Yazar: Şevket Dönmez

Son 25 yılın dünyadaki en büyük arkeolojik keşfi olan Göbeklitepe, aynı zamanda son 25 yılın en büyük efsane merkezlerinden biri haline geldi. Arkeolojik ve bilimsel yaklaşımlar, ciddi çalışmalar yerine; kutsal kitaplara, astronomi hatta astrolojiye uzanan, kehanet ve sembolizm ağırlıklı açıklamalar etrafımızı kaplamış durumda. İşte belli başlı şifreler ve bilimin verdiği cevap anahtarı… 

Son yıllardaki en büyük merakımız, dinsel ve kültürel mirasımızın “şifreleri” ile uğraşmak oldu. Selçuklular’ın, Osmanlılar’ın, İstanbul’un, Selimiye Camii’nin “şifrelerini çözmek” gibi… Sayılarını rahatlıkla arttırabileceğimiz bu örnekler, şifrecilere göre çok önemli sırlar ve gizemler barındırmaktadır. 

Şifre merakının giderek artmakta olduğu yerlerden biri de Şanlıurfa yakınlarındaki Göbeklitepe’dir. Burada dikkati çeken en önemli husus, konuya Türklerden çok yabancıların ilgi göstermekte olduğudur. Göbeklitepe şifrecileri olağan arkeolojik yöntemlerle yanıtlanabilecek soruları ve problemleri, ısrarla kutsal kitaplar, astronomi, astroloji ve sembolizm gibi başka alanlara yönlendirerek yanıtlamaya, sözde gizem ve sırları çözmeye çalışmaktadır. 

Göbeklitepe son 25 yılın dünyadaki en büyük arkeolojik keşfidir. Gordon Child tarafından ortaya atılan “Neolitik Devrim” kavramının içini boşaltan, son yıllarda dillendirilen “Neolitik Paket”in boş olduğunu gösteren Göbeklitepe; çok büyük olasılıkla mağara ya da geçici kamp yerlerinde yaşamakta olan insanların ne kadar sürede oluştuğu bugün için bilinmeyen mimari ve artistik birikimleri ile oluşturduğu bir merkezdir. 

Neolitik Dönem uzmanlarının ısrarla savunduğu yerleşim (konut), tarım, hayvancılık, çanak-çömlek gibi dönemin kimliğini oluşturan kazanımların hiçbirinin izlenemediği Göbeklitepe’nin, neden ya da niçin “Neolitik Kültür” içinde değerlendirilmekte olduğu soruları yanıtsız kalmaktadır. Neolitik Dönem’in hiçbir emaresinin görülmediği Göbeklitepe’nin, Neolitik kronoloji çerçevesi içine alınmış olmasının bilimsel mantık ile uyuşan hiçbir yönü de yoktur. Bu bağlamda uzmanların Göbeklitepe’nin zorlamasıyla yakın bir gelecekte Neolitik’in tam anlamıyla ne anlama geldiği konusunu düşünmeye başlayacakları kaçınılmaz bir gerçekliktir. 

Bugüne değin çok küçük bir alanı kazılan ve tapınak olduğu düşünülen çok sayıda dairesel planlı anıtsal yapının açığa çıktığı Göbeklitepe’de yapılan arkeojeofizik araştırmalar, daha onlarca benzer yapı olduğunu kanıtlamıştır. Buna ek olarak arkeologların yakın geçmişte yaptıkları yüzey araştırmalarında Göbeklitepe çevresinde benzer yapılara sahip yeni merkezler keşfedilmiştir. Bunlardan Karahantepe, Sefertepe ve Hamzantepe’de kazılar başladığında, Göbeklitepe kültürünün yayılım alanının etkileri ve sınırlarının daha iyi anlaşılacağı bilinmelidir. 

Köşeli geometrisi olmayan mimari planlara sahip yapıların ana unsurlarını “T” ve “L” biçimli dikilitaşların oluşturduğu Göbeklitepe, bu özellikleri ile Önasya anıt sanatının da başlangıcını oluşturmaktadır. 13 bin yıl önce Güneydoğu Anadolu’da yaşayan hayvanların türleri ve bunların fiziksel özellikleri, sözkonusu dikilitaşlara kabartma tekniğinde yansıtılmıştır. Basitliğin ve gösterişin birlikte gözlendiği Göbeklitepe yapıları, ikamete uygun olmayan mimari karakterlere sahiptir. Bunların kapalı mekanlara dönüştürüldüklerine, başka bir deyişle bina edilmiş olduklarına dair ipuçları bulunmamaktadır. Bu bağlamda çok sayıda tapınağın bulunduğu Göbeklitepe’nin bir hac merkezi olduğu hususu da dile getirilmeye başlanmıştır. 

Uygarlığın doğduğu “Bereketli Hilal”in kuzey sırtlarında yer alan Göbeklitepe’de arkeolojik bakışaçısıyla herhangi bir sır ya da gizem olmadığı rahatlıkla söylenebilir. Bilinemeyenlerin anlaşılabilmesi için, Göbeklitepe kazısının devam etmesi ya da benzer yerleşmelerde çalışmaların başlaması yeterli olacaktır. Burada sorulması gereken doğru soru, günümüzden 12-13 bin yıl önce yaşamış insanların, yazının keşfine daha yaklaşık 7 bin yıl varken, kendilerini resim sanatı ve anıtsal mimari ile ifade edecek birikimi nerede ve nasıl kazanmış olduklarıdır. 

1940 ve 50’li yıllarda Anadolu arkeolojisi ile ilgili yazılan kitaplarda Türkiye coğrafyasında Neolitik yerleşme bile bulunmadığı iddiası, bu çerçevede unutulmaması gereken bir husustur. Göbeklitepe’de bilinmeyenlerin fazla olmasının nedeni, şifre, sır ya da gizem değil, yetersiz arkeolojik araştırmalardır. Bugünkü yetersiz araştırmalar bile insanoğlunun konut yapmayı, bitki ve hayvanları kültüre almayı, çanak-çömlek imal etmeyi bilmediği “karanlık” bir dönemin, gerçekte anıtsal mimari ve resim sanatı ile kimlik kazanan bir süreç olduğunu göstermiştir. Bu arkeolojik gerçekliklere rağmen ısrarla çözülmeye çalışılan “Göbeklitepe şifreleri”ne bir bakalım 

Şifre 1: Adem ile Havva Göbeklitepe’de yaşadı Kazı başkanı müteveffa Dr. Klaus Schmidt başta olmak üzere Göbeklitepe’nin Tevrat’ta anılan Assur ülkesinin batısındaki “Cennet Bahçesi” olduğu öne sürülmüştür. Dört ırmakla çevrelendiği bildirilen Cennet Bahçesi’nin iki ırmağının Fırat ve Dicle olduğu “Yaradılış” bölümünde anlatılmaktadır. Adem ile Havva’nın yaşadığı ve kovulduğu yer olan Cennet Bahçesi’nin Göbeklitepe’ye lokalize edilmesinin arkasındaki en önemli neden, kazılar sonucu ortaya çıkan ve tapınak olduğu düşünülen anıtsal yapılar ile onların zengin figürlerle bezenmiş eşsiz dikilitaşlarıdır.

Göbeklitepe sıradışı yapı ve buluntuları ile yaygın bir şekilde din kurumu ve ilk tapınakların ortaya çıktığı yer olarak anılmaya başlanmıştır. Yazılı belgeler bilinen en eski kurumsal dinleri Sümer ve Mısırlıların yaşadıklarını göstermektedir. Önasya’da yazının olmadığı dönemleri karakterize eden birtakım özellikli yapıların tapınak olduğu düşünülse de, yazılı belge noksanlığı sözkonusu tapınakları inşa edenlerin din sistemlerini detaylı biçimde anlamamızı engellemektedir. Mağaradan henüz çıkmış, erkekleri av peşinde koşan, kadınları yenebilecek bitkileri toplayan bir topluluğun ruhban sınıfı, tapınağı, kuralları, inanç sistemi ve hatta hac organizasyonu olan bir dine sahip olduklarına ikna olmak, bugünkü bilgiler ışığında mantıklı değildir. Bir de bu dinin günümüz semavi dinlerinin figürlerini taşıdığı iddia ediliyorken. 

Arkeolojik gerçeklikler, Göbeklitepe dikilitaşlarını bize sembolleri olan dünyanın ilk totemlerini göstermektedir. Şamanik uygulamalara işaret eden bu totemler, 20 civarında türü bulunan hayvan betimleri ile kimlik bulmaktadır. Bugünkü bilgiler Göbeklitepe insanlarının gelişkin bir din ya da inanç sisteminden çok, yaşam tarzları gereği doğayı gözlemleyerek oluşturduğu derin bir totemciliği yaşadıklarını göstermektedir. 

Şifre 2: Hz. İbrahim putları Göbeklitepe’de kırdı Kısa bir süre önce TRT belgesel kanalında yayınlanan “Suların Ateşin ve Taşların İmparatorluğu” isimli belgeselde, Göbeklitepe’de yer alan hayvan betimli dikilitaşların “Bunları Hz. İbrahim’in babası Azer’in yapmadığını kim bize söyleyebilir ya da Hz. İbrahim’in kırdığı putların yeraldığı tapınağın Göbeklitepe olmadığını söyleyebiliriz miyiz” söylemiyle yere düşürülerek kırıldığı bir canlandırmaya yer verilmişti. Her şeyden önce bu durumun yakın çevremizdeki coğrafyalarda yaşanan arkeolojik değerlerin tahrip edilmesini hatırlatan bir vahameti olduğunu görmekteyiz. Belgeseldeki put kırma fikrinin arka planında ise “büyük bir şifrenin çözüldüğünü” anlamaktayız. Buna göre MÖ 2000’li yıllarda yaşadığına inanılan ve kutsal kitaplara göre tek tanrılı dinlerin babası olarak kabul edilen Hz. İbrahim’in putları kırdığı yer, günümüzden yaklaşık 13 bin yıl önce inşa edilmiş olan Göbeklitepe’dir. Yani üç semavi dinin atası olarak kabul edilen Hz. İbrahim, kendisinden 8-9 bin yıl önce var olmuş bir yeri ziyaret etmiş olmaktadır. Bu durum, özellikle şifreci yaklaşımların mantığı açısından bir zirve oluşturmaktadır. 

Şifre 3: Göbeklitepe Sirius yıldızına adanmış bir merkezdir Göbeklitepe haritaları ve uydu görüntülerini kullanan İtalyan gökbilimci Giulio Magli, Göbeklitepe’nin Sirius yıldızının dünyadan görünmeye başlaması üzerine bir yıldızın doğumu için yapılmış bir merkez olduğunu öne sürmektedir. Magli, Göbeklitepe’nin gök cisimlerinin hareketlerini takip etmek ve onlara tapınmak için inşa edilmiş olduğu iddia etmektedir. Sirius yıldızı şifresinin çözülmesi, Engin Ardıç’ın da belirttiği gibi “henüz avcılık ve toplayıcılıkla geçindiği sanılan Yontma Taş Devri insanlarının mükemmel astronomi bildikleri ve rasathane yapabildiklerini” göstermektedir. Bütün bunlara arkeologların astronomi ve astroloji bilmemesi neden olmuş gibi görünmektedir! 

Adem ile Havva nerede oturdu? 

Adem ve Havva’nın “Göbeklitepe’de yaşadığı” efsanesine karşın, basitliğin ve gösterişin birlikte gözlendiği Göbeklitepe yapıları “ikamete uygun olmayan” mimari karaktere sahip. 

Şifre 4: Göbeklitepe bir gözlemeviydi İskoç bilim adamları Göbeklitepe’nin dikilitaşları üzerindeki sembolleri kısa bir süre önce çözdüler! Dünyaya yaklaşık 13 bin yıl önce bir kuyrukluyıldız çarpmıştı, sonrasında ise bin yıllık bir buzul dönemi yaşanmıştı. Mamutların da yok olmasına neden olan bu felaketlerden sonra Göbeklitepe, geceleri meteor ve kuyrukluyıldız hareketlerini izlemek amacıyla bir gözlemevi olarak kurulmuştu. Bu teze göre üzerinde akbaba betimi bulunan dikilitaş üzerindeki semboller, gökyüzünden görülebilen takımyıldızları simgelemektedir. Bu durumda dünyanın bilinen en eski astronomi kaydının bulunduğu eser, Göbeklitepe’nin çözülen şifrelerinden biri olmaktadır. 

Hiçbir bilimsel temele oturmayan bu varsayımlar, çok büyük olasılıkla bazı burçların sembolü olan aslan, boğa ve akrep gibi hayvanlara ait betimlerin Göbeklitepe’deki varlıkları ile ilgili gibi görünmektedir. 

Şifre 5: Modern yaşamın şifreleri Göbeklitepe’den yayılmıştır “Göbeklitepe’de insanlığın ortak bilincinin kökleri bulunmaktadır. 12-13 bin yıl önce yaşanan gelişmeler günümüz insanının şifrelerini oluşturmuş, bu şifreler Göbeklitepe’den tüm dünyaya yayılmıştır”. 

Bir dönem var olmuş ve sonrasında devam edememiş Göbeklitepe kültürünün insanlık tarihindeki önemi yadsınamaz bir konudur. Öte yandan bu tür iddiaların Çatalhöyük’ün keşfi sonrasında da yapıldığını hatırlıyoruz. Bir kıyaslama yapıldığında, konutları, tapınakları, duvar resimleri, tarım ve hayvancılığı ile sosyal toplum sistemi gözönüne alındığında, modern hayatımızdaki kazanımların Çatalhöyük ile olan bağlantılarını “şifresiz de” görebiliyoruz. 

Yukarıdaki tüm saptamalar, “Göbeklitepe sakinlerinin verdikleri şifreleri” çözdüğümüzde çok daha fazla şaşıracağımıza işaret etmektedir. 

1964’de Ergili civarında bulunan figürlü iki dikilitaş, uzun süredir Pers arkeolojisi uzmanlarının ilgi alanındaydı. Oysa bu stellerden birinin üzerindeki Aramice yazıttaki anlatı, insan ve tanrı isimleri, sahne ve tasvirler, onların Pers’ten çok İbrani kültürüyle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Bu veriler, MÖ 5. yüzyılda Anadolu’daki Yahudi varlığının kesin kanıtlarını sunuyor.

Günümüzdeki adı Hi­sartepe olan Dasky­leion, Anadolu’nun antik tarihi ile ilgili yeni say­falar açacak önemli bulgula­ra sahiptir. Manyas Gölü’nün (Daskylitis Limne) güney kı­yısındaki Ergili Köyü’nde yer alan Daskyleion’a, Karanlık Çağ’ı (MÖ 1200-1000) başla­tan Balkan göçleri sonrasın­da Friglerin yerleştiği görülür. MÖ 700’lerde İskitlerin Frig Krallığı’nı ortadan kaldırma­sı sonrasında ise, Daskyleion bir Lidya yerleşmesine dönü­şür. Adını efsanevi Lidya kralı Daskylos’tan alan yerleşme, MÖ 546’dan itibaren, Anado­lu’nun yeni egemenleri olan Akhaimenidlerin (Persler) satraplık merkezi haline gel­mişti.

1964 yılında Ergili yakın­larında bulunup, İstanbul Ar­keoloji Müzeleri’ne nakledilen iki stel, uzun zamandan beri Pers arkeolojisi uzmanlarının dikkatini çekmekteydi. Birbi­rinin benzeri olan figürlü stel­lerden birisi üzerinde yer alan Aramice bir yazıt, stel sahibi hakkında çarpıcı bilgileri ak­tarmakla birlikte, bu dikilita­şın yapılış amacını da açık­lamaktadır. “Elnaf’ın Steli” olarak bilinen sözkonusu eser, bugüne değin pek çok araştır­macı tarafından mezar steli olarak yorumlanmıştır.

Aynı atölyenin ürünleri olduğu anlaşılan her iki stel birlikte değerlendirildiğinde ve Aramice yazıt dikkate alın­dığında, bunların mezar steli değil, adak amacıyla üretilmiş eserler oldukları hususunda ipuçları yakalanmaktadır. Ya­zıtta geçen şahıs (İshai, Elnaf ) ve tanrı adları (Bel, Nabu) ta­rihsel arkeoloji temelinde de­ğerlendirildiğinde, Daskylei­on’un MÖ 5. yüzyıldaki arke­oetnisitesinin bilinenden çok daha zengin ve karmaşık oldu­ğu ortaya çıkmaktadır.

Yaklaşık 1.90 m. boyunda­ki “Elnaf’ın Steli”nin üst kıs­mında kabartmalı iki sahne, bunların altında ise Aramice yazıt yer alır. Tahrip olmuş üst sahnede, en önde yedeğe alın­mış atı kontrol eden bir seyis, onun arkasında bir süvari ve iki piyade gözlenebilmektedir. Bu figürlerin hepsi Pers tar­zında başlıklara sahiptir. Alt­taki sahnede ise iki at tarafın­dan çekilen büyük tekerlekli bir araba ile arkadan gelen iki erkek görevli yer alır. Üstü bir örtü ile kapatılmış arabanın önemli bir yük taşıdığı gözle­nebilmektedir. Bu sahnenin altında ise, dört satırdan olu­şan Aramice yazıt bulunmak­tadır.

“Elnaf’ın Steli”nden biraz daha yüksek olan ikinci stel­de yine kabartmalı iki sah­ne vardır. Üst sahne “Elnaf’ın Steli”ndeki arabalı sahnenin neredeyse aynısıdır. Alttaki sahnede ise bir ziyafet sahne­si konu edilmiştir. Sahnenin merkezinde yastıklara daya­narak kline üzerinde uzanmış olan sakallı bir erkek ile yanı başında ona eşlik eden bir ka­dın figürü görülmektedir. Vü­cudunu ayaklarına kadar ör­ten uzun bir elbise giymiş olan tesettürlü kadının başında taç benzeri bir başlık bulunmak­tadır. Sakallı adamın arkasın­da, elindeki içki kabını dol­durmak için bir saki, kadının arkasında ise yemek servisi yapan kadın bir hizmetkâr yer almaktadır.

“Elnaf’ın Steli”ndeki ya­zıtta “Bunlar İshai oğlu El­naf’ın betimidir. Bel ve Na­bu’nun inananı (tapınanı) olarak o bunu (steli), kendini ve bu kervanın zarar görme­den (saldırıya uğramadan) geçmesi için yaptı” ifade­si bulunmaktadır. Çeviriden anlaşıldığı üzere, ticaretle uğraştığı ve kervan sahibi ol­duğu anlaşılan Elnaf, üst sah­nede at üzerinde betimlen­miş olan şahıstır. Önündeki ve arkasındakiler ise kendisi­nin çalışanları olup, kervanda görev yapmaktadırlar. Alttaki sahne ise büyük olasılıkla üst sahnenin devamıdır. Burada araba kervanın ticari malla­rını taşımaktadır. Bu bağlam­da dikilitaşların, hem canını hem de malını koruması ama­cıyla Elnaf tarafından Bel ve Nabu’ya adanan adak stelleri olduğu anlaşılmaktadır.

Aramice yazıtlı stelde at üzerindeki adam ile ikin­ci stelde ziyafet sahnesinde kline üzerinde uzanan şahıs, çok büyük olasılıkla tüccar Elnaf olmalıdır. Elnaf ile ba­bası İshai’nin isimleri ise Yu­nan, Pers, Med ya da Anadolu ile ilgili olmayıp, Batı Semitik özellikleri göstermektedir. Bu isimler Arami, Fenike ya da İbrani kültürleri ile bağlantılı gibi görünmektedir.

Yazıtta geçen tanrı isim­leri Bel ve Nabu ise doğrudan Babil’e atıf yapmaktadır. Bel (Marduk) ile oğlu Nabu, Ba­bil’in en önemli tanrılarıdır. Bu çerçevede Bel ve Nabu’ya inanan İshai oğlu Elnaf’ın, Ba­bil kenti ile ilişkili bir tüccar olduğu düşünülebilir. Önas­ya’nın Pers dünyasında yaşa­yan ve ticaret yaptığı anlaşı­lan, buna karşın Pers olmayan, Pers tanrılarına tapmayan Elnaf, Babil ve Daskyleion’da yaşayan “İbrani kökenli” bir şahıs olmalıdır. Stellerin üre­tildiği MÖ 5. yüzyıl, Babil ile Yahudi dünyasının bağlantılı olduğu bir dönemdir.

Babil kralı II. Nabukadne­zar (MÖ 605-562), Yahudi­lerin kutsal kenti Kudüs’e iki defa saldırmıştır. MÖ 597’deki ilk saldırıda kraliyet ailesi ile yaklaşık 3000 Yahudiyi Babil’e sürgün olarak göndermiştir.

Kendi atadığı kralı Kudüs tahtına geçiren Nabukadne­zar yine de huzursuzlukları önleyememiştir. MÖ 589’da çıkan isyan üzerine Kudüs’e daha da şiddetli saldıran Ba­bil kralı, kenti ve Süleyman Tapınağı’nı yıkmış, 1000 ci­varındaki Yahudi nüfusu yine Babil’e köle olarak götürmüş­tür. Yahudilerin Babil sür­günü MÖ 539’a değin devam etmiş, Pers Kralı Büyük Ky­ros kenti ele geçirdikten son­ra Yahudileri Kudüs’e dönüp dönmeme konusunda serbest bırakmıştır.

Babil’de Yahudi kültürü

Bugünkü Yahudi kültürünün yeşerdiği Babil’de, İbraniler dinde, edebiyatta, sanatta ve mimaride önemli kazanımlar gerçekleştirmişlerdir. Tanrı­ları Yehova’yı unutmayan Ya­hudiler Babil’in tanrılarına da büyük saygı göstermişlerdir. Bir kısım Yahudinin din bi­le değiştirmiş olabileceği dü­şünülmektedir. Tevrat İşaya 46’da bu durumun verdiği te­dirginlik algılanabilmektedir. İsrailoğullarının sahte tapın­mayla kuşatıldıkları, Babil’in sahte tanrıları karşısında yıl­mamaları gerektiği, hayvanlar üzerinde taşınan tanrı Bel’in heykelinin çöktüğü, Nebo’nun (Nabu) eğildiği anlatılmakta­dır.

İşaya’da anlatılanların El­naf’ın stelindeki Aramice ya­zıtla uyum göstermesi olduk­ça dikkat çekicidir. İşaya’da Babilli Yahudileri uyarmak için verilen öğütlerin Elnaf’ın dinsel hayatının çerçevesini çizmiş olması tesadüfle açık­lanamayacak tarihsel bir ger­çekliktir. Pek çok Yahudi’nin Babil’de Bel ve Nabu’ya tapın­maya başlamış olduğu, özgür­lük verildikten sonra Kudüs’e dönmedikleri ve Pers dünya­sında yaşayarak çeşitli mes­leklere yönelmiş oldukları an­laşılmaktadır.

Bunlara ek olarak İbrani bir peygamber olan İşaya (İsa­iah, Yeşeya) ile Elnaf’ın babası olan İshai isimlerinin benzer­liği, bu ailenin Yahudi kökenli olduğuna dair diğer önemli bir ipucudur.

Bu bilgilerin ışığında Tanrı Bel ve Nabu’ya tapmakta olan İshai oğlu Elnaf’ın Babilli bir Yahudi ve kervancı bir tüccar olduğu, Daskyleion ile Babil arasında ticaret yaptığı kuv­vetle muhtemeldir. Yazıtta­ki bilgiler çok sınırlı olması­na karşın, tüccar Elnaf’ın Pers döneminin ünlü Kral Yolu’nu kullandığı düşünülebilir. Ba­tı İran’daki Susa kentinden başlayan yol, Babil üzerinden Manisa-Salihli yakınındaki Sardeis’e kadar uzanıyordu. Elnaf’ın Daskyleion güzerga­hı ise büyük olasılıkla Sarde­is’ten sonra başlıyordu.

Anadolu’daki Yahudi varlı­ğının ne zaman başladığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, MÖ 9. yüzyılda başlayan Assur ve takip eden Babil saldırıları­nın verdiği huzursuzlukla çok sayıda İbrani’nin Türkiye’nin güneydoğusundaki Geç Hi­tit kent devletlerine göç ettiği düşünülmektedir. Kuzeybatı Anadolu’daki Daskyleion ya­kınlarında bulunmuş Elnaf’ın steli, MÖ 5. yüzyılda Anado­lu’daki Yahudi varlığını kesin olarak kanıtlamış bulunmak­tadır. Buna ek olarak Anado­lu’nun bilinen ilk Yahudileri­nin isimleri, tanrıları, mes­lekleri ve Babil sürgününün bu toplum üzerinde yapmış olduğu derin etkileri, bu çok önemli eserlerden öğrenebil­mekteyiz.

Tarihe “milliyetçilik penceresi”nden bakanlar, etnik köken arayışlarını kimi zaman “Adem ve Havva’nın Kürt olarak yaratıldığı” noktasına kadar taşıyabiliyor. Oysa ki bilimsel olarak Anadolu’daki Türk veya Kürt varlığını, 10. yüzyıldan geriye götürmek mümkün görünmemekte.

Birkaç ay önce HDP Eş­başkanı Selahattin De­mirtaş, Kürtlerin Ana­dolu’daki tarihsel varlıkları ile ilgili ilginç bir açıklama yap­mış, Sözcü gazetesi yazarla­rından Soner Yalçın da bahse konu açıklama ile ilgili olarak köşesinde kendi görüşlerini be­lirtmişti. Demirtaş’ın, “Kürtler, binlerce yıldır bu toprakların gerçeğidir. 1071’de Alparslan Malazgirt’e gelmeden önce de Kürtler burada vardı. O zaman­lar da Kürt beyliklerinden des­tek alınarak Anadolu’nun ka­pıları açıldı” söylemine, Soner Yalçın’ın, “Demirtaş bilmiyor… Amasya Oluz Höyük kazılarını duymamış” cümleleriyle ver­diği yanıt, sistematik arkeolo­jik kazılar yapmakta olduğum Oluz Höyük’ü sözkonusu pole­miğe dahil etmişti.

Gerçekte Anadolu Öntari­hi, yani Tunç, Demir ve Pers dönemleri ile ilgili yerleşmeler içeren Oluz Höyük’te 2010’da açığa çıkmaya başlayan Orta­çağ Mezarlığı, Anadolu top­raklarının Erken Türk Tarihi ile ilgili sakladığı çok önem­li sırları öğrenmemizi sağla­mıştır. 1000’li yılların başında oluşmaya başlayan Oluz Höyük mezarlığının en çarpıcı yönü, Türklerin Anadolu’daki bilinen en erken biyolojik kanıtlarına artık sahip olmamızdır. Oluz Höyük bulgularının Türkiye Türklerinin arkeolojisi ve ta­rihine yaptığı en önemli katkı ise, Oğuz göçlerinin bilinenin aksine 11. yüzyıl değil 10. yüz­yılda, Malazgirt Savaşı’ndan yaklaşık 100 yıl önce başlamış olduğunu kanıtlamasıdır.

Bizim üzerinde durduğu­muz nokta ise şüphesiz “kimin nereye daha önce geldiği” de­ğildir. Kaldı ki 23. sayımızın kapağına taşıdığımız “Osmanlı Devleti Öncesi Beylikler Döne­mi-Anadolu Rönesansı” dosya­sında, resmî tarihte bu dönemi sadece “Türk Beylikleri” ifade­siyle tanımlayan ve hanedanı veya halkı Kürt olan beylikleri yoksayan anlayışı eleştirmiş ve bunların tarihî köken ve önem­lerini de yansıtmıştık.

Hiçbir ulus ya da etnik grup bu dünyaya başka bir dünya­dan gelmediğine göre, modern halkların tarihsel süreçler için­de izlenebilme şansı vardır. Bu doğrultuda dikkat edilmesi ve değerlendirilmesi gereken, mo­dern dünya uluslarının uzak geçmişteki atalarıyla benzer­likleri ya da farklılıklarının doğru saptanabilmesidir. Bir başka deyişle, modern toplum­ların bugün kendilerine atfet­tikleri etnik kimlik ve bunların ifade edilişlerini tarihte bire­bir bulmayı ummak ve bura­dan hareketle “binlerce yıldır” sanki aynı “kan, ulus, millet” varmışcasına, tarihi sadece bu­günden bakarak yeniden yaz­mak beyhude bir çabadır.

Akan zamanın içinde her şey gibi halklar, uluslar, aşiret­ler, toplumlar, etnik gruplar ve kavramlar da çok ama çok fazla değişmiş durumdadır. Bu deği­şimdeki en kritik olgu, toplum­dışı evlilikler ve oluşan yeni kuşaklardır. Örneğin, Beyşe­hir yakınlarındaki Kubadabad Sarayı’nda açığa çıkarılmış Sel­çuklu dönemi çinileri üzerinde yer alan insan yüzleri, Orta As­ya özellikleri taşımaktadır; ya­ni bildiğimiz “ay yüzlü, badem gözlü” Türk tipidir. Elimizde­ki bu sınırlı görsel bulgulardan anlaşıldığı üzere, Anadolu’nun öncü Türkleri çok büyük olası­lıkla tam da bizim gibi değiller­di. Günümüz Türkiye Türkleri­nin fiziksel özellikleri bile, bin yıllık uzun sürecin başlarında Anadolu toplumunun Rumlaş­mış (Bizanslı) yerli nüfusuy­la yapılan evlilikler marifetiyle oluşmuştur diyebiliriz. Bu de­ğişim rüzgarının Türkçe’yi de etkilemiş olduğunu unutma­mak gerekiyor.

Bugüne değin çoğunlukla Türklerin Anadolu’ya geldik­lerinde kaç kişi oldukları sor­gulanmış, 10. ve 11. yüzyıllar­daki yerli Anadolu nüfusu pek düşünülmemiştir. Büyük ölçü­de kent dağılımı ve yoğunlu­ğuna dayanan tahminler 8 ila 12 milyon arasında bir nüfu­sa işaret etmektedir. Özellikle Anadolu Selçuklu Devleti ile başlayan Türkleşme (Turkici­zation), bu büyük nüfusu ka­demeli bir biçimde bugünkü Türkiye Türklerinin bünyesi­ne katmış olmalıdır.

Kürt ya da Kürd kelimesi ile Kürdistan coğrafi teriminin ise Ortaçağ’dan, 11. yüzyıldan erkene gitmediği bilinmektedir. Buna mukabil özellikle son 20 yıldır Kürdoloji uzmanlarının Kürt etnisite tarihini daha es­kilere çekme gayretleri vardır. Bu süreçte Urartular, Medler, Kardukhlar ve Parthlar, Kürt­lerin köken aradıkları Önasya uygarlıkları arasında başlıcaları olmuştur. Bütün bu gelişmele­re karşın, Kürtler ile Kürtlerle aynı coğrafyada çok daha ön­ce yaşamış bahse konu tarih­sel krallıklar arasında arkeo­lojik temelde nasıl bir kültürel bağlantı olduğu sorusu ne yazık ki bir türlü yanıtlanamamak­tadır. Arkeolojik temelde, yani kronolojik çerçevedeki maddi kültürde ortak özellikler yok­sa, sözkonusu bağlantı yalnız­ca halef-selef ilişkisi olabilir; Bizans Anadolusuna Türklerin gelişi gibi. Zaten arkeolojik bul­gu, kimliklendirmenin önünde­ki en büyük sorundur. Arkeolo­ji olmadan “çok daha rahat bi­çimde” tarih yazılabilmektedir.

Bahoz Şavata’nın Kürdlerin Dil-Din-Kültür-Sosyal-Siyasal Tarihi I-II (İsmail Beşikçi Vak­fı Yayınları, 2015) adlı kitabın­da Göbeklitepe’den başlayan Kürt tarihi Sumer, Akad, Asur, İsin, Babil, Elam, Guti, Lulubi, Kassit, Hurri, Subartu, Hat­ti, Luvi, Mitanni, Urartu, Frig, Kimmer, İskit, Med ve Part kültürleri ile MS 3-4. yüzyıl­lara değin getirilmiştir. Bura­dan yapılan çıkarsama, Adem ile Havva’nın bile Kürt olarak yaratıldığı anlayışına kadar uzanmaktadır (Bunda Göbek­litepe’nin Adem ile Havva’nın indirildiği yeryüzü cenneti ol­duğu rivayeti büyük bir etken­dir). Önasya’nın en güçlü kül­türlerine sahip bahse konu uy­garlıklarını arkeolojik bulguları tartışmadan, sadece etnogene­sis anlamında ve masa başında çözümleyen bu yaklaşımı, sa­dece Anadolu arkeolojisi ile uğ­raşan bizlerin değil, aklı başın­da hiç kimsenin bilimsel kabul etmesi mümkün değildir.

Günümüzde, şu ana kadar ortaya konan arkeolojik, tarih­sel, bilimsel gerçekler, -ister Türk ister Kürt olsun- kendi geçmişlerine “milliyetçi pen­cere”den bakan insanlara, 10. yüzyılın gerisinde kendi kül­türlerine ait pek fazla bir şey göstermemektedir.

Buna mukabil “Anadolu mi­rası” penceresinden baktığı­mızda ise, bin yıllık değil yak­laşık 13 bin yıllık mimariyi, 11 bin yıllık tarım ve hayvancılığı, 10 bin yıllık çanak-çömlek üre­timini, 9 bin yıllık metal kulla­nımını, 4 bin yıllık yazı tarihini ve tüm bunları gerçekleştiren atalarımızın tarihsel mirasçıla­rı, yani torunları olduğumuzu rahatlıkla görebiliriz.

Son günlerde iki yeni “arkeolojik kirlenme” örneği daha sosyal medyada kendine yer buldu. Mesleki ilkeleri olan arkeolog, sanat tarihçisi ve müzeciler ise “popüler ve medyatik” olmayı değil, kazı sonuçlarını bilimsel kriterlere göre paylaşmayı hedefliyor.

Türkiye’de arkeolojik kazıların bir ayağı üni­versiteler ve akademis­yenler ise diğer ayağı müzeler ve müze uzmanlarıdır. 2000’li yılların başından itibaren de­ğişmeye başlayan müzecilik anlayışı ile birlikte, Türkiye müzeleri yeni bir yapılanma içine girmeye başlamıştır. Bu süreçte Gaziantep, Şanlıurfa ve Hatay gibi zengin arkeolojik değerlere sahip önemli kentle­rimizde, Batı dünyasının bile takdirle karşıladığı yeni müze­ler inşa edilmiş ve bunlar teş­hire açılmıştır. Söz konusu mü­zeler modern sistemlerle dona­tılmış depoları, konservasyon laboratuvarları ve kütüphane­leri ile adeta akademik bir ya­pıya geçiş yapmışlardır.

Çoğunlukla arkeolog ve sa­nat tarihçilerinin oluşturduğu müze uzmanlarının yeniden yapılanma ile birlikte hem sa­yıları hızla artmış hem de aka­demi gibi çalışmaya başlayan müzelerin yoğun arkeolojik faaliyetleri ile bilgi birikimle­ri ve deneyimleri üst düzeye ulaşmıştır. Bu olumlu sürecin meyvelerini hızlı bir biçim­de vermeye başlamış olduğu­nu Kureyşler Barajı Kurtar­ma kazıları projesini yürüten Kütahya Müzesi özelinde yine bu sütunlardan memnuniyetle duyurmuştuk.

Giderek artan arkeolojik çalışmalar müze uzmanlarının yayın faaliyetlerine de doğ­rudan olumlu biçimde yan­sımaya başlamıştır. Bununla birlikte kimi akademisyenle­rin özellikle dikkati çekmek ve kazılarına kamuoyu ilgisi oluşturmak adına hızlı, bazen eksik, çoğunlukla ise abartılı beyanlarının benzerlerini bazı müze uzmanlarının internet ortamındaki yayın ve haberle­rinde görmeye başlamış olma­mız, bu yazının da ana konu­sunu oluşturmuştur.

Ahşap, arkeolojik kazılarda nadiren bulunan bir malzeme­dir. Organik olması nedeniyle günümüze ulaşması için top­rak altında belli şartların oluş­ması gereklidir. Yenikapı Met­ro-Marmaray kazılarında Ne­olitik yerleşmede açığa çıkan 8500 yıllık ahşap kulübe, me­zar sandukaları, kano kürek­leri ve araç-gereçler dünyada büyük yankı uyandırmıştı.

Yenikapı kazılarının en önemli sonuçlarından biri Tür­kiye Erken Öntarihi’nde Neoli­tik bir yerleşmenin deniz tara­fından yutulduğunun anlaşıl­mış olmasıdır. MÖ 5500-5200 yıllarında buzulların erimesi ile birlikte yükselen Marmara Denizi, Yenikapı Neolitik köyü­nü yaşanmaz hale getirmiş ve insanlar yerleşmeyi terketmek zorunda kalmıştır.

Bu önemli gelişmeler ve çarpıcı buluntular, akla hemen “Nuh ve Tufan” gibi son derece popüler ve medyatik bir temayı getirse de, kazıyı yapan arkeo­loglar ve Arkeoloji Müzesi uz­manları yaptıkları açıklamalar­da buna bir gönderme yapma­mışlar -örneğin kazılarda çıkan ahşap bulguların Tufan öncesi insanlığa ait olduğunu iddia et­memişler- tamamen bilimsel bir çerçevede, ulaştıkları so­nuçları paylaşmışlardır.

Oysa benzer bir noktada, çok farklı, hatta tam tersine bir durum, maalesef kısa bir süre önce Troya (Truva) kazısında yaşanmıştır. Kazı sırasında bu­lunan bir grup ahşap malzeme bağlamına ve tabakasına bakıl­madan, hızlı bir şekilde Truva Atı’nın parçaları olarak inter­net ortamına servis edilmiştir. Kaldı ki Troya, dünya çapında­ki ünü ile böylesine bir rekla­ma ihtiyacı olan en son yerleş­me durumundadır.

Bir diğer “kirlenme” örne­ği Samsun’da ortaya çıkmıştır. Bir müze uzmanının Samsun Salıpazarı-Yeşilköy’de bazı ka­ya parçaları üzerinde saptamış olduğu kazıma tekniğindeki ok ve artı biçimindeki birta­kım basit işaretler marifetiy­le İskit, Öntürk ve Oğuz yazılı tamgalarını çözdüğünü beyan etmesi, bilim dünyasınca hay­retle izlenen bir durum oluş­turmaya başlamıştır. Avras­ya coğrafyasında Rus, Alman, Amerikalı, Fransız, Belçika­lı, Kazak, Moğol ve Çinli bili­minsanlarının onlarca yıldır kazılar ile yüzey araştırmala­rında bulamadıkları İskit yazı ve alfabesinin Salıpazarı’nın bir köyünde sadece iki adet işaretle (ok ve artı) keşfetmiş ve bunu büyük bir cesaretle yayınlamış olan müze uzma­nını ayrıca takdir etmemiz gerekmektedir!

Türkiye üniversitelerin­de bir uzmanı olup olmadı­ğını bile bilemediğimiz, Av­rasya arkeolojisi ve filolojisi ile ilgili üst düzey uzmanlık isteyen bir konuda bir müze uzmanının yaklaşık beş yıldır internet ortamındaki gaze­te ile bazı sitelerde İskitlerin ve Öntürklerin yazılarını hem de Salıpazarı’nda keşfetmiş olduğunu iddia etmesi, inter­net ortamındaki yayınların ne denli kontrolden uzak ve arkeolojiyi kirletici olduğunu bir kez daha göstermektedir.

Buradaki en büyük tehlike, bir lise öğrencisinin konu ile ilgili ödev hazırlarken inter­net ortamında bahse konu ya­yınlara ulaşması, öğretmeni ile arkadaşlarına yapacağı su­numda, olmayan İskit ve Ön­türk runik yazı ile tamgaları­nın Salıpazarı’ndaki mevcu­diyetlerini bilimsel zannettiği kaynaklar ışığında anlatma­sı, belki de okul gazetesinde yayınlamasıdır. Kirlenmeler böyle başlar, yıllar içinde biri­kir, gerçek uzmanların bunla­rı temizlemesi ise onlarca yıl alır maalesef.