Yazar: Serhan Güngör

Salt’ta direnen Mehmetçiğin hazin kronolojisi

Ürdün’ün Salt şehri, 1. Dünya Savaşı’nın sonlarında geri çekilen Osmanlı ordusunun son direnç noktalarından biri idi. Buradaki Türk şehitliğinde, kaçınılmaz sonu geciktirmek için kendini feda eden askerler yatıyor.

1917

31 Ekim: Aylardır hazırlanan İngiliz kuvvetleri Gazze’de taarruza geçtiler. Birüssebi ele geçirildi.

7 Kasım: Gazze düştü. Filistin cephesindeki Türk savunması kırıldı.

16 Kasım: Yafa düştü.

9 Aralık: Kudüs, İngilizlerin eline geçti. Şeria nehrine kadar olan bölge tamamen kaybedildi.

İngiliz planı: “Irak cephesinde taarruzlar durdurularak savunmaya geçilecek, bu cepheden bazı birlikler Filistin cephesine kaydılıracak, önce Şeria vadisi (Ürdün nehrinin iki tarafındaki hakim arazi) ele geçirilecek, Amman’a el atılarak Hicaz demiryolu kontrol altına alınacak ve Medine’deki Osmanlı ordusu tecrit edilecek, müteakiben Hayfa-Beyrut ve Taberya-Şam istikametinde taarruzla bölge tamamen kontrol altına alınacaktır”.

1918

21 Şubat: Eriha (Jericho) İngilizlerin eline geçti. Osmanlı orduları Şeria nehri doğusuna çekilerek Şeria – Salt arasında tertiplenmeye başladılar.

15 Mart: Yarbay Asım (Gündüz) komutasındaki 48. Tümen, Katrana’dan Amman’a, bilahare Salt şehrine intikal ettirildi. 48. Tümen ve Şeria Müfrezesi, “Doğu Şeria Grubu” adıyla Kolordu Komutanı Ali Rıza Paşa’nın emrine girdi.

21 Mart: İngilizler taarruza geçti. Elindeki mevcutlarla 30 – 40 kilometrelik cephenin değil savunulması, gözetlenmesi bile zorken, Yarbay Asım bu zor görev için bir savunma planı hazırladı.

23 Mart: İngilizler Şeria nehrini geçtiler ve üç tümenlik bir kuvvetle Tell Nimrin’e saldırdılar. Karşılarında sadece Yarbay Asım’ın 48. Tümen’i vardı.

24 Mart: Tell Nimrin düştü, Osmanlı ordusu Salt’a doğru çekilmeye başladı.

25 Mart: 48 saatten bu yana uykusuz, aç ve yorgun muharebe yapan Osmanlı ordusu, şiddetli yağmur altında Salt bölgesinde saat 10:00’da savunma amacıyla tertiplendi. Saat 12:00’de İngiliz ordusu Salt’a taarruza geçti. Sokak çatışmaları sırasında saat 14:00’de Türk askerlerine gerilerindeki evlerden ateş açıldı ve iki ateş arasında kalan Türk birlikler geri çekilmeye başladılar. Saat 16:00’da, çetin muharebelerden sonra İngiliz süvarileri şehre hakim olduğu sırada, yerli halktan bazı gruplar geri çekilmeye çalışan 48. Tümen’in sahra hastanesine saldırdılar, hasta ve yaralı Türk askerlerinin çoğunu öldürüp eşyalarını aldılar.

26 Mart: Çarpışarak Amman’a çekilen Osmanlı birlikleri İngilizleri oyaladıkları sırada takviye kuvvet aldılar ve İngilizler Amman’a ilerleyemediler.

3 Nisan: 31 Mart’ta başlayan Türk karşı taarruzu ile Salt ve Tell Nimrin geri alındı. Muharebeler Mayıs ayına kadar sürdü.

23 Eylül: Salt, İngilizler tarafından tekrar ele geçirildi.

25 Eylül: İngilizler Amman’a girdi.

1 Ekim: Şam düştü

25 Ekim: İngilizler Halep’i ele geçirdiler ve Ortadoğu’daki Osmanlı varlığı sona erdi. Ürdün’ün başkenti Amman’ın 23 km kuzeybatısında bulunan Salt kenti, Osmanlı çağları boyunca Ürdün’ün ana ticaret ve yönetim merkezi idi. Bu tarihi şehre hakim bir tepede, bugün Türkiye’nin yurtdışındaki en güzel harp mezarlıklarından birisi bulunuyor. Mart 1918’deki muharebelerde Salt’da şehit olan askerlerimiz, bu tepedeki bir mağarada açılan toplu mezara gömülmüş. Ürdün devleti ile sağlanan anlaşma neticesinde, 1983 yılında inşaat çalışmalarına başlanan Salt Türk Şehitliği, 1989 yılında açılmış.

Türk şehitliği, Ürdün’ün başkenti Amman’ın 23 km kuzeybatısındaki Salt kentinde bulunuyor.

Eylül 2016
Başkaldıran paşa başından oldu

Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa, bağımsız devlet kuracak kadar güçlenince, II. Mahmut tarafından görevden alındı. İsyan eden Paşa’nın üzerine Hurşid Ahmed Paşa gönderildi. Sultana bağlı kuvvetler, Tepedelenli’nin işgal ettiği bölgeleri geri aldı. Hikayenin devamı, Dr. Süheyla Yenidünya’nın Halet Efendi’nin Tepedelenli Ali Paşa İsyanı’ndaki Rolü (2010) isimli eserinden…

Tepedelenli Ali Paşa

Hurşid Ahmed Paşa’dan canının bağışlanacağına dair taahhüt alan Ali Paşa da yirmi kadar adamı ve Hurşid Paşa’nın silahtarıyla birlikte adaya geçmiştir. Fakat söz konusu taahhütname, halk arasında Ali Paşa’nın affedildiğine dair bir dedikodunun yayılmasına neden olduğundan, Hurşid Ahmed Paşa dedikoduların önünü almak için Ali Paşa’nın katline dair sahte bir ferman düzenlemiştir.

İç kale silahtan arındırıldıktan sonra görünüşte Ali Paşa’ya af fermanını götüren Mehmed Paşa, yanına Hurşid Paşa tarafından düzenlenen sahte fermanı da almış böylece oyunun son perdesini oynamıştı. Tepedelenli’nin yanına varınca sözde af fermanının geldiğini haber vermiş ancak bu kadar kısa sürede İstanbul’dan fermanın gelemeyeceğini bilen Ali Paşa, bir tuzağa düştüğünü anlayarak kendisini savunmuştur.

Tepedelenli Ali Paşa Yunanistan’ın Yanya şehrinin kıyısında kurulduğu Pamvotis gölündeki adada öldürüldü. O ev, bugün 1822’deki çatışmanın kurşun deliklerinin korunduğu bir müze.

Mehmed Paşa da Hurşid Paşa’nın adada olan silahtarıyla işbirliği yapmış, iki taraf arasında yaşanan bir mücadeleden sonra Ali Paşa öldürülerek, malı mühürlenmiş ve ertesi sabah kesik başı silahtarı tarafından Hurşid Paşa’ya getirilmiştir. (…)

Ali Paşa’nın başsız vücudu, Yanya şehrinin iç kalesinde, Fethiye camiinin yanıbaşındaki mezarda yatıyor.

Hurşid Ahmed Paşa, Tepedelenli Ali Paşa’nın kesik başıyla beraber İstanbul’a gönderdiği takrirde, sahte ferman konusunun yayılmamasını ve gizli tutulmasını istiyordu. Sadrazam ise normalde ölümle sonuçlanması gereken Hurşid Paşa’nın bu sahtekarlığını savunuyor ve paşanın bu fermanı mecburiyet karşısında hazırladığını ifade ediyordu.

Değil kendi adına sahte ferman düzenlenmesi, emirleri hilafına davrananları şiddetle cezalandıracağını sık sık ifade eden Sultan II. Mahmud ise bu sahtekarlığı görmezden geliyor, hatta bunun duyulması halinde hükümdarlığına halel geleceğinden, sahte fermanın gelecekte de meydana çıkarılmamak üzere saklanmasını emrediyordu.

Paşa’nın İstanbul’a gönderilen kesik başı, 2006 yılında Silivrikapı Ayvalık Mezarlığı’nda bulundu.

Ağustos 2016
Güney Afrika’nın Osmanlı misyonerleri

Sultan Abdülaziz tarafından 1862’de Afrika’nın güney ucuna gönderilen müderris Ebubekir Efendi ve öğrencisi Ömer Lütfi’nin görevi, Malay asıllı Müslümanlara “doğru İslâm”ı öğretmekti. Cape Town’ın Müslüman mahallesi Bo-Kaap’da, bu mirası ve etkilerini izlemek mümkün.

Bundan tam 153 yıl önce, 17 Ocak 1863’de Cape Town’a ulaşan Ömer Lütfi, Güney Afrika’nın bu eşsiz şehrine dair izlenimlerini şöyle kaydediyor:

“Bu şehrin ismine İngilizce ‘keyp of küd hop’ derler. Yerlilerin lisanınca ‘Kapistad’ tabir ederler. Bu şehir deniz sahili olduğu gibi aynı zamanda bir zalim dağın altındadır. Bu dağın ismine ‘Tafil Birih’ derler. Bu dağ gayet yüksek olduğundan üzerinden yaz kış bulut eksik olmaz idi. Şehrin suyu da adıgeçen dağdan inerdi”.

Ömer Lütfi ve hocası Ebubekir Efendi, buraya çok özel bir görev için İstanbul’dan gönderilmişlerdi: Cape Town’da yaşayan Malay asıllı Müslümanlar dinî eğitim ve uygulamalar konusunda birbirleriyle çatışıyorlardı… Ülkenin İngiliz yöneticilerinden, kendilerine İslâmi eğitim verecek bir müderrisin, Müslümanların halifesi tarafından gönderilmesine izin verilmesini istediler.

Müze ev ve mahalle camisi Ebubekir Efendi’nin Cape Town’ın Müslüman mahallesi Bo-Kaap’da evi bugün müzeye dönüştürülmüş (üstte). Mahalledeki cami de hem cemaatin hem turistlerin ibadet ve uğrak yeri (altta).

Kraliçe Victoria’ya kadar ulaşan bu talep, Sultan Abdülaziz’e iletildi. O da Afrika’ya gidip Osmanlı sultanını temsil edecek ve Güney Afrika Müslümanlarına doğru İslâm’ı öğretecek müderrisin seçimi görevini Ahmet Cevdet Paşa’ya verdi. Paşa da aslen Irak’ta doğmuş, 17 yaşında Erzurum’a taşınmış, İstanbul ve Bağdat medreselerinde eğitim görmüş, Bağdat’ta ders vermekte olan 48 yaşındaki Ebubekir Efendi’yi bu görev için seçti.

Ebubekir Efendi ve öğrencisi Ömer Lütfi, 1 Ekim 1862 günü İstanbul’dan ayrıldı. Korsika, Sardunya, Marsilya, Paris ve Londra’dan geçen uzun yolculukları, Liverpool’dan bindikleri geminin Cape Town’a yanaşması ile son buldu. Buradaki Müslümanlar tarafından heyecanla karşılanan ikili hemen görevlerine başladılar. Okullar açtılar, lisan öğrendiler ve öğrettiler. Hatta Afrikaan dilinde yazılmış ilk İslâmi kitabı yazıp, İstanbul’da bastırtıp Güney Afrika’ya getirttiler.

Cape Town’da evlenen ve bir daha Türkiye’ye dönemeyen Ebubekir Efendi, 1880’de vefat etti. Bugün şehre tepeden bakan bir mezarlıkta yatıyor. Ailesi ve torunları hâlâ gururla “Efendi” soyadını taşıyorlar.

1866’ya kadar Afrika’da kalan Ömer Lütfi, Hicaz ve Mısır’da durakladığı iki yıllık bir yolculuktan sonra İstanbul’a döndü ve bu hikayeyi öğrenmemizi sağlayan Ümit Burnu Seyahatnamesi’ni yazdı.

Cape Town’ın Müslüman mahallesi Bo-Kaap’da Ebubekir Efendi’nin evi bugün bir müze ve şehrin 17. yüzyıldan beri buraya yerleşmiş Müslüman toplumunun hikayesini anlatıyor. Malay kökenleri üzerine Hollanda ve İngiliz kültürünü eklemiş, sonra da Osmanlı eğitimi almış bu Müslümanlar, kültürel zenginlikleri ile dikkat çekiyor ve erkekleri hâlâ bayramlarda şık kıyafetler üzerine fes takıyorlar!

Temmuz 2016
SANKT PETERBURG

Bundan 246 yıl önce Çeşme Limanı’nda Ruslarla yapılan deniz savaşında Osmanlı kuvvetleri ağır yenilgiye uğramış, donanma yakılmış, 11.000 denizci şehit olmuştu. Rus zaferini betimleyen tablolar, bugün hâlâ Sankt Peterburg’daki yazlık sarayın “Çeşme Salonu”nda.

6 Temmuz 1770. Ege’nin sakin limanı Çeşme, tarihinin en sıcak ve şiddetli gününü yaşıyordu. 1768’de başlayan ve çoğunlukla Kırım, Eflak ve Boğdan’daki muharebelerle gerçekleşen Osmanlı – Rus savaşı, stratejik bir kararla Ruslar tarafından Akdeniz’e taşınmıştı. 1769 Kasım’ında Kont Orlov komutasında Baltık Denizi’nden ayrılan 21 parçalık Rus donanması, Atlantik Okyanusu ve Cebelitarık rotası ile Akdeniz’e inmiş ve 1770 Nisan’ında Mora Yarımadası’nda bir Yunan isyanı çıkarılmasına yardım etmişti.

Gün içindeki çatışma, biri Rus, biri Osmanlı iki kalyonun yanarak batması ile sona erdi. Çeşme limanına çekilen Osmanlı gemileri manevra yapamayacak şekilde birbirlerine yakın demirlediler. Bu durumu gören Osmanlı amirali Cezayirli Hasan Bey (sonradan Gazi Hasan Paşa), Kaptan-ı derya Hüsamettin Paşa’yı uyarsa da durumu düzeltmeye ikna edemedi.

Felaket geceyarısı geldi: Ruslar, kendilerine danışmanlık yapan İngiliz amirallerin komutasında, Çeşme limanına sıkıştırılmış Osmanlı gemilerine ateş gemileri ile saldırdılar. Yanyana duran Osmanlı savaş gemileri birbiri ardına yanarak batmaya başladı. Sabah olduğunda, Osmanlı donanmasının belkemiğini oluşturan 15 kalyon, 4 fırkateyn, 40 parça ufak gemi yanmış ve batmış, Rodos adlı kalyon ve 6 kadırga Rusların eline geçmişti. Osmanlıların insan kayıpları da 11.000 kişiyi buluyordu. Ruslar 1774’de savaşın bitimine kadar Çeşme limanı, Midilli ve Limni adalarına defalarca saldırıp topa tuttular. Denizdeki ve karadaki Rus başarıları, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile sonuçlandı: Rusya Kırım’ı önce işgal, 1783’de de ilhak etti!

Rusya’yı modernleştiren ve bir imparatorluk haline getiren Çar Büyük Petro, 1714’de St. Peterburg’un batısına bir yazlık saray yaptırmaya karar vermişti. Olağanüstü güzel bahçeler içinde yer alan ve Peterhof adı verilen bu saray kompleksi, bugünkü halini 1755’ de Çariçe I. Elizabeth zamanında aldı. 2. Dünya Savaşı’nda Almanlar tarafından büyük oranda tahrip edilen saray, savaştan sonra restore edildi.

Savaştan hemen sonra Alman ressam Jacop Philipp Hackert’e yaptırılan 12 büyük resmin bulunduğu salon (üstte) ve tablolardan bir detay (en üstte).

Donanması Osmanlılara karşı büyük zafer kazanarak Rusya’nın Karadeniz’e açılmasını sağlayan Çariçe II. (Büyük) Katerina, bu sarayın bir salonunu Çeşme Savaşı’na adadı. İtalya’da yaşayan Alman ressam Jacop Philipp Hackert, 1771 ve 1773 yılları arasında savaşı canlandıran 12 büyük resim yaptı ve bu resimler Peterhof Sarayı’nın “Çeşme Salonu”na konulmak üzere Çariçe Katerina’ya sunuldu.

Hackert, Livorno limanında üslenen Rus gemilerini çizerken zorlanmamıştı. Ama hiçbir gerçek deniz savaşına tanık olmamıştı ve savaşın şiddetinin nasıl göründüğü hakkında bir fikri yoktu. Rus donanma komutanı Orlov, Çariçe Katerina’dan izin alarak resimlerin gerçekçi olması için kendisine yardımcı oldu: Livorno limanı açıklarında bir firkateyni barut ile doldurup, ressamın ve izleyicilerin gözleri önünde havaya uçurdular!

Haziran 2016
Anadolu’ya düştü, Roma’yı kurtardı

MÖ 205 senesinde, bugün Eskişehir- Sivrihisar’a 16 km. mesafedeki Pessinus’ta korunan Kibele’nin siyah meteor taşı Roma’ya taşınmıştı. Kutsal taşın, Roma’nın baş düşmanı Kartaca’nın yenilgisini sağladığına inanıldı. Taşın akıbeti bilinmiyor.

Orta Anadolu bozkırının tozunu kaldırarak gelen Roma atlılarını gören tapınak rahipleri haklı olarak endişelendiler. Bu atlılar, herşeyden uzak bu küçük tapınak şehrinin, Pessinus’un kapısını iyi bir iş için çalmazlardı herhalde…

Milattan önce 205 senesiydi ve bütün Akdeniz dünyası birbiriyle savaşıyordu. Büyük İskender’in Babil’de ölümünün üzerinden 118 sene geçmişti. Kartaca İspanya’dan Sicilya’ya, Galya’dan Kuzey Afrika’ya kadar her yerde Roma ile savaşıyordu. Ünlü Kartacalı komutan Hannibal, Cannae’de Roma ordusunu 11 sene önce feci bir yenilgiye uğratmış ve hâlâ ordusu ile İtalya’da Roma şehirlerini vuruyordu. İskender’in ardılları arasında Makedonya’dan Suriye’ye bütün Doğu Akdeniz’de ve Anadolu’da çatışmalar yaşanıyordu. Orta Avrupa’dan çıkıp gelmiş Kelt kabileleri savaşa savaşa Bergama Krallığı’nın doğusuna itilmiş ve Ankara civarına yerleşmişlerdi. Eskiden Frigya diye anılan bu bölge artık Galatya diye anılmaya başlanmıştı…

Roma’da Magna Mater tapınağının kalıntıları…

Bugün Eskişehir’e bağlı Sivrihisar’ın Ballıhisar mahallesinde bulunan Pessinus’a gelen Roma heyetinin isteği ağırdı: Ana Tanrıça’nın tapınağında, tanrıçanın simgesi olan kutsal kara meteor taşını almak ve Roma’ya götürmek. İtalya Kartaca tehdidi altındaydı ve Romalı kahinler zor zamanlarda hep yaptıkları üzere, Roma’ya MÖ 6. yüzyılda Anadolu’dan, Troas bölgesindeki İda Dağı’ndan (Kazdağı) gelmiş Sibilin kehanet kitaplarına başvurdular. Kitaplar, Magna Mater’in (Büyük Ana) kara taşı Roma’ya gelmeden İtalya topraklarının yabancılardan temizlenemeyeceğini yazıyorlardı. Anadolu’nun ilk sakinlerinden beri değişik isimlerle anılan, Hititlerin Kubaba diye adlandırdığı Büyük Ana’ya o çağlarda Kibele deniyordu. Pessinus’un tapınağında özenle korunan bu siyah kutsal taş göklerden gelmişti ve Kibele’yi simgeliyordu.

Sivrihisar ilçesine 16 km. mesafedeki Ballıhisar’da bulunan Pessinus harabeleri.

O sıralar Anadolu’nun büyük bir bölümünün hakimi Bergama krallığı idi. Kral I. Attalos, hem Makedonya hem de Suriye’deki Seleukos krallıkları ile çatışıyordu. En büyük müttefiki Roma’nın bu özel isteğini kıramazdı. Romalılara izin verdi ve kutsal taşı Roma’ya götürdüler. Önce geçici olarak Palatine tepesindeki Zafer Tapınağı’na, daha sonra da bu kara taş için hususi inşa ettikleri Magna Mater tapınağına yerleştirdiler.

Tarih bize kutsal taşın işe yaradığını gösteriyor: Hannibal MÖ 203 senesinde İtalya’dan çekilmek zorunda kaldı ve Roma MÖ 202’de Zama savaşında Kartaca’yı yendi. Hannibal Anadolu’ya kaçmak zorunda kaldı, Romalılara teslim olmamak için MÖ 183 senesinde Gebze’de intihar etti…

Bugün Pessinus’ta görülebilen tapınak kalıntısı, Roma dönemine, 1. yüzyıla tarihleniyor. Roma’nın Palatine tepesindeki Magna Mater tapınağının kalıntıları da bugün görülebiliyor. Ana Tanrıça’nın kara meteor taşının akıbeti ise bilinmiyor!

Mayıs 2016
‘Anneciğim Türkler geliyor’ sesi, ilk kez burada duyuldu

Gedik Ahmet Paşa’ya bağlı Osmanlı kuvvetleri, 1480’de İtalya’nın Otranto kentini ele geçirmiş ve bir yıl elde tutmuştu. Kuşatma ve sonrasında yaşananlar, Batı Avrupa’daki Türk korkusunu yüzyıllarca canlı tuttu.

İtalyan dilindeki “Anneciğim Türkler Geliyor!» anlamına gelen “Mamma li Turchi!” ifadesi, yüzyıllarca Batı Avrupa toplumlarındaki Türk korkusunun simgesi olmuştur. Kesin olarak ilk ne zaman ifade edildiği bilinmese de, 1480’in 28 Temmuz gününde Otranto sahilinde beliren Osmanlı donanmasını gören yerli halktan birileri böyle haykırmış olmalı.

Güney İtalya’da Puglia bölgesinde, tam çizmenin topuğunda bulunan Otranto Kalesi, Arnavutluk’taki üsten buraya gemilerle taşınan, sayıları 12.000 ila 18.000 arasında olduğu tahmin edilen Osmanlı askeri için çok zor bir hedef değildi. Kale iki hafta süren kuşatmanın ardından Osmanlı ordusu tarafından ele geçirildi. İtalya’da hâlâ anlatılan katliam hikayeleri ve bu savaş sırasında ölen Hıristiyanların 2013’te Vatikan tarafından aziz ilan edilmesi, Otranto’nun öyküsünü günümüze kadar taşıdı.

Otranto seferi, Arnavutluk ve İyon denizindeki Osmanlı yayılmasının bir devamı olarak değerlendirilebilir.

Harekâtın komutanı ünlü Gedik Ahmet Paşa, klasik Osmanlı devrinin müstesna askerî liderlerindendi. Arnavut, Rum ya da Sırp asıllı olabilir. Muazzam bir coğrafyada Osmanlı ordusu ve donanmasına komuta etti: Koyulhisar, Konya, Karaman, Silifke, Alanya kalelerinin alınması, Eğriboz seferi, Otlukbeli Savaşı’ndaki katkısı, Kırım’ın Fethi, İyon Denizindeki adaların alınması ve nihayet İtalya’daki bu harekât… 1482’de II. Beyazıt tarafından öldürüldüğünde, Fatih’in oğulları arasındaki çatışmada dengeleri korumaya çalışıyordu. İstanbul’da ismini taşıyan semtteki hamamı, Afyonkarahisar şehrindeki zarif külliyesi ve Kütahya’da yaptırdığı arasta günümüze kadar ulaşabilmiştir.

Fatih Sultan Mehmet 1481 yılında sefer başlangıcında zehirlenerek ölmeseydi, belki de muhtemel bir İtalya seferinin kıyıbaşı olacaktı Otranto. Fatih’in ölümü üzerine Otranto’da kalan küçük garnizon Balkanlara geri çekildi. Burada kalmış ve İtalyan krallıklarının hizmetine girmiş Osmanlı askerlerinden de söz edilir. Bu küçük şehirdeki sadece bir yıllık Türk varlığı, yüzyıllarca unutulmadı.

Güney İtalya’ya giden gezginlerin bu şirin kale-şehri mutlaka ziyaret etmesi tavsiye edilir. Bu küçük şehir, bize çağlar öncesinden fantastik bir Akdeniz hikayesi anlatıyor.

Kesik kafalar, tarihî surlar Otranto’da 12. yüzyıldan kalan katedralde, “Türklerin kestiği” yüzlerce kafatası sergileniyor (sağda). Şehri koruyan tarihi surlar bugün hâlâ ayakta

Nisan 2016
Mustafa Kemal’in Carlsbad günleri

Mustafa Kemal’in 1918 ortalarında iyice bozulan sağlığı, onu yurtdışında tedaviye mecbur etmişti. Bugün Çek Cumhuriyeti’nin Karlovy Vary şehri olan Carlsbad’da 1 ay kalan Mustafa Kemal, Rudolfshof Oteli’nde (bugün Carlsbad Plaza Hotel) konaklamış ve günlüğüne notlar almıştı.

1. Dünya Savaşı’nın sonlarında, Mustafa Kemal Paşa tuttuğu günlüğe şunları yazmıştı:

‘’30 Haziran 1918 Pazar günü öğleden sonra saat 07.30’da Carlsbad istasyonuna varıldı. İstasyonda bizi karşılayan otel kapıcısının getirdiği arabaya eşyalarımızı da yükleyerek, bize ayırılmış bulunan ikametgâha gelindi. Cottage Sanatorium doktorlarından Markotein’in Carlsbad’da bulunan dostu doktor Vermer’e vuku bulan tavsiyesiyle, yine kendisi tarafından bulunan ikametgâh adeta hususi bir evden ibarettir. İsmi Rudolfs Hof olan bu ikametgâh otel Pupp yakınında ve büyük hamamın karşısındadır…”.

37 yaşındaki Mustafa Kemal Paşa, tedavi amacıyla gönderildiği şehirde tuttuğu günlüklere böyle başlıyordu. Bir kurmay subay olarak ilk görev yeri Suriye’den itibaren, Libya’da, Çanakkale’de, Bitlis’de, Diyarbakır’daki savaş koşulları, yaralanmalar ve hastalıklar genç yaşına rağmen onu yıpratmış, yurtdışında tedaviyi zorunlu kılmıştı.

30 Haziran – 27 Temmuz 1918 arasında Carlsbad’da kalan Mustafa Kemal, burada tedavinin yanısıra Osmanlı ve Avrupalı seçkin kişilerle görüşmeler yapmış, gelecekte hayalini kurduğu toplum hayatı, kadın hakları gibi konular üzerine düşünmüş, yazmış ve aynı zamanda da Almanca dil dersleri almıştı.

Atatürk’ün kendi yazdığı anılardan bugüne kalabilenler çok azdır. “Carlsbad Hatıraları” bu anılar arasında önemli bir yere sahiptir. Bu hatıraları, 1931’de Profesör Afet İnan Çankaya Köşkü’nün kütüphanesinde bulur ve Atatürk’ün bazı yorumlarını da ekleyerek daha sonra yayınlar.

Atatürk’ün tedavi için bir aya yakın süre kaldığı Carlsbad, o zamanlar Avusturya Macaristan İmparatorluğu’na bağlı bir sayfiye ve kaplıca kenti idi. Bugün Çek Cumhuriyeti’nin Karlovy Vary isimli sevimli bir şehri olarak, dünyanın her yanından gelen misafirlerini ağırlıyor. Sigmund Freud’un da tedavi için kaldığı Rudolfshof Oteli 19. yüzyılda yapılmış, 2003’deki restorasyon ile yanındaki üç otel binası ile birleştirilip Carlsbad Plaza Hotel adını almış. Karlovy Vary’ye giden Türk gezginlerin mutlaka ziyaret ettiği bu otelde, Atatürk’e adanmış bir toplantı salonu da bulunuyor.

Atatürk salonu Mustafa Kemal’i misafir ettiği 1918 yılındaki adı Rudolfshof olan Carlsbad Plaza Hotel’in toplantı odalarından biri, bugün onun hatırasına Atatürk Salonu adını taşıyor. Otelin web sitesinde ünlü konuklar ayrı bir bölümde anılırken, tarihçe bölümünde sadece Mustafa Kemal ve Sigmund Freud’un isimlerine atıfta bulunuluyor.

Mart 2016
Dünya cazının merkezi Türk elçilik binasıydı

1917’de milyoner Everett tarafından mimar Totten’a yaptırılan bina, Cumhuriyet döneminde Atatürk’ün onayıyla önce kiralandı, sonra satın alınarak elçilik binası yapıldı. Meşhur diplomat Mehmet Münir Ertegün ve oğlu Ahmet Ertegün, cazın devlerini bu binada ağırladılar ve dünyaya tanıttılar.

Gazoz kapağı milyoneri olarak adlandırılan Edward Hamlin Everett (1852-1929), metal şişe kapaklarının patentini alarak büyük bir servet yapmıştı. Başkent Washington DC’deki çok prestijli bir semtte bulunan ve ailenin malikanesi olarak kullanılacak binasının tasarım işini George Oakley Totten, Jr. (1866-1939) isimli mimara verdi. Tasarımında İtalyan, Romanesk ve Art Deco stillerini kaynaştıran bu etkileyici evin inşaatı 1917’de bitti.

Tesadüf, mimar Totten, bu evi tasarlamadan önce bir süre İstanbul’da yaşamış, İstanbul’daki Amerikan Konsolosluğu’nun ek kançılarya binasını (şimdi SOHO House oteli içerisinde) ve Sadrazam İzzet Paşa Konağı’nı yapmıştı. Hatta kendisine Sultan II. Abdülhamit’in “hassa mimarı” olma teklifi bile yapılmıştı. Bu evin detay tasarımlarında bazı Osmanlı mimari ögelerini kullanırken, yapının ileride Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçiliği binası olarak kullanılacağını bilmiyordu.

Everett’in ölümünden sonra dul eşi, evlerini Türkiye Cumhuriyeti’ne kiraladı ve büyükelçilik 1932 senesinde buraya taşındı. 1936’da Atatürk’ün onayıyla, bu bina içindeki bütün eşyası ve çok değerli sanat eserleriyle birlikte Türkiye tarafından satın alındı. 1999’a kadar sefaret binası olarak kullanılan ev, kançılaryanın yeni yapılan bir binaya taşınması ile birlikte büyükelçi rezidansı olarak kullanılmaya başlandı. 2004’deki büyük restorasyon sonrası rezidans hizmetine devam eden bu muhteşem yapı, halen Washington diplomatik çevrelerinde en gıpta edilen mekanlardan birisi olmaya devam ediyor.

Müziğe yıldızlar kazandıran aile Ahmet, Selma ve Nasuhi Ertegün kardeşler, anneleri Hayrünisa Hanım ve babaları büyükelçi Münir Ertegün’le birlikte Türk sefaretinde, 1942 (solda). Ahmet Ertegün’ün kardeşi Nasuhi ile 1947’de kurduğu Atlantic Records dünya müziğine aralarında Rolling Stones’un da bulunduğu sayısız süper yıldız kazandırdı. Ahmet Ertegün, Mick Jagger.

1934’de Türkiye’nin Washington Büyükelçisi olarak göreve başlayan Mehmet Münir Ertegün, Lozan görüşmelerine de katılmış tecrübeli bir diplomattı. Genç Cumhuriyet’i Washington’da ciddiyetle temsil etti. 2. Dünya Savaşı’nda Türkiye’nin tarafsızlığını koruma mücadelesinde ona da çok ağır bir yük düşüyordu. 10 sene boyunca ayrı kaldığı memleketini bir daha göremedi ve bir Cumhuriyet Bayramı günü, 29 Ekim 1944’de aniden vefat etti. Geçici olarak Washington’da defnedilen naaşı, 1946’da USS Missouri zırhlısı tarafından İstanbul’a nakledildi ve Üsküdar Sultantepe’deki Özbekler Tekkesi’ne getirildi.

Büyükelçinin genç oğulları, Ahmet ve Nesuhi, bu evde caz müziğine gönül verdiler ve çoğu Afrika kökenli Amerikalı caz müzisyenlerini, elçiliğin önceki sahibi tarafından özel yaptırılmış konser salonunda ağırladılar. Daha sonra, Ray Charles, Aretha Franklin gibi isimleri dünyaya tanıtarak modern müzik tarihine geçecek Atlantic Records şirketini kurdular. Bugün de zaman zaman bu binanın küçük ama etkileyici konser salonunda onlar adına caz konserleri düzenleniyor.

Irk ayrımının hüküm sürdüğü 1930’lar-40’lar Amerika’sında, siyahi müzisyenlerin bu elçilikte popüler caz konserleri vermesi ırkçı kesimlerde tepki toplamıştı. Ülkesinin kuruluş senedine imza koymuş büyükelçi Ertegün, kendisine bir mektupla neden siyahi insanları sefarete ön kapıdan aldığını sorma cüretini gösteren bir ABD senatörüne gerekli cevabı hemen vermişti: “Benim ülkemde biz dostlarımızı ön kapıdan evimize buyur ederiz, ama eğer siz bizi ziyaret etmek isterseniz arka kapıyı kullanmakta serbestsiniz”.

Şubat 2016
Üsküdarlı Gülbenkyan’ın Lizbon’daki şaheserleri

Türk-İslâm sanatının en nadide örneklerini barındıran Gülbenkyan Müzesi, bugün Portekiz’in en önemli kültür ve sanat kurumlarının başında geliyor.

Kalust Sarkis Gülbenkyan, 1869’da Üsküdar’da varlıklı bir Ermeni ailenin tek çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Sarkis Gülbenkyan daha 1860’larda petrol işiyle uğraşıyordu ve Bakü’de petrol kuyuları vardı. İlk eğitimini İstanbul’da alan Kalust, liseyi Marsilya’da, Üniversiteyi Londra’da King’s College’da bitirdi ve petrol mühendisliği derecesi aldı.

Gülbenkyan Koleksiyonu’nda İslam sanatının en incelikli örneklerini ve çok değerli ipek İran halılarını (altta) görmek mümkün.

Üniversite sonrası çıktığı Kafkasya gezisini ve o zamana kadar sadece lamba yağlarında kullanılan petrolün ekonomik ve stratejik geleceğine dair öngörülerini yazdığı kitabını 1891’de Paris’te yayınladı. 20. yüzyıl bölüşüm savaşlarının temel eksenini oluşturacak petrolün gelecekteki önemini daha o zamandan görmüştü. Petrol işinde yaptığı arabulucuklarla ve aldığı ileride lakabı olacak “yüzde beş” komisyonlarla dünyanın en varlıklı insanlarından biri oldu. 1902’de İngiliz vatandaşı oldu. 1910’larda Osmanlı Hükümeti’ne danışmanlık yaptı. 1. Dünya Savaşı’ndan sonra Irak petrollerinin büyük güçler tarafından paylaşılmasına aracılık etti.

1930’larda başladığı sanat koleksiyonculuğuna hayatının sonuna kadar devam etti. Antik çağ sanatından, İslâm sanatına, Sovyetler’in gizlice sattığı Hermitage resimlerinden, yirminci yüzyıl mücevher tasarımlarına kadar genişleyen çok zengin ve eklektik 6.400 parçalık eşsiz bir sanat koleksiyonunun sahibi oldu. Paris’teki devasa evinde sakladığı bu koleksiyonu, 2. Dünya Savaşı’nın çıkması ve tarafsız bir ülkede yaşamak istemesi nedeniyle Lizbon’a götürdü. 1942’den 1955’teki ölümüne kadar Lizbon’da yaşadı.

Vasiyeti ile servetinin büyük bir bölümünü adını taşıyan vakıfa bağışladı. Sanat koleksiyonunu koruyan ve sergileyen müze ise ölümünden sonra, 1969’da açıldı. Gülbenkyan Müzesi bugün Lizbon şehrinin en önemli kültür ve sanat kurumlarının başında geliyor.

Türk ve İslâm sanatının en güzel örneklerini içeren Gülbenkyan Koleksiyonu’nun bir bölümü 2006’da İstanbul’da Sabancı Müzesi’nde sergilenmişti. Koleksiyondaki İznik çinileri, Uşak halıları, Memluk cam kandilleri ve Kashan işi Selçuklu mineli seramikleri, ziyaretçilerini Atlas Oyanusu kıyısından Anadolu ve Türk dünyasının uçsuz bucaksız coğrafyasına götürüyor.

Ocak 2016
Fatih’in kahramanlığı yetmedi

Üç yıl önce İstanbul’u alan muzaffer komutan, 1456’da Belgrad Kalesi’ni kuşattı. Fatih Sultan Mehmet, iki ateş arasında kalan ordusunu bozgundan kurtardı. Belgrad 1521’de fethedilecekti.

Yirmidört yaşındaydı. Ordusunun ileri hatlarının düşman taarruzu karşısında bozgun halinde çekilmesine duyduğu öfke çok büyüktü. Yeniçeri ağasına karşı- taarruz emretti. Hasan Ağa, sonucunu bilerek ölümüne doğru atını sürdü. Sonra öyle bir an geldi ki, Sultan, yeniçeri ağasını öldüren süvari ile burun buruna geldi. Büyük İskender hikayeleri ile büyümüş bu genç “savaşçı kral” için kılıcı ile düşmanını biçmek zor olmadı. Yanındaki iki kişi ile birlikte atının üzerinde muharebenin içine daldı, savaştı. Bu sayede, korkunç bir bozguna uğramak üzere olan 60.000 kişilik ordusu, komutanlarının kaçmadığını ve muharebenin içinde olduğunu görünce toparlandı, taarruzu geri püskürttü. 22 Temmuz 1456.

Belgrad Kalesi’nden Kalemeydan ve Sava nehri görüntüsü, arkada Yeni Belgrad’ın gökdelenleri.

Kostantıniyye fatihi, “Kayser-i Rum”, Sultan Mehmet Han bu muharebede başından ve bacağından yaralandı. 18 gün önce Tuna ve Sava nehirlerininkesiştiği çok stratejik bir yerde bulunan Belgrad kalesini kuşatmaya başladığında kendinden emindi. Üç sene önce koca İstanbul şehrini fethetmişti. Babasının 16 sene önce kuşatıp alamadığı bu şehri de alıp, Macaristan’ın kapısını açacaktı…

Ancak, İstanbul’un fethi sırasında karargahında komutanları arasında yaşanan güç çekişmeleri ve kıskançlıkların benzeri, burada da tekrar ortaya çıkmıştı. Karaca Paşa, Tuna’nın öteki yakasında toplanmış Macar Kralı Hunyadi komutasındaki ordunun, karşı kıyıya asker geçirilerek durdurulmasını ısrarla teklif etmişti. Diğer paşalar “Öte yakadağı düşmanın bize ne zararı var…” diyerek, genç başkomutanın sadece gemiler ile nehir üzerinde yapılan blokaj ile yetinmesini sağladılar.

“Fatih’in Belgrad Kuşatması”, Nakkaş Mehmet, Hünername 1584, Topkapı Sarayı Müzesi.

14 Temmuz’da Macar ve Haçlı güçleri, Osmanlı nehir ablukasını başarılı bir muharebe ile etkisiz hale getirip, ordularını Tuna’nın Belgrad yakasına geçirdiler. Bunun sonuçları çok ağır oldu ve aslında kaleyi fethettiklerini sanan Osmanlılar, kalenin içinde ve dışında gerçekleşen ani karşı taarruzlar sonucu panik halinde insiyatifi yitirdiler. Siperine düşen bir top mermisi sonucu şehit olan Karaca Paşa bu yenilgiyi göremedi. Toplarını, gemilerini ve binlerce askerini kaybeden Osmanlı Ordusu, Fatih’in cesareti sayesinde çok daha feci bir bozgundan kurtulup geri çekildi. Belgrad’ın fethi 65 sene sonrasına kalmıştı.

6. yüzyılda İmparator Justinianus tarafından inşa edilen Belgrad kalesi, 15. yüzyılda esaslı bir yenileme gördü. 1521-1867 arasında Türk yönetiminde kaldı. Bugün hâlâ kullanılan Türkçe “Kalemeydan” adını da o döneme borçlu. Nehirlerin buluşma noktasına bakan “Defterdar Kapısı”, yüzyıllar önce olmuş büyük olayların gerçekleştiği harp meydanını bugün sessizce seyrediyor. Şehirdeki kiliselerin çanları ise, Avrupa’nın çoğu yerinde olduğu gibi, hep tam öğle saatinde çalıyor ve Türklerin Belgrad surları dışındaki yenilgisini hatırlatıyor!

Aralık 2015