Yazar: #tarih

Savaşın psikolojik cephesinde üstünlük sağlamak isteyen ülkelerin, kafa karışıklığı ve şüphe tohumlarını ekmek için dezenformasyon metotlarına başvurması yeni bir durum değil. Ukrayna-Rusya krizi sırasında da, hem sosyal medyada teyit edilmeden yayılan bilgilerle hem de kasıtlı olarak yapılan yalan haberlerle bu cephenin hatları zorlandı. Türkiye kamuoyuna da yansıyan yanlış bilgiler ve kriz anlarında dezenformasyondan korunma kılavuzu.

SİMGE AKKAŞ

Önemli hadiseler kimi zaman gerçekleşme­den önce, yalnızca birer söylenti halindeyken bile dünya gündemi olmayı başarabiliyor. Rusya ile Ukrayna arasında ya­şanan kriz için de bu durum ge­çerliydi. 24 Şubat 2022’nin er­ken saatlerinde Rusya, Ukrayna topraklarına girmeden günler önce de çatışma; gelişmelerden bağımsız, tüm ihtimalleri, kor­kuları ve ondan beklenen fayda­ları yansıtabilen bir tonda, nere­deyse her dilde konuşulur hâle gelmişti. Taraf ülkelerin kon­vansiyonel, dijital veya sosyal medya üzerinden yürüttükle­ri enformasyon savaşları ise en azından birkaç haftadır açıkça seçilebiliyordu.

Rusya televizyonlarında ça­tışmalar başlamadan önce Uk­rayna Devlet Başkanı Zelens­kiy’nin bir neo-nazi olduğuna dair iddialar yayıldı. Çatışmala­rın başlamasının ardından, bu defa ülkesini terk ettiğine yöne­lik yanlış bilgiler yaygın olarak paylaşıldı. Zelenskiy, iddialara bakanlarının ve kendisinin ül­kesini terk etmediğini gösteren bir video ile cevap verirken Rus­ya’ya benzer bir şekilde Ukray­na’da hükümetin resmî hesapla­rından biri, çatışmalar sırasın­da çekildiğini öne sürerek eski tarihli bir video paylaştı. Sosyal medya kullanıcıları, haber site­leri ve televizyon kanalları hara­retli bir şekilde dolaşımda olan bilgileri sorgulamadan yaymaya devam ettiler. Neyse ki, bilgi­nin yayılımı ve propagandanın durmadan büyüyen üretim hı­zının yanında dezenformasyo­nun önüne geçme çabalarının da yerinde saydığı söylenemez. Bu süreçte ilk defa, dolaşımda olan yanlış bir video açık kay­nak yapay zeka kullanılarak tek­zip edilebildi. Doğruluk kontro­lü platformları, Rusya-Ukrayna çatışmasına dair dünyada en sık paylaşılan 60’dan fazla yanlış bilgi üzerine bir inceleme ya­yımladı.

Özellikle kriz anlarında, tüm medya platformları üzerimize bilgiden okyanuslar yağdırırken ister kasten, ister hesapta olma­yan nedenlerle yayılan yanlış veya eksik bilgileri ayırt edebil­mek kolay değil. Güncel krizde, Türkiye’de en sık paylaşılan, en çok konuşulan ve kendine bir­den fazla medya platformunda yer bulan yanlış bilgileri, dezen­formasyonun nasıl yayıldığı­na dair bir fikir oluşturabilmesi adına tarihe not düşüyoruz.

1. Ukrayna’daki hava saldırısını gösterdiği söylenen video

Çatışmaların ilk gününde Tür­kiye’de savaşa dair en çok payla­şılan görüntülerden biri, Ukray­na’nın Harkov kentindeki hava saldırısı sırasında çekildiği iddia edilen bir video oldu. Görüntü­ler, Rusya üzerine çalışmalarıyla da tanınan bazı Türk ve yabancı gazetecilerin yanısıra haber ku­ruluşlarının da paylaşmasıyla yayıldı. Oysa YouTube’a da yük­lenen video, Rusya’nın 22 Şu­bat’ta Ukrayna’ya karşı düzen­lediği hava saldırısının görüntü­lerini değil, 2020’de Rusya’nın Tushino kentinde bir hava gös­terisi sırasında yapılan alçak uçuşu gösteriyordu.

2. Harkov’da bir hükümet binasına Rusya bayrağının çekildiği bilgisiyle yayılan fotoğraf

Harekatın ilk gününde Harkov Belediye Meclisi binasına Rus bayrağı dikildiğine ve kentin ele geçirildiğine yönelik söylentiler eşliğinde paylaşılan bu fotoğra­fın da güncel kriz ile bir alaka­sı yoktu. Reuters haber ajansı­nı kaynakmış gibi gösteren bu fotoğraf, aslında 1 Mart 2014 tarihinde Ukrayna’da meydana gelen Doğu Ukrayna Protesto­ları sırasında Kharkiv’de çekil­mişti. Görsel arama motorların­da tersine tarama yapıldığında, fotoğrafın Reuters ve The New York Times gibi kuruluşlarda haberleştirildiğini, ayrıca ulusal basına da yansıdığını görebili­yorsunuz.

3. Rusya ordusunun Kharkiv’e paraşüt ile indiğini gösterdiği iddia edilen video

Çatışmaların ilk günlerinde özellikle Kharkiv kentine da­ir söylentiler yayılmaya devam etti. İçlerinde en sık paylaşılan­lardan biri, Rusya ordusunun paraşütle kente inişini gösterdi­ği öne sürülen görüntüler oldu. Oysa videodan alınan ekran gö­rüntüleriyle arama motorların­da tersine arama yapıldığında, bu paylaşımın internette en az 6 yıldır dolaşımda olduğu anlaşılı­yordu. 2016’da Rusya ile Ukray­na arasında sıcak bir çatışmanın olmadığı göz önüne alındığında paraşütçülerin bugün yaşanan sorunla ilgisi olmadığı sonucuna ulaşılıyor.

4. Tesadüfen patlamayan roketleri gösterdiği öne sürülen fotoğraflar

Ukrayna’ya yönelik Rusya hare­katının boyutları ortaya çıktık­tan sonra, Ukrayna sokaklarına patlamadan düşmeyi başarmış roketler olduğu öne sürülen fo­toğraflar sosyal medya üzerin­den yayılmaya başladı. Görsel, sosyal medyada geniş kitleler tarafından paylaşıldı, haber site­lerinde ve televizyonlarda ken­dine yer buldu. Aslında fotoğ­raflar, roketlerin ateşlemeden sonra ayrılan kuyruk ve motor kısımlarını gösteriyordu.

5. Televizyonda Rusya- Ukrayna çatışmasını gösterdiği iddiasıyla kullanılan 3D görseller

CNN Türk, Ukrayna-Rusya tar­tışmalarına yer verdiği yayının­da çatışmaları, Ekim 2021’de bir 3D sanatçısının internet üzerin­de paylaştığı ve 2. Dünya Sava­şı’nın tasvir edildiği görüntüler ile haberleştirdi. Güncel çatış­malara ait olduğu öne sürülerek yayınlanan görüntüler, kısa za­manda sosyal medya platform­larında eleştirilerin hedefi oldu.

6. SİHA TB2’lerin Rusya konvoyuna saldırdığı anları gösterdiği söylenen görüntüler ve SİHA’ların uçakları düşürebildiğine dair söylentiler

Türkiye’de Rusya-Ukrayna kri­zine dair en çok konuşulan ko­nulardan biri, Türkiye yapımı SİHA’lar oldu. Süreç boyunca en sık paylaşılan videolardan olan ve SİHA’ların bir Rusya konvo­yunu vurduğu anı yansıttığı söy­lenen görüntüler, aslında TB2 SİHA’larının 2020’de Suriye’de yaptığı manevraları gösteriyor­du. Görüntülerin yanında ayrıca havaya atış yapamadığı bilinen Bayraktar TB2’lerin Rus uçakla­rını düşürmüş olabileceğine da­ir yanlış söylemler de sık sık dile getirilmişti.

7. Rus ve Ukraynalı askerlerin birlikte dans ettiği iddiasıyla paylaşılan video

Çatışmaların başlamasının üze­rinden birkaç gün geçmişken, taraf ülke askerlerinin birlikte dans ettiği iddiasıyla bir video paylaşıldı. Yorumlar çeşitliy­di. Bazıları videoyu barışçı me­sajlarla paylaşırken, bazıları da aslında çatışmaların hiç var ol­madığını öne sürüyordu. Aslın­da video çatışmaların başlama­sından önce çekilmiş ve ilk defa Rusya’nın içinde bulunan un­surların askerî birliğini vurgu­layan bir metin ile paylaşılmıştı: “Rusya halkları böyle birara­da yaşayınca düşman korkunç değil. Podgornoe-Bakhchisarai bölgesi.” Dans eden askerler ara­sında Ukraynalıların da olduğu­na dair hiçbir kanıt yoktu.

Batı Ukrayna kolay teslim olmaz, çok açıktır. Burası sokakta Ukraynaca konuşulan bir memlekettir. İkincisi, Kiev direnir ama ne kadar direnir, ne olur belli değil. Sonuçta Ukrayna, Belarus gibi olmaz, kolay değil. Tabii Rusya’yla da bu açıdan iyi geçinmemiz lazım; yani biz her iki tarafla da geçinmek zorundayız. Macera aramamamız lazım.

Ukrayna ne kadar Rus? Bu öyle bizde tartışı­lıp bağlanacağı kadar basit bir soru değil. Rusya’nın yazısı, alfabesi 10. yüzyılda doğdu. Bizans’tan gelen Kyril ve Metodi uyarlaması Bulga­ristan ve Makedonya’da daha önce kullanılmaya başladı. Hı­ristiyanlığı da esas itibarıyla 10. yüzyıl sonudur. Bizans’la temastan ileri gelir. O dönem Ortadoğu’ya, Akdeniz’e, Kos­tantiniyye’ye en yakın mer­kez bölge Kiev’dir. Nehirler dolayısıyla coğrafi-ticari bir iletişim var. Peki bu devleti kim kurdu? Oradaki Slavlar mı kurdu yoksa İsveçliler mi?

Şimdi kimileri “İsveç ka­bileleri de var İsveç’te; birisi Rosi Ruotsi’dir. Bunlar, yani Varyaklar (Varegler) Rusya’yı kurdular” diyor. Kimileri de “hayır efendim bunlar kur­madı, Ruslar kurdu” diyor. Bu kavga o zamandan beri sürüp gidiyor. Ülkenin batısında otu­ranlar Norman teorisini sa­vunuyorlar; fakat istisnası var tabii. Ülkenin doğusundakiler de Rus teorisini savunuyor ve bunun da tabii istisnası var.

Yani bu eski bir kavga. Uk­rayna’nın batısı ve doğusunda oturanlar biribirinden tarihsel olarak farklıdır. İkinci harpte Molotov-Ribbentrop Antlaş­ması üzerine SSCB buraları ilhak etti. Şimdi böyle bir olayı bu milletin hazmetmesi müm­kün değil. Öncesinde, 30’lu yılların başında “Holodomor” adı verilen büyük bir kıtlık ve sonrasında ciddi katliamlar yaşanmıştır. Ukrayna’da suni bir açlık yaratıldı. Bu muhte­melen bilinçli değildi ama la­ubali ve bilgisiz bir idarenin ağır sorumluluğu vardır.

Milyonlarca insan haya­tını kaybetmiştir. Bunlar öy­le kolay unutulacak hadise­ler değildir. Batı Ukraynalı Doğu Ukraynalıya benzemez. Yani bu problem bir mıntıka­dır. Belarus gibi değildir. Bu coğrafyada çok sayıda Türk de yaşar. Biz hakikaten Ukrayna ve Rusya meselesinde taraf­sız olmaktan ziyade birleştiri­ci bir unsur rolü oynamak zo­rundayız. Yani, NATO üyeleri­nin, Avrupa Birliği üyelerinin sorumsuz politikaları burada geçmez. Putin ise “Ukrayna biziz” diyor; “Ukrayna bizim” demiyor; ikisi farklı şeyler. Şimdi Putin aslında Stali­nist ekolün bir temsilcisi ve bu anormal bir şey değil. Gizli komünistmiş gibi değerlendi­riliyor, öyle bir şey yok. Tabii Putin’in bunları dinleyeceğini, okuyacağını hiç zannetmiyo­rum. Anlatsalar da dinlemez, gereği de yoktur onun açısın­dan. Ancak şurası bir gerçek, okumuş bir Rus olarak hiç boş bir adam değil. En azından Bi­den’dan daha kültürlü olduğu kesin. KGB’li, gayet iyi Alman­ca biliyor. Doğu Almanya’da KGB reisiydi. Bütün Ruslar gibi Ukrayna tezi aynıdır: “Biz aynı milletiz” diyor. Aslında tabii yakındırlar ama ayrıdır­lar.

Şimdi normal bir Rus va­tandaşının gözünde Lenin de­mek yarı Yahudi demek. Yani “yabancı” bir unsur; bir kere adam entelektüel, enternas­yonalist. Hele Troçki, tövbe estağfurullah! Ancak Stalin dedin mi “bizden” diyor Rus vatandaşı. Bu bizim memle­kette pek yoktur. Mesela kim Atatürk’ü böyle tek yönlü mü­talaa eder? Eğitimin düşük ol­duğu, kasaba kültürlü yerlerde oturanlar daha ziyade.

Ukrayna’nın batısı, Sovyet Ukrayna’sıyla ikinci harbin gi­rişinden beri içiçe yaşıyor. Bu­gün Rusya’nın başlattığı sal­dırı sonucu Kiev ele geçecek mi? Geçerse geçer, geçmezse geçmez. Ancak doğu Ukrayna Rusya’da kalır, onu size söyle­yeyim. Aynı şekilde Kırım da kalır. Kruşçev Kırım’ı Ukray­na’ya verdi? Çok basit; çünkü Kırım’ın idaresi zor Mosko­va’dan. Kırım’ın suyu, elektriği Ukrayna’dan gelir. “Size bağlı olsun” demiş otonom cumhu­riyet olarak. Ancak otonom cumhuriyet devrinde Kırım maalesef bilhassa Kırım’ın Türkleri, Ukrayna idaresinden de fazla bir şey görmediler, onu da söyleyeyim size. Davu­lun sesi bugün uzaktan hoş ge­liyor. Şurası bir gerçek: Ukray­na zavallı duruma getirilen bir memleket.

Montrö meselesi

Şimdi gelelim Montrö Söz­leşmesi ve Boğazlar’ın kapa­tılması meselesine. Büyük devletler 1. Savaş’tan sonraki mütareke döneminde Türk­leri Boğaz idaresinden attılar, başında İngiltere’nin bulun­duğu milletlerarası bir ko­misyon kurdular. Zaferimi­zi kazandık, vatanı kurtardık; ancak ondan sonra Montrö’de belli haklar kazandık. Tabii bunun da şartları var. Bahri donanmanın geçişi için müca­vir ülkeler sadece haber verir. Ticaret yolları tabii, ama Ka­radeniz’e bahri kuvvetler gire­mez. Montrö’nün esası budur; Montrö Türkiye’ye veriyor hakimiyeti. Ancak Karadeniz devletlerinin askerî kuvvetle­ri geçiş için haber verirler, gi­rerler. Montrö bize bu anlam­da Boğazlar’ı kapatma hakkı vermez; bunu unutmamamız lazım. Biz bugün Montrö için bir izah edici açıklama bildi­risi yayımlayan eski amiral­leri mahkeme ediyoruz! Bu manzaranın hoş bir manzara olduğunu söyleyebilir miyiz? Doğruyu konuşan adamları durduk yerde soruşturmak, iş değil. İnşallah sonu hayra gi­der. Montrö’nün bu maddesini işletemeyiz; yani biz Ukray­na’nın her dediğini yapabilme durumunda değiliz. Gönlü­müz Ukrayna ile olabilir ama Ruslarla da beraberiz. Alman­ya’nın, Fransa’nın tutumu bi­zim için belirleyici olamaz.

Dolayısıyla Karadeniz’de bir Rus payı var ve olacak. Ne zaman Türklerin oldu? Fatih devrinde. Ne zamana kadar? 18. asır ortalarına kadar. Rus­ya Karadeniz’in sahibi olamaz, hayalle uğraşması mümkün değildir. Bir yerde onun da kendine dur demesi gerekir. Odesa Rusların şehridir. Rus­ya bölgesinden Lugansk’ın kuzeyinden bütün Mariupol’a girdiler. Odesa’ya kadar hat çekecek; “orası bizim, 18. asır­da kurduk” diyor. Peki daha batıda ne var? Transdinyes­ter dediğimiz cumhuriyet; onu da bir şekilde hâlletmeye uğ­raşabilirler. Ancak burası ar­tık Romanya ve Moldova gibi; Romanya biliyorsunuz NATO üyesidir ve Transdinyester’de çok sayıda Türk vardır. Fede­ratif Rusya’nın oraya kadar ce­saret edebileceğini zannetmi­yorum ama belli olmaz tabii.

Batı Ukrayna kolay teslim olmaz, çok açıktır. Burası so­kakta Ukraynaca konuşulan bir memlekettir. İkincisi, Kiev direnir ama ne kadar direnir belli değil. Sonuçta Ukrayna, Belarus gibi olmaz. Rahmet­li Demirel, Kırım’daki Türkle­ri kültürel azınlık olarak kabul ettirmiştir Ukrayna’ya; biz ona bakarız. Tabii Rusya’yla da bu açıdan iyi geçinmemiz lazım. İktisadi vaziyetimiz belli, ti­cari vaziyetimiz belli. Macera aramamamız lazım. Fışkıran mobilya sanayimiz Ukrayna’ya bağlıdır. Turizmimizi gelişti­ren kaynak budur. Pek yakın­da kültürel kaynağımız da bu olacak. Sayısız talebe okuyor ve sayısız insan geliyor ora­dan. Oradaki Türk çocuklarını korumak, tahsillerine devamı sağlamak mecburiyetindeyiz. Bu işler ciddi; böyle kalkıp da lafazan AB’liler ve Joe Biden gibi davranamayız.

Bu konuda biz tedbirliyiz; yani bizim AB gibi, NATO gibi kuruluşlarla pek rahat olmadı­ğımız belli. Rahatsız ediliyo­ruz onlar tarafından, kafaları da çalışmıyor zaten. İleriyi de görmüyorlar. Yunanistan tara­fında bu konuşlanmalar, Ege sorunu, Suriye bu tutarsızlığın göstergesi. NATO gibi askerî bir ittifakın içinde önde gelen bir ordu yok. Fransız ordusu­nun sayısı kalabalıkmış, neye yarar. Bizimki daha kalaba­lık; üstelik bizimki, hâlâ eği­tim verebilen bir ordu; Fransa böyle bir şey yapamaz.

Prof. Dr. İlber Ortaylı ile yapılan söyleşiden derlenmiştir.

Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, 1945’ten bu yana Avrupa’daki en büyük askerî harekat olarak tarihe geçmek üzere. Parçalanan aileler, göç ve sivil kayıpların iç parçalayıcı görüntülerinin yanında bu çatışma, risklerin yükseldiği yeni bir ekonomik savaş düzenine de işaret ediyor. Ekonomik yaptırımların nükleer tehditlere dönüştüğü savaşın tarihe geçen ilk haftası ve krize uzanan yolun köşetaşları.

Rusya Devlet Başka­nı Vladimir Putin, 21 Şubat’ta barış görüş­melerini fiilen sona erdire­rek, Ukrayna’nın doğusunda Rusya yanlılarının ağırlıkta olduğu Donbas bölgesindeki Donetsk ve Luhansk’ın “ba­ğımsız ülkeler olarak tanın­ma” talebini kabul ettikleri­ni açıkladı. Olağanüstü gü­venlik konseyi toplantısının ardından yaptığı konuşmada Putin, Ukrayna’nın gerçek bir ulus olmadığını savunur­ken “Modern Ukrayna’nın mimarı Lenin’dir” ifadele­rini kullanıyordu. Ayrıca 1991’de SSCB’nin çöküşüyle birlikte ülkesinin “soyuldu­ğunu” söylüyor ve “kukla bir hükümet” tarafından yöne­tildiğini vurguladığı Ukray­na’yı “Amerikan kolonosi” olmakla suçluyordu. Putin, Donbas bölgesinin tarihsel olarak Rusya top­rağı olduğunu, Ukrayna’nın Sovyet döneminden miras bilgiye dayanarak nükleer si­lah yapmayı planladığını öne sürmüş; bunu kendilerine karşı saldırı hazırlığı olarak değerlendirdiklerini ifade et­mişti. Ukrayna’nın NATO’ya kabul edilmesini de ken­dilerine karşı bir güvenlik tehdidi olarak görüyorlar­dı. Diplomatik görüşmelerde masaya koydukları üç kriter ise “NATO’nun genişlemesi­nin durması, Rusya sınırında silah konuşlandırılmaması, askerî altyapının 1997 sevi­yesine çekilmesi” idi.

Batı tarafından “ulus­lararası hukukun, Ukray­na’nın toprak bütünlüğünün ve Minsk antlaşmalarının açık bir ihlali” sözleriyle tep­ki çeken bu tarihî konuşma, Putin’in 24 Şubat’ta sabaha karşı Ukrayna’nın Donbas bölgesinde “özel bir askerî operasyon” başlattığını söy­leyerek resmen işgal hareka­tına start vermesinin ilk adı­mıydı. BM Güvenlik Konseyi toplantısının acil gündem­li buluşması henüz devam ederken yaptığı açıklamada halen ülkesinin Ukrayna’yı “işgal etme planının olma­dığını” tekrarlıyordu, ancak aynı anda Ukrayna’nın baş­kenti Kiev başta olmak üzere Ukrayna’nın farklı bölgele­rinden naklen yayınlara gi­ren ilk patlama sesleriyle dünya dikkat kesilmişti. Bu sayıyı hazırladığımız sıra­da savaşın ilk haftası geride kalmıştı. Başta saldırıların ağırlıklı olarak askerî alt­yapıyı ve Ukrayna’nın hava savunma sistemlerini hedef aldığı söylense de sivil ka­yıplar, yerinden edilen 1 mil­yon kişi ve yerle bir edilmiş şehir görüntüleriyle savaş tüm dehşetiyle halkın üzeri­ne çökmüştü.

Rusya’nın Ukrayna’yı iş­gali, 1945’ten bu yana Avru­pa’daki en büyük askerî ha­rekat olarak tarihe geçmek üzere. Bu çatışma, risklerin yükseldiği yeni bir ekono­mik savaş düzenine de işaret ediyor. Rusya’dan gelen arz kesintiye uğradığı için şu an­da dünya ekonomisinde bir enerji şoku yaşanıyor. Avru­pa, Rus enerjisine olan ba­ğımlılığını nasıl azaltacağı­nı değerlendiriyor. Bu arada Batı’nın Rusya’ya dayattığı yaptırımlar o kadar güçlü ki, ülkenin 1.6 trilyon dolarlık ekonomisinde ciddi bir kaos tetiklendi ve Rusya’yı başta pek de ciddiye almadığı bu yaptırımlar karşısında nük­leer tehditlere başvurmaya sevk etti.

SSCB’nin dağılmasından sonraki otuz yılda, Rusya ile Batı arasındaki uçurum hiç bu kadar derinleşmemişti. Oysa şimdi şaşırtıcı gözükse de 1990’ların başında, Rus­ya ve Batı dünyası Soğuk Sa­vaş’ı sona erdirmek ve yeni bir dünya inşa etmek konu­sunda anlaşmıştı. O sırada, Mihail Gorbaçov “ortak bir Avrupa vatanı”ndan söz edi­yordu. ABD, Avrupa ve Rus­ya’yı içeren betbox bir askerî ittifak bile tasavvur edilmişti.

Otuz yıl sonra ise, Rusya yüzünü Batı’ya karşı Avras­ya’ya döndü ve bir dönem “düşman kardeşi” olan Çin ile askerî ittifak ve ekono­mik anlaşmalar yapıyor. Ta­rih hem bu dönüşümleri an­lamak hem de dönüşmeyen desenleri fark etmek için yo­lumuzu aydınlatmaya devam ediyor.