Yazar: Murat Toklucu

Emlakçı ve müteahhit Veli Göçer, 1999 depremini takip eden yıllarda cezaevine girdi ve 7.5 yıl hapiste kaldı. “Günah keçisi” seçildiğini iddia eden Göçer’in hikayesi, bölgede yaşanan facianın diğer sorumluları ve 1999’da Yalova’yı da yıkan depremin ardından yaşanan hukuki süreç. Rakamlar, isimler ve zamanaşımına uğrayan hafızalar…

Marmara depremin­de 17 bin 480 kişinin öldüğü ilan edildi­ğinde, sayının gerçekte daha yüksek olduğunu düşünen­ler çoğunluktaydı. 11 yıl son­ra Meclis’te kurulan deprem komisyonu can kaybı sayısını 18 bin 373 olarak güncelledi. Bununla birlikte, gayriresmî verilere göre ölü sayısının bu rakamın yaklaşık iki katı oldu­ğu biliniyor.

1999 depreminde 112 bin 724’ü yıkık ve ağır hasarlı ol­mak üzere toplam 376 bin 479 konut ve işyerinde de hasar saptanmış, 133 bin 683 bina çökmüştü. Kamuoyu insan­ların can verdiği binaları ya­pan müteahhitlerin ve izin verenlerin cezalandırılmasını istiyordu. Depremin ilk şoku atlatıldıktan sonra sorumlula­rın bir bölümü yakalandı; 170’i kamu görevlisi 6.286 kişinin yargılandığı 2.100 dava açıl­dı. Yargılananların imdadına iki yıl sonra çıkarılan “Rah­şan affı” yetişince, davalardan 1.800’ü cezasız sonuçlandı. Kalan 300 davadan 110’unda verilen ceza­lar ertelendi; 190 dava da 2007’de za­manaşımından düştü.

Yargılanan 6.286 kişiden yaklaşık 150’si tutuklansa da çoğu bir-iki ay sonra serbest kalmıştı. Üç ila altı ay ara­sı hapis yatan kişi sayısı ise 20’ye yakındı. Yani sorumlu olduğu iddia edilen 6.000’den fazla kişi tek bir gün bile hapis yatmadı. 6 aydan fazla ceza­evinde kalan yalnızca iki kişi vardı: Çınarcık’ta yaptığı bazı binalar yıkılan Veli Göçer ve bu binaların teknik sorumlusu Mimar İsmet Köse­balaban. Kösebala­ban 4 yıldan uzun süre kaldığı ceza­evinde öldü. 7.5 yıl hapis yatan Veli Gö­çer ise dava boyun­ca binlerce sorumlu dışarıda dolaşırken bir tek kendisinin ha­piste olmasına isyan etmişti. Günah keçisi ilan edildiğini söylü­yordu.

Aslında Veli Gö­çer’in depremin ikin­ci gününden itibaren bir nefret objesi duru­muna gelmesinin en önemli sebebi, herkesi öfkelendiren açıklama­lar yapmasıydı. Depremi takip eden 20 gün boyunca firariydi Göçer. O yıllarda cep telefo­nundan yer tespiti mümkün olmadığı için televizyonların naklen yayınlarına bağlanıyor, Avrupa basınına demeçler ve­riyordu.

İlk televizyon bağlantısın­da “Ben edebiyat fakültesi me­zunu bir şairim, ne anlarım müteahhitlikten?” demiş ve yalnızca emlakçılık yaptığını öne sürmüştü. İki gün sonra katıldığı bir başka yayında müteahhitlik yaptığı belge­lenince Çınarcık’ta yaptığı 12 siteden “yalnızca ikisi­nin” yıkıldığını öne sürüp “Neden ayakta kalan 10 site konuşulmuyor?” diye sora­bilmişti. “Yalnızca iki site” dediği Çamlık ve Bahçekent siteleri 16 blok ve 572 ko­nuttan oluşuyordu. Tamamı çökmüş, 200’den fazla kişi enkaz altında kalmış ve bun­lardan 195’i hayatını kaybet­mişti.

Firarının 15. gününe ge­lindiğinde, Sabah gazete­si kendisine “Çınarcık’ın Saddam’ı” lakabını takmıştı. Katıldığı bir yayında müteah­hitlik belgesi olmadığı için hu­kuken yıkılan binaların müte­ahhidi olarak yargılanamaya­cağını savundu. “Peki belgeniz olmadan nasıl bina yaptınız?” sorusuna “Türkiye’de bina yapmak için müteahhitlik bel­gesine gerek yok” yanıtını ver­di. Ne yazık ki söylediği doğ­ruydu.

Bir başka televizyon yayı­nında ise yıkılan iki sitenin inşaatında deniz kumu kul­landığının tespit edildiği söy­lenince her zamanki pişkinli­ğiyle “12 tane koca site yaptım bunların yalnızca ilk ikisinde deniz kumu kullandım. İnşaatı yapan kalfa bana ‘deniz kumu kullanma’ demedi; sonradan iyi bir şey olmadığını öğrenip hazır beton kullanmaya baş­ladım çünkü kendini yenile­yebilen bir insanım” demiş­ti. Türkiye’deki inşaatlarda, yıkanıp yabancı maddelerden ayıklanmamış deniz kumu kullanıldığı 1999 depreminin birçoğumuza öğrettiği bir ger­çekti. Denizden çekildiği hâ­liyle kullanılan kumdaki tuzun asidik etkisi betonu ve demiri yıpratıyor, ku­rumuş tuz suyla karışıp eriyince betonda boşluk­lar oluşuyordu. Bunların sonu­cu, binaların depremde kar­tondan yapılmış gibi yıkılmasıy­dı. İşin kötü ta­rafı Göçer “Üç-beş sene öncesi­ne kadar deniz kumu kullanma­yan bir tane mü­teahhit gösterin kendimi asa­rım” derken de haklıydı.

Göçer nihayet firarının 20. günü İstanbul’da saklandığı evde yakalandı. Yalova Adliye­si’ne çıkarılırken depremze­delerin kendisini linç etmek istemesi üzerine davanın Kon­ya’da görülmesine karar veri­lecekti.

Veli Göçer’in hikayesinin ayrıntıları dava sürecinde or­taya çıktı. İstanbul Üniversite­si Edebiyat Fakültesi Türko­loji bölümünü bitiren Göçer, Cağaloğlu’nda küçük bir mat­baa satın alarak iş hayatına atılmıştı. 1990’da Yalova ve çevresindeki inşaat fırsatını görüp matbaasını satan Göçer, Çınarcık’a yerleşip emlakçılı­ğa başladı. Önceleri arsa alım satımıyla uğraşırken, 1992’de Çınarcık Belediye Başkanı Turgut Kurt’la yolları kesi­şince müteahhitlik yapmaya karar verdi. Böylece 1999’da yıkılan Çamlık Sitesi’nin in­şaatına başladı Göçer. İki kat izinli bölgede yapılan sitenin blokları tam 6 katlıydı. Beledi­ye hiçbir şikayete kulak asma­mış, site tamamlanıp daireler sahiplerine teslim edilmişti.

Bölgede Göçer’in başka ar­saları da vardı. Başkan Kurt buradaki iki kat iznini beş kata çıkarınca Göçer yine deprem­de yıkılan Bahçekent sitesinin yapımına başladı. Ancak ve­rilen beş kat izniyle yetinme­miş, ikişer de kaçak kat çıkıp 28 daireden oluşan yedi katlı bloklar inşa etmişti. Belediye göz yumuyordu ama Bayındır­lık Bakanlığı ekipleri Göçer’in kaçak inşa ettiği katların yıkı­mına ve para cezası verilme­sine karar vermişti. Kararları uygulama görevi belediyenindi ama Belediye Başkanı Kurt hiç oralı olmuyordu. 1994 seçimlerine az bir sü­re kala Başkan Kurt başka bir imar yolsuzluğu nedeniyle iki yıl ceza alıp hapse girince seçilme yeterliliği elinden alın­mış ve yeniden aday olama­mıştı. Ancak Göçer için bir şey değişmedi. Kurt’tan sonra be­lediye başkanı olan Yaşar Bi­rinci de selefi gibi davranmış, ceza kararlarını uygulamadığı gibi cezaları affettirmek için çaba göstermişti.

Veli Göçer emeklilere ve sabit gelirlilere ev satmayı he­deflemişti. Evleri emsallerine göre çok ucuza satıyor, cazip ödeme koşulları sunuyordu. Mahkemede hakimin “Başka­sının 10 liraya sattığı evi sen malzemeden çalmadan nasıl üç liraya satabiliyorsun?” so­rusunu, “Lüksten kıstım, ha­yatımda hiç malzemeden çal­madım” diye yanıtlayacaktı.

Göçer, yıkanmamış deniz kumu kullandığı iki siteyi ta­mamladıktan sonra tam 10 site daha inşa etti. Eski şair ve matbaacı kısa sürede Çı­narcık’ın en büyük müteahhi­di durumuna gelmişti. Kendi yaptıkları dışında satış hakla­rını alması karşılığında ismini kullandırttığı başka binalar da vardı.

İhmal ve tedbirsizlik sonu­cu birden fazla kişinin ölümü­ne sebebiyet vermekten yargı­lanan Veli Göçer, 7 ay tutuklu kaldıktan sonra tahliye edildi. Dışarı çıkar çıkmaz deprem­den önce başlayıp tamamla­yamadığı İlayda Sitesi için bir kooperatif kurdu. Sitenin ya­pımını tamamlamak için bir kamu bankasına kredi başvu­rusunda bulunmakta da sa­kınca görmedi. Kamuoyundan yükselen tepkiler üzerine, ser­best kaldıktan yaklaşık 1 yıl sonra yeniden tutuklandı.

Yıkılan iki sitenin sorum­luları olan Veli Göçer, oğlu Can Göçer, ortağı Zafer Coş­kun ve Mimar İsmet Köse­balaban, blokların yapım ta­rihlerine göre 6 ayrı projeden yargılandı. Bunlardan birin­den zamanaşımı nedeniyle ce­za almayan sanıklar, kalan beş projenin her biri için beşer yıldan 25 yıl hapis cezasına çarptırıldı, daha sonra bu ce­za 18 yıl 9 aya düşürüldü. Can Göçer ve Zafer Coşkun ya­kalanamadığı için cezaevine girmedi; bu iki kişi hakkında­ki dava dosyaları 2007’de za­manaşımı nedeniyle ortadan kaldırıldı.

Yargılanan binlerce so­rumlunun aksine Veli Göçer ve ekibinin yüksek ceza al­masının sebebi, Göçer’in id­dia ettiği gibi sadece günah keçisi seçilmesi değildi. Asıl sebep, Göçer’in yıkılan bina­larından birinde 11 yaşındaki oğlunu kaybeden Salim Ça­kır’ın hukuk mücadelesiydi. Göçer, depremin ilk günlerin­de yalnızca emlakçı olduğu­nu, müteahhitlik yapmadığı­nı söyleyince Ticaret Odası ve Belediye kayıtlarında iz sürüp Göçer’in ofisinin çöplerini ka­rıştırarak bulduğu belgelerle müteahhit olduğunu belgele­yen oydu. Sanıklardan Köse­balaban’ın Çanakkale’deki ad­resini tespit edip yakalanma­sını da o sağlamıştı. Davanın başında, ceza alan diğer müte­ahhitler gibi Göçer’e de 1 ila 5 yıl arasında hapis cezası iste­niyordu. Salim Çakır aylarca uğraşıp Yargıtay’dan emsal bir karar bularak sanıkların her projeden ayrı ayrı ceza alma­sını da sağladı. Veli Göçer, toplamda 7.5 yıl hapiste kaldıktan sonra 17 Ağustos depreminin 12. yıl­dönümüne 4 gün kala tahliye oldu. Ölen her bir kişi için 14 gün hapis yatan Göçer, ser­best kaldıktan sonra müteah­hitliğe devam etti.

İmar tarihimiz, özellikle 1965 tarihli Kat Mülkiyeti Yasası, Özal dönemindeki imar affı, müteahhit sayısının hızla artışı, inşaatçı ve emlakçıların siyasete de dahil olmasıyla şekillendi. Rant hırsıyla verilen imar ve kat izinleri 1999 depreminde Yalova ve ilçelerinde 2.500’ün üzerinde can kaybına yolaçtı. Ölen insanların yaklaşık 1.500’ü Yalova-Hacımehmet Ovası’nda yeni yapılan sitelerde yaşayanlardı.

Bundan 24 sene önce, Cumhuriyet gazetesi­nin 21 Ağustos 1999 tarihli haberinde 17 Ağus­tos depremiyle ilgili haberleri okuyan mimar Ersen Gürsel’in ağzından dökülen ilk sözler “Yalova’ya bu kadar insanı na­sıl sığdırdınız?” olmuştu.

Gürsel’i şaşırtan şey, ga­zetelerin depremde yerlebir olan Yalova’nın merkez nüfu­sunun 78 bin küsur olduğunu yazmasıydı. Bu bilgi kendisi için şaşırtıcıydı, çünkü Gür­sel 1965’te -henüz İstanbul’un ilçesi olan- Yalova’nın şehir planını çizen kişiydi. Nüfusun 20 yıl sonra 15 bin olacağı ön­görüldüğü için plan buna göre hazırlanacaktı. Ancak Gürsel, 15 bin kişiyi Yalova’ya yerleş­tirecek yer bulamıyordu. Bi­rinci derece deprem kuşağın­da bulunan ilçenin batısında dere sınırı, güneyinde heyelan tehdidi altındaki yamaç bölge­leri vardı. Bir başka engel, kıyı boyundaki zeminin yumuşak olmasıydı; buralara çok kat­lı yapılar yapılamazdı. Gürsel meşakkatli bir çalışmanın so­nunda, 15 bin kişiyi Yalova’ya sığdırmayı başarmıştı. Ancak planda, yapıların çoğunun tek katlı olması Yalova’da pek iyi karşılanmadı. Plan sırf bu ne­denle bekletildi ve üç yıl sonra tek kat olması öngörülen yer­lere iki kat izni verilerek haya­ta geçirildi.

Şehir planının hazırlandığı 1965, Türkiye’nin imar tarihi açısından önemliydi. O sene Kat Mülkiyeti Yasası çıkarı­lana kadar bir apartman dai­resi satın alanlar, apartmanın tapusuna ortak oluyordu. Ör­neğin sekiz daireli bir apart­mandaki tek daire sahibi, ta­punun sekizde birine sahipti. Alım-satımda çeşitli zorluk­lara sebep olan bu durum Kat Mülkiyeti Yasası ile birlikte değişti ve dairelerin tek tek alınıp satılmasının önü açıldı. Hem bu yasanın çıkması hem de lüks inşaat için konulmuş kısıtlamaların kaldırılmasıyla birlikte, her yerde yeni apart­manlar yükselmeye başladı; yüzlerle ifade edilen müteah­hit sayısı binlerle ifade edilir oldu. Mimar Gürsel’in tek ya da az katlı yapı önerisi bu yüz­den soğuk karşılanmıştı. Za­ten 1970’te hazırladığı plan de­ğiştirilmiş ve en fazla dört kat yapılabilir dediği yerlerde de altı kat izni verilmişti.

1965’te türeyen yeni müte­ahhitler en çok büyük şehirle­ri etkilerken, Türkiye’deki bir­çok yer gibi Yalova’nın çehresi de asıl 1980’lerde Özal döne­minde değişecekti. Özal, kent­leşme politikalarının ilk ör­neğini 1984’te çıkardığı imar affıyla göstermişti. 1948’den o zamana kadar çıkmış 14 af ya­sasının tümü sadece “yapılmış olanlarla” sınırlı iken, Özal’ın af yasasında aynı kaçak yapı­ların apartmana dönüştürül­mesinin önü açılıyordu. Da­hası, yasadışı işgal edilen ara­zilerin üzerinde yapı olmayan bölümlerine bile yüksek inşa­at yapma olanağı verildi. Özal af yasasını “Gecekonduların üzerine kat çıkılabilecek” diye müjdeliyordu.

Özal iktidarının merkeze ait birçok yetkiyi belediyelere vermesi imar affıyla birleşin­ce çok büyük bir inşaat furya­sı başladı. “Yerel yönetimler merkezî yönetimden bağım­sız olarak karar alma, malî kaynak oluşturabilme ve bu kaynakları ihtiyaçlarına göre özgürce kullanabilme yetki­sine sahip olacaklar” diyor­du Özal. Gerçekten de bu yasa sayesinde belediye başkanları küçük bir proje için bile Anka­ra’nın kapısını aşındırmaktan kurtuldu. Birçok şehir ve ilçe­de önemli altyapı yatırımları yapıldı; parklar, spor tesisleri açılabildi. Eğer gerekli dene­tim mekanizmaları kurulsa ya da olanlar işletilse “belediye­lerin malî kaynak oluşturabil­mesi” kısmı da sorunsuz iler­leyebilirdi ama öyle olmadı. Malî kaynak denilince akla ilk önce yeni rant alanları ve in­şaat izinleri geliyordu çünkü. Önceden ev yapmayı kimse­nin aklına getirmeyeceği ova­lar, dere yatakları, su havzaları imara açılıyordu.

Rantın çok büyük olması, imar planlarını da yakından etkiledi. Planlar artık gerekti­ği yükseklikte binalar yapıl­ması için değil, en yüksek ka­zancı getirecek yapıların inşa edilmesi için düzenleniyordu. Kapalı kapılar ardında yapılan ya da “tadil edilen” planların oluşturulma sürecinde elbette müteahhitler de vardı. Bal tu­tan parmağını yalıyor, herkes payını alıyordu.

Bu durumun Türkiye siya­setinin çehresini değiştirdiği­ni de not etmek gerekir. Her şeyden önce özellikle küçük yerlerde milletvekili olmak varken yüzüne bakılmayan belediye başkanlığı “cazip bir iş”e dönüştü. Siyasetin finans­manı meselesi de hiç olmadığı kadar alengirli hâle gelmişti. Belediye meclisi üyeliklerine en çok inşaatçılarla emlakçıla­rın talip olmaya başlaması da, siyasi partilerdeki irili-ufak­lı delege ağalarının çoğunun “para musluğunun başındaki” belediye başkanı olması da bu sürecin sonucuydu.

2023 depreminde yıkılan binaların bir kısmının 2001 sonrası yapılmış olmasına na­sıl şaşırıyorsak, 1999 depre­minde yıkılan binalarının da 1984 sonrası yapılmasına şaşı­rıyorduk. 1961’de inşa edilmiş bina sapasağlam dururken, ya­nıbaşına Özal dönemi inşaat furyası sırasında kondurulan site çökmüş oluyordu.

Yalova’nın bir talihsizliği de 1980’lerde Arap turist akı­nına uğramasıydı. 11 Ağus­tos 1986 tarihli Cumhuriyet gazetesindeki “Tapu Türk’ün, mal Arap’ın” başlıklı haber­de, dönemin yasalarına göre yabancılara mülk satılamadığı için Araplardan satış bedeli­nin alınıp evlerin 99 yıllığına kiralandığı yazıyordu. Habe­re göre, dağ taş villa ve apart­manlarla dolmuş; emlakçılar müteahhitliğe, pazarda karpuz satanlar emlakçılığa başla­mıştı.

İnşaatçıların iştahını asıl kabartan yer ise 1965’te Ya­lova’nın şehir planını çizen Ersen Gürsel’in yapı inşa edi­lemeyeceğini söylediği, altı ba­taklık olan 3.500 dönümlük Hacımehmet Ovası’ydı. Ova denilince kentin dışında bir yer sanılmasın. 1999 depre­minden önce Yalova sahilinde denize sırtınızı verip stadı sağ tarafınıza alarak biraz yürü­seniz, ovaya adım atıp sayı­sız bloktan oluşan çok katlı “lüks siteler”le karşılaşırdınız. 1950-1980 arası 30 yılda yak­laşık 15 yıl belediye başkanlı­ğı yapan Rahmi Üstel, ovanın imara açılması için gelen tüm baskılara direnmişti. İnşaat lobisi Üstel hakkında karala­ma kampanyası yapıyor, ovada kendisine ait elma bahçeleri olduğu için imara açılmasını istemediği dedikodusunu ya­yıyordu.

1984’te müteahhit Cengiz Koçal’ın Yalova Belediye Baş­kanı seçilmesi ibrenin inşa­at lobisi lehine değişeceğinin işaretiydi. Koçal 1989’da İller Bankası ile birlikte ilçenin ye­ni imar planlarını hazırlattı ve Hacımehmet Ovası’nın bir bölümüne inşaat izni veril­di. 1989’da Koçal ikinci kez seçildikten sonra, özellikle 1993’ten itibaren ovanın kü­çük bir bölümü dışında her yer inşaatla dolacaktı.

1999 depreminde, 1995’te il olan Yalova ve ilçelerindeki 2.500’ün üzerindeki can kay­bının yaklaşık 1.500’ü Hacı­mehmet Ovası’nda yaşandı. Müteahhit Başkan Cengiz Ko­çal döneminde yapımına izin verilen birçok site yerlebir ol­muştu. Koçal’ın yeğeni ve bir süre Yalova Mimarlar Oda­sı Başkanı da olan Metin Ko­çal’ın ortağı Sefa Tüzünataç’la inşa ettiği 180 dairelik site tamamen yıkıldı; 200’den faz­la kişi hayatını kaybetti. Dö­nemin ülke çapındaki büyük inşaat şirketlerinden Sazak ailesine ait Yüksel İnşaat’ın Yüksel Sitesi’nde 316, Cey­lan İnşaat’ın Ceylankent Si­tesi’nde 98 kişi öldü. Belediye Başkanı Koçal’ın diğer yeğeni Yakup Koçal’ın yaptırdığı iki bloklu apartman da yıkılmış, 8 kişi can vermişti. İşin ilginç tarafı, 17 Ağustos depremin­den 4 ay önce yapılan beledi­ye seçimlerini de müteahhit yeğen Yakup Koçal kazanmış­tı! Başkan Yakup Koçal’ın dep­remden önceki hafta Hacı­mehmet Ovası’nın kalan son yeşil bölümlerinin konut ala­nına dönüştürülmesi kararını belediye meclisinden geçirtti­ği de ortaya çıkmıştı.

Yalova, depremin değil rant hırsının ve yağmanın kur­banı olmuştu. 1965’te plan hazırlanırken “tek katlı bina dahi inşa edilemez” denilen Hacımehmet Ovası’na gelişen inşaat teknolojisi sayesinde artık çok katlı yapılar yapmak elbette mümkündü. Ancak gü­venli inşaat demek daha az kâr demekti ve her depremde gör­düğümüz gibi denetleyen yok­sa müteahhitlerin çoğu dep­reme güvenli binalar yapmayı umursamıyordu.

1999 depreminin ardından Yalova’da 35 müteahhit ve ba­zı kamu görevlileri hakkında açılan 173 davanın bazıları za­man aşımından düştü, bazıla­rında verilen cezalar ertelendi. Yalova’da 400’den fazla ölüme sebebiyet vermekle suçlanan Yüksel ve Ceylan İnşaat şir­ketleri 2000 yılında açılan ka­lıcı deprem konutları yapım ihalelerine de girdi. Dönemin Bayındırlık Bakanı MHP’li Ko­ray Aydın, iki şirket hakkında kesin mahkeme kararı olmadı­ğı için ihaleye girmelerine en­gel olamadıklarını söylüyordu. Yaptığı binalarda 8 kişinin öl­düğü Belediye Başkanı Yakup Koçal ise depremden sonra da görevini sürdürdü; 2004 se­çimlerini kaybetse de 2009’da yeniden başkan seçildi.