hayatını kaybeden Mandela, hâlâ dünyanın en saygın isimlerinden birisidir. 

10 Şubat 1996’da üç saat süren maçın ardından dünya satranç şampiyonu Garry Kasparov, bilgisayara karşı oynadığı ilk oyunu kaybetti. Deep Blue adı verilen bilgisayar, saniyede 200 milyon hamleyi değerlendirebiliyordu. Bilgisayara karşı altı oyunluk bir maçın ilk oyununu kaybeden Kasparov, sonraki oyunları kazanmaya başlayıp Deep Blue‘ya karşı üç galibiyet alarak insanoğlunun zaferini ilan etti. Kasparov böylece 400 bin dolarlık ödülün sahibi oldu. Kasparov’un bilgisayara karşı olan maçını dünya çapında 6 milyon kişi çevrimiçi olarak takip etti.

1963 yılında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de doğan Kasparov, 13 yaşında Sovyetler Birliği’nin gençler satranç şampiyonu oldu. 1985’te henüz 22 yaşındayken efsanevi Sovyet satranç oyuncusu Anatoly Karpov’u yenerek gelmiş geçmiş en genç dünya şampiyonu ünvanını kazandı. Otoriteler tarafından satranç tarihinin en büyük oyuncusu olarak kabul edilen Kasparov, bilgisayarlara karşı defalarca maç yaptı ve çoğunu kazandı. 1997’de Kasparov ve geliştirilmiş Deep Blue arasında bir rövanş maçı gerçekleştirildi. Kasparov ilk oyunu, bilgisayar ikinci oyunu kazandı ve sonraki üç oyun berabere bitti. 2003’te Kasparov, başka bir bilgisayar programı olan Deep Junior ile mücadele etti, maç berabere sona erdi. Kasparov, 2005’te profesyonel satrançtan emekli oldu.