Yazar: Murat Söylemez

Kanla karışık satırlar, savaşa ışık tutan tanıklıklar
1.Dünya Savaşı cephelerinde yaşanan gerçek hadiselere dair, Türk tarafındaki belki de en ayrıntılı tanıklıklar Abidin (Ege) Bey’e aittir. Çanakkale’den İran’a tüm cephelerde savaşan Abidin Bey; 1915 Ağustos’unda Arıburnu sektörü-Kireçtepe hattındaki kanlı muharebelerin detaylarını da, arazi üzerinde bulduğu İngiliz askerin defterine devamla yazmıştı.

Kireçtepe… 1915’teki Çanakkale muharebelerinin en dehşet verici sahnelerinin yaşandığı kanla sulanmış toprakların sadece bir bölümü. Anafartalar sahilinin kuzey sınırını çizen tepeler hattı. Türk savunmasının sağ kolu.

1915’in 18 Mart’ında Çanakkale Boğazı’nı geçemeyen İtilaf kuvvetleri, bunu gerçekleştirmek için Rumeli yakasındaki Kilitbahir Platosu’nu ele geçirmek mecburiyetinde olduklarını anlamışlar (buradaki Türk topçusunu devredışı bırakmak; Boğaz’daki mayınları temizleyip, gemilerine İstanbul yolunu açmak için). 25 Nisan’da başlayan çıkarmaların ve kara muharebelerinin temel stratejisi bu. Ancak fedakar askerin direnci ve özellikle Mustafa Kemal’in Arıburnu sektöründeki ilk günkü inisiyatifleriyle bunu başaramamışlar; kıyı şeritlerinde ve biraz içerde tutunabilmişler.

Kireçtepe silsilesinde 1915 Ağustos ayından itibaren yaşanan muharebelerde, Türk ve İngiliz siper hatları… Günümüzden “drone” görüntüsü

Arıburnu ve Seddülbahir’de tıkanan düşman, Temmuz ayında yaptığı yeni planla savaşı daha kuzeye kaydırarak yeni bir cephe açmaya karar vermiş. Buna göre İngiliz kurmaylarının Kahire Metropolitan Oteli’nde yaptıkları toplantıda belirledikleri yeni harp meydanı, adı o an için bilinmeyen fakat savaşın sonunda asla unutulmayacak bir yer: Anafartalar… Bu doğrultuda 6 Ağustos’ta çok daha büyük bir kuvvetle Anafartalar sahillerine bir çıkarma daha yapmışlar. Ancak karşılarında “maalesef” yine Mustafa Kemal var! Kocaçimentepe silsilesini kapatıp, karşı saldırılarla düşmana geçit vermiyor. Anafartalar ovasında ve civarında kanlı muharebeler yaşanıyor. İki taraf da Kireçtepe hattının ne kadar hayati olduğunun farkında; zira burası hem bütün Türk savunmasını muhafaza ediyor hem de İstanbul’dan kara yoluyla gelecek takviye askerin Yarımada’ya ulaşıp ulaşamayacağını tayin ediyor.

Abidin Bey’in Çanakkale cephesine gitmeden önce İstanbul’daki ilk Müslüman stüdyosu olan Resne Fotoğrafhanesi’nde çektirdiği fotoğrafı (üstte) ve Irak cephesinde bulunduğu sırada Halep’teki Ermeni Mısırlıyan Fotoğrafhanesi’nde çektirdiği kabin fotoğrafı (altta).

Bu sarp, kayalık ve belki de Yarımada’nın savaşmak için en zorlu arazi yapısına sahip olan tepeler silsilesi, İzmirli genç bir Türk subayının da ölüme karşı ilk büyük sınavını verdiği yer aynı zamanda. Abidin Bey’in burada yaşanan muharebeler esnasında şahit oldukları, Türk tarafında bugüne ulaşan sınırlı kaynaklar içerisinde en kıymetlilerden.

1893 İzmir doğumlu Abidin Bey, 1913’te İstanbul/Halkalı Ziraat Mektebi’nden birincilikle mezun olur. Hemen ardından başlayan 1. Dünya Savaşı, birçok genç gibi onun da geleceğini değiştirir; hayatının baharında en güzel zamanlarını dahi yaşayamadan kendisini haki üniforma içinde Gelibolu’nun kan ve barut kokan topraklarında bulur.

2. çıkarmanın başladığı 6 Ağustos 1915 tarihinden itibaren bir tarafı Saros Körfezi’ne diğer tarafı Küçükanafarta Ovası’na bakan Kireçtepe silsilesi üzerinde, Sivritepe- Aslantepe-Kanlıtepe hattında dehşetli mücadeleler yaşanır, her iki taraf da ağır kayıplar verir. Öyle anlar gelir ki tek bir tepe aynı gün içinde birkaç defa el değiştirir. Yeni çıkarmanın daha ilk haftasında Anafartalar muharebelerinin kaderi de belli olmaya başlar. Mustafa Kemal’in başarılı 10 Ağustos Conkbayırı süngü hücumu, İngiliz komutasının hantallığı ve Kireçtepe’de şehit olan Gelibolu Seyyar Jandarma Taburu Komutanı Yüzbaşı Kadri Bey gibi kahramanların fedakarlığı sayesinde ibre Türk tarafına döner.

Abidin Bey’in Çanakkale muharebe alanında bulduğu ve kendi notlarıyla devam ettirdiği defter, daha önce İngiliz askerler Mathieson (üstte) ve Atkinson tarafından kullanılmıştı.

5. Ordu’da ihtiyat zabiti (yedek subay) olarak görev yapan Abidin Bey, muharebelerin en hararetli günleri olan 15-16 Ağustos’ta Kanlıtepe’de bulunduğu esnada şahit olduğu bu korkunç sahneleri yazıya döker; çizdiği detaylı muharebe krokilerini de notlarının arasına ilave eder.

Kireçtepe silsilesinde ilk gün kaybedilen Sivritepe haricinde İngilizlere bir adım dahi attırmayan kahramanlarla omuz omuza çarpışan Abidin Bey, gurur ve hüznü birarada yaşar. Vatan için Kireçtepe’den geçit yok derken, bunun bedeli her gün verilen şehitler ve yaralılardır. Ateşin kısa süreliğine kesilip yaralıların toplandığı, defin işlerinin yapıldığı bir gün, Abidin Bey hayatını kaybetmiş bir İngiliz askerine ait bir defter bulur. Yazılmış kişisel notlardan Kıdemli Onbaşı John William Atkinson’a ait olduğu anlaşılan bu harp yadigarı; artık genç Türk subayının korkularını, hayallerini, yitirdiklerini dile getirdiği 15 defterlik harp günlüğü serisinin dördüncüsü olacaktır.

Abidin Bey seferberlikle beraber askere alınmasından itibaren gün gün tuttuğu hatıralarını, Çanakkale’de, içinde bulunduğu korkunç kaosun ortasında da yazmaya devam eder; ancak bu defa not aldığı küçük defter kendine değil, boğaz boğaza çarpıştığı düşmanına aittir. Çanakkale muharebelerine, özellikle Kireçtepe’de yaşanan kanlı vuruşmalara dair Türk arşivlerinde bulunan kaynakların yetersizliği düşünülürse, bu hatırat günümüze ulaşabilmiş paha biçilmez bir hazinedir.

Muharebelerin şiddetiyle el değiştiren siperler gibi bu defter de el değiştirmiş; İngiltere’nin puslu havasında bir üniformanın cebinde yola çıkan sayfaların hikayesi, Gelibolu’da bir Türk askerinin ellerinde yeniden can bulup devam etmişti.

23 Aralık 1895 Hull-İngiltere doğumlu John William Atkinson deftere yer aldığı birlik için; 2494 künye numarayla 10. İrlanda Tümeni’ne bağlı 6/Royal Munster Fusiliers, 7. Müfreze yazmıştı. Atkinson’un İngiliz arşivlerinde yer alan şahsi dosyasında, ait olduğu birlik için yine Kireçtepe’de bulunan 7/Royal Munster Fusiliers denmektedir; dolayısıyla görevi esnasında bir yer değişikliği yapılmış olmalıdır. Atkinson defterin ilk birkaç sayfasına birliğindeki askerlerden kimilerinin isimlerini yazmış; takip eden sayfalarda da bunların yanına ölü, yaralı ve kayıp olmak üzere çeşitli notlar ilave etmiştir.

Atkinson’un silah arkadaşlarının durumlarını-ölümlerini not ettiği sayfalar (üstte) ve Abidin Bey’in defterde çizmiş olduğu Kanlıtepe muharebesini gösteren kroki. Çizimde Türk ve İngiliz ön hatlarıyla Kanlıtepe- Aslantepe-Sivritepe silsilesi detaylıca gösterilmiş.

Ancak defterin ilk sayfasında karalanmış bir başka isim olması, ilk sahibinin başka bir asker olduğu ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Burada ismi geçen Paisley, İskoçya doğumlu 1033 künye numaralı Kıdemli Onbaşı John Mathieson 1914’te orduya katılmış, İngiltere’de seramik üreten Doulton & Co.,Ltd. şirketinde çalışan bir işçidir. Mathieson, 6/Royal Munster Fusiliers B Bölüğü’ndedir ve 7 Ağustos 1915’te, Anafartalar çıkarmasının ilk sabahında Gelibolu Jandarma Taburu’na karşı savaşırken Sivritepe’de hayatını kaybettiğinde 25 yaşındadır. Defteri onun üzerinden aldığı düşünülen Atkinson da, Gelibolu cehennemini henüz kelimelere dökemeden, Kireçtepe Sırtı’nın güney yamacında yaşanan muharebelerde, 2 gün sonra hayatını kaybedecektir. 9 Ağustos 1917 tarihli The Daily Mail gazetesinde yayımlanan iftihar listesinde Atkinson için şu sözlere yer verilmiştir:

“Çanakkale’deki askerî harekatta aldığı yaralar sonucu 22 yaşındayken ölen, Annie Atkinson’ın kocası, onbaşı John William’ın [Jack] sevgi dolu anısına… Karısı, bebeği, kayınvalidesi ve kayınpederi Bay ve Bayan Harry Bell tarafından sonsuza kadar hatırlanacak.”

Abidin Bey’in elinde kalan bu harp yadigarındaki iki isim, daha ziyade muharebe arazisinde kayıp olan askerler anısına Seddülbahir’de yapılmış olan Helles Anıtı’nda, 186-192 numaralı panelde yer almaktadır. Bu da bizlere Atkinson ve Mathieson’un bilinen bir mezarlarının olmadığını ve kuvvetle muhtemel Türk birliklerince muharebe bölgesinde defnedildiklerini göstermektedir.

KİREÇTEPE / KANLITEPE ÖLÜM HATTI

‘Ateş etmeye lüzum kalmamıştı, süngüsüne güvenen atılıyordu…’

“Şimdi artık bu yalçın ve sarp tepe bir mahşere benziyordu. Adeta tutuşmuş yanıyordu. Çünkü kucak kucağa gelen muharipler birbirini taşlarla, yumruklarla mahvetmeye, bayırdan aşağı yuvarlamaya, paralamaya, dişleriyle birbirinin gırtlağına sarılmaya, elleriyle diğerinin boğazını sıkarak birbirini boğmaya çalışıyordu”.

“Yirmi dört saat devam eden bu muharebe pek kanlı ve feci olmuştur. Düşman her türlü fedakarlığı göze alarak bu hakim tepeyi ele geçirmeye çalışıyor. Bizimkiler de Allah’ın takdir edeceği bir azim ve metanetle bu tepeyi düşmana vermemek için arslanlar gibi çarpışıyordu. Muharebe şu suretle cereyan etti: Düşman Kanlıtepe’yi yirmi dört saat gayet şiddetli bombardıman ederek altüst ettikten sonra süngü takarak tepeye hücum etti. Bizimkiler de karşılık verdi. Tekrar eden hatlar ve takviyelerle durmadan düşman tepeye hücum ediyor, sürü sürü kırıldığı halde verdiği dehşetli kayıplara önem vermeyerek mutlaka tepeye çıkmaya çalışıyordu.

Bir an geldi ki askerimizle düşman askeri kucak kucağa geldiler. Bu hakim tepede adeta talim meydanlarında yapılan süngü muharebesi gibi süngü hücumu oluyordu. Artık taşlar ve kayalar arkasına saklanıp mevzi almaya, ateş etmeye lüzum kalmamıştı. Süngüsüne ve pazusunun kuvvetine güvenen olanca saldırganlığıyla düşmanı süngülüyor ve öldürüyordu. Şimdi artık bu yalçın ve sarp tepe bir mahşere benziyor. Adeta tutuşmuş yanıyordu. Çünkü kucak kucağa gelen muharipler birbirini taşlarla, yumruklarla mahvetmeye, bayırdan aşağı yuvarlamaya, paralamaya, dişleriyle birbirinin gırtlağına sarılmaya, elleriyle diğerinin boğazını sıkarak birbirinin boğmaya çalışıyorlar.

Gerek bizim ve gerek düşmanın topçusu bütün şiddetiyle hep bir noktayı, yani bu kanlı sırtı dövüyor, bombalar patlıyor, her taraf ateş ve alev içinde yanıyordu. Bu gırtlak gırtlağa ve kucak kucağa devam eden dehşet verici harp iki saat kadar devam etti. Her taraf cesetle dolmuştu. Şimdi ancak orada kalabilen beş on cengâver Türk kahramanı bu pek mühim tepeye hakim olarak sırttan aşağıya kaçıp giden ve binlerce ölülerini çiğneyerek firardan başka çare bulamayan vahşi düşmana galip ve gururlu bakışlarla bakıyorlardı.

Bu muharebeden sonra tam üç gün gece gündüz cesetler defnetmekle ve yaralı toplamakla uğraştığımız halde ancak bitirebildik. Birçok yaralı düşman askeri topladık. Birçok da taşların arkasına gizlenip kalmış esir askeri tuttuk. Düşmanın burada gösterdiği inatçı hücum neticesinde verdiği kayıp pek dehşetli idi. Esirler hücuma katılan askerlerin 12.000 kişi olduğunu, bunlardan yarısının mahvolduğunu söylüyorlardı.”

HARP MEYDANINDA

‘Annem beni yetiştirdi, bu yerlere yolladı…’

“Akşam oldu hava hazin ve sakin. Tek tük kurşun vızıltılarından başka bir şey yoktur. Bu sırada fırkanın mızıkası geldi. Tabur karargahının önünde gayet güzel parçalar çalmaya başladı. Ah işte harp meydanı, şimdi tiyatro sahnesinde oynanan güzel bir dram hâlini almıştı. Bir taraftan mızıka hazin ve ahenkli hareketlerle “Annem beni yetiştirdi, bu yerlere yolladı” marşını çalarken etrafımızdan vızlayıp geçen kurşunlar bu istisnai manzaraya başka bir harika renk veriyordu! Evet, bu harp manzarası herkese nasip olamazdı.”

ABİDİN (EGE) KİMDİR?

‘Hatırat’ değil, ‘o an’ tutulan günlükler

Aziz Nesin, köşe yazarlığı yaptığı Günaydın gazetesinde Abidin Bey’in şahitliklerine kayıtsız kalmamış ve onun hatıratının bir kısmını 1973’te dizi olarak yayımlamıştı (üstte). Ege’nin günlükleri, 2011’de Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları’ndan çıkmıştı (allta).

Abidin (Ege) Bey, sonradan 1. Dünya Savaşı adını alacak Büyük Savaş’ın başlamasıyla beraber 1914 sonbaharında cepheye sevkedilir ve Gelibolu Yarımadası’nda görev alır. 4 yıl sürecek askerliği sırasında, Çanakkale’den sonra Doğu cephesinde ve Irak-İran cephelerinde de görev yapar. Bu süre zarfında sürekli olarak günlük tutmuştur ve bunlar toplamda 15 defterdir (bunlardan 2’si günümüze ulaşmamıştır ve biri, Çanakkale cephesine ilk geldiği sırada tuttuğu günlüktür). Rahmetli harp tarihçisi Şahin Aldoğan, eldeki bilgilere dayanarak kendisinin Çanakkale cephesinde büyük ihtimalle 2. Tümen, 1. Alay’da görev yaptığını belirtmiştir.

Çanakkale cephesi Aralık 1915-Ocak 1916’da tahliye edilir. İtilaf güçleri Yarımada’yı geçemez ve ağır bir mağlubiyet sonrası çekilir. Ancak Abidin Bey’in askerliği de diğer binlerce Türk subayı gibi Çanakkale’de bitmeyecektir. Önce Doğu cephesinde, ardından Irak ve İran cephelerinde görev alacak, hayatının 4 yıl 3 ay 27 günü askerlikle geçecek ve 1. Dünya Savaş’ından sağ çıkacaktır.

Abidin Bey savaşın sona ermesinin ardından 8 Kasım 1918’de Bursa Ziraat Mektebi’ne öğretmen olarak döner ve bu görevinin yanında Bursa Askerî Rüştiyesi’nde “Doğa Bilimleri”, Bursa Sultanisi’nde “Fizik” dersleri verir. 1934’te kabul edilen yeni kanunla “Ege” soyadını alan Abidin Bey, ardından yurtdışında birçok farklı ülkede ziraat alanında araştırmalar yapar. 1944’te ise Denizli milletvekili olarak mecliste görev alır.

Yazdıklarının bir kısmı 1973’te Günaydın gazetesinde Aziz Nesin tarafından “Ölümle Kolkola” adı altında yayımlanan Çanakkale kahramanlarından Abidin Ege, 11 Kasım 1962’de İstanbul’da vefat eder. Abidin Ege’nin günlükleri Çanakkale, İran ve Irak Cephelerinden Harp Günlükleri adıyla İş Bankası Kültür Yayınları tarafından 2011’de basılır. Bırakmış olduğu paha biçilmez hazine ise günümüzde gelini Reyhan Ege ve ailesi tarafından özenle saklanmakta ve harp tarihçilerine ışık tutmaya devam etmektedir.

Gerek Çanakkale gerekse 1. Dünya Savaşı’nın diğer cephelerinde görev almış Türk subayları arasında, muharebeler sırasında günlük tutanların sayısı pek azdır. Hadiseler olup bittikten sonra yazılan “hatırat”lar olmakla birlikte, savaşın gerçek yüzünü ve gerçekte olup bitenleri anında yansıtmış bu belgeler temel referanstır.

Belgeleri koruyarak günümüze ulaşmasını sağlayan Abidin Bey’in gelini Reyhan Ege ve Murat Söylemez
Ağustos 2024
Yavuz: Parçalandı, jilet oldu Averof: Çalıştırıldı, müze oldu

Ünlü geminin ünlü türküsü “Yavuz geliyor Yavuz da denizi yara yara/ Biz düşmanı yeneriz de başına vura vura” diyordu. Böyle olmadı. Tarihe damgasını vuran ünlü savaş gemisi önce hurdaya çıkarıldı, sonra parçalanarak kilosu 0.50 kuruşa satıldı! Aynı dönemin en az Yavuz kadar ünlü Yunan zırhlısı Averof ise tekrar çalıştırıldı ve müze olarak tarihe kazandırıldı. Düşmanı yendik, tarihimizi de tıraş ettik!

Güzel bir bahar günü Atina’nın en güzel muhitlerinden olan Paleo Faliro’da bulunan Flisvos Marina’da kahvemi yudumlarken, pahalı yatların direklerinin ardında görünen 3 büyük gri baca dikkatimden kaçmamıştı. Merakla yanına gittiğimde, daha dün denize indirilmiş kadar temiz ve bakımlı görünen bu geminin, günümüzde Yunanistan ile zaman zaman yaşanan Ege Adaları geriliminin mimarlarından olan meşhur Averof zırhlısı olduğunu gördüm.

Yunanlar tarafından “Şanslı George”, Türkler tarafından “Şeytanın Gemisi” olarak anılan Averof, 1909’da İtalya’da yaptırıldı ve 24 milyon Drahmi’ye satın alındı. Bedelin üçte biri, bir Yunan işadamı Georgios Averoff’a ait vakıf tarafından bağışlandı. Bunun karşılığı ise, 12 Mart 1910’da denize indirilen modern savaş gemisine verilen isim olacaktı.

Yavuz zırhlısı 70’lerin ortasında sökülürken.

Averof’u bizim tarihimize sokan İmroz Deniz Muharebesi, 1. Balkan Savaşı sırasında Seddülbahir Burnu ve İmroz Adası (Gökçeada) açıklarında Türk ve Yunan gemileri arasında yaşandı. 16 Aralık 1912’de Çanakkale Boğazı çıkışındaki Yunan egemenliğini kırmak isteyen Ramiz Numan Bey komutasındaki Osmanlı filosu, bölgede bulunan Pavlos Kunduriotis komutasındaki Yunan filosuyla karşılaştı. Yaşanan muharebede Averof zırhlısı beraberindeki eski gemilere göre daha hızlı olmasının ve üstün atış yeteneğinin avantajını kullanarak filodan ayrıldı ve nispeten daha etkisiz Osmanlı gemileriyle tek başına çarpıştı. Averof zırhlısı muharebede 5 büyük, 15 orta ve küçük çapta mermi isabeti aldı. 1 saatten biraz uzun süren ve iki tarafın gemilerinin de hasar aldığı muharebede Türk donanmasının tek kaybı Barbaros gemisinde görevli er Zonguldaklı Sait oğlu Arif olmuştu.

Sonuçta Averof’un önderliğindeki Yunan filosu, Türklerin Ege Denizi’ne açılmasını önleyerek buradaki hakimiyetini sürdürdü. Bölgede daha fazla adayı işgale yönlenen Yunanistan, Kuzey Ege’de kendi avantajındaki stratejik durumu günümüze dek korudu.

Mondros Bırakışması’yla başlayan işgal döneminde, Boğazlar’dan geçerek 13 Kasım 1918’de İstanbul’a gelen ilk Yunan gemisi yine Averof olmuştu. 9 Eylül 1922’de İzmir’in Yunan işgalinden kurtarılması üzerine Anadolu’dan kaçmak zorunda kalan Yunan askerlerinin ve gayrimüslim halkın Ege adalarına taşınmasında da kullanılan Averof, sonraki yıllarda okul gemisine dönüştürültü; ancak 2. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla tekrar Yunan donanmasında görev yaptı. 1 Ağustos 1952’de hizmetdışı bırakılan geminin hikayesi böyle bitmeyecekti.

1984’te Yunan yetkilileri, tarihsel Yunan denizcilik geleneğini korumak ve gelecek nesilleri buna teşvik etmek amacıyla Averof’u bir müze olarak restore etmeye karar verdi ve gemi aynı yıl Atina’daki Paleo Faliro’ya çekildi. Burada yıllarca ziyaretçilerini ağırladıktan sonra ülkede tarihî bir karar alındı: Averof’u dünyanın en eski operasyonel çelik savaş gemisi yapmak! Zırhlı tekrar çalışır hale getirilmesi için 26 Nisan 2017’de bulunduğu müze iskelesinden Elefsis’teki Skaramangas Tersanesi’ne çekildi ve burada son derece zor ve masraflı bir bakım ve onarımdan geçti. Sonunda 5 Ekim 2017’de Averof’un buhar kazanları tekrar çalıştı ve rıhtımından ayrılan ihtiyar delikanlı gemi Selanik’e doğru tarihî seyrine başladı.

Averof günümüzde halen çalışır durumda ve ziyaretçilerini ağırlamakta!

Yavuz ardında şanlı bir geçmiş ve unutulmayacak türküler bıraktı.

Ve Yavuz…

Averof’u güneşin altında parlayan gövdesi ve rengarenk flamalar içinde gördüğümde, aynı zamanda doğumgünüm olan 8 Haziran 1973 tarihinde Hürriyet gazetesinin devasa manşetini hatırladım hüzün içinde: “Elveda şanlı Yavuz…”

Adına türküler yakılan, şiirler yazılan Yavuz, Averof’tan daha mı önemsizdi ya da Türkiye ne derece yokluk içindeydi ki de ülke tarihine damgasını vurmuş olan bir değerden çıkacak hurda demirin parasına ihtiyacı vardı? Hayır! Mesele sadece bakış, vizyon ve liyakat meselesiydi; günümüzde de olduğu gibi.

Tarihimizde Osmanlı Devleti’ni 1. Dünya Savaşı’na sokan gemi olarak anılan bu drednot, yaşadığı ve yaşattıklarıyla jilet olmayı asla hak etmiyordu. 28 Ağustos 1911’de Hamburg’ta SMS Goeben ismiyle denize indirilen Moltke sınıfı bu zırhlı, Alman donanmasına önemli bir güç katmıştı. Savaşın başlamasıyla Temmuz 1914’te Akdeniz’de SMS Breslau hafif kruvazörü ile İngiliz donanmasından kaçarak İstanbul’a demirlemesi; ardından gemilerin Osmanlı hükümetince Yavuz ve Midilli isimleri verilerek satın alındığının açıklanması, o dönem İtilaf Devletleri’ni tatmin etmemişti.

Averof şu anda çalışır durumda ve ziyaretçilerini ağırlamakta

29 Ekim 1914’de aralarında Yavuz’un da bulunduğu Osmanlı filosunun Karadeniz’e açılarak Rusların Odessa, Feodosya, Sivastopol ve Novorossiysk’deki askerî tesis ve ambarlarını bombalaması ve bunu harp ilan etmeksizin yapması üzerine Rusya, 1 Kasım’da Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti. Böylelikle Yavuz, 600 yıllık bir imparatorluğun son savaşının sebeplerinden biri oluyordu.

20 Ocak 1918’de Çanakkale Boğazı’ndan çıkan Yavuz ve Midilli yanlarında dört torpido muhribi olmak üzere Gökçeada’da demirli İngiliz savaş gemisi HMS Raglan ve M28 monitörünü batırdı ve Kefalos Burnu’ndaki telsiz istasyonunu imha etti. Ancak bu harekat esnasında her iki gemi de bölgede bulunan mayınlara çarptı. Midilli’nin battığı bu görevde ağır yara alan Yavuz, Çanakkale Nağra Burnu’na çekilerek baştan kara yapıldı.

Averof zırhlısı müze olarak yeniden tarihe kazandırıldı.

Yavuz, Averof’tan farklı olarak 1926’ya kadar İzmit’te terkedilmiş bir durumda kaldı; sadece iki kazanı çalışır durumdaydı ve 1918’de çarptığı mayınlardan kalan hasar hâlâ tamir edilmemişti. Sonunda Yavuz’un onarımı için Almanya’dan 26 bin tonluk bir yüzer havuz satın alındı. Ancak bunun alımında yolsuzluk yapıldığı iddiasıyla açılan soruşturma sonunda Denizcilik Bakanı İhsan Eryavuz görevden alındı ve ardından Denizcilik Bakanlığı lağvedildi. 1927’de Gölcük Donanma Tersanesi’nde başlayan tamiratlar esnasında satın alınan yüzer havuzun bazı bölümleri çöktü. Bundan Yavuz’da nasibini alarak tekrar hasar gördü; yüzer havuzun tamiratı ise geminin onarım sürecinin uzamasına sebep oldu. Onarım sürecinde yapılan genel tamir işleminin yanında buhar kazanları da yenilendi ve ana topları için Fransa’dan alınan ateş kontrol sistemi kuruldu ve yenilenen Yavuz 1930’da cumhuriyetin yeni Türk donanmasına katılarak bayrak gemisi oldu. Aynı yıl alınan bir kararla zırhlının Yavuz Sultan Selim olan tam adı Yavuz Selim, 1936’da alınan yeni bir kararla da Yavuz olarak değiştirildi.

Cumhuriyet döneminin ilk ve son Denizcilik Bakanı İhsan Eryavuz, anılarında Atatürk’ün Yavuz’u ziyaretinde söylediklerine şöyle yer vermişti:

8 Haziran 1973 tarihli Hürriyet gazetesinin 1. sayfasında Yavuz’un hurdaya çıkarılması haberi.

“Biliyor musun? Vasıtaların da insanlar gibi kaderleri var. Kimisinin adı ona yad edilmeye layık hizmetlere imkân vermiş insanların isimleri ve emekleri unutulmasına rağmen, hafızalarda baki kalıyor. Mesela Yavuz’u yapan mühendis, imkanı temin eden hükûmet, hatta onu bize kazandıranlar hatırlanmıyor da, güvertesinde oturduğumuz bu gemi, hiçbir zaman ölmeyecek, kaybolmayacak varlıkmışçasına hafızalarımızda…’ dedi. ‘Şimdi bu gemi, teşhisimizin hakikat abidesi oluyor. Çünkü içinde siz varsınız’ cevabını verdim. Gülümsedi ve ‘Bizler gelip geçiciyiz. Asıl mesele, böyle varlıkları daima aranır, özlenir hâlde tutabilmekte… Tamir tamamlansın da uzun yolculuk yapmak isterim’ dedi”.

Maalesef Atatürk’ün bu isteği ancak cenaze töreninde gerçekleşecek; 19 Kasım 1938’de Haydarpaşa önünde demirli bulunan Yavuz’a nakledilen Atatürk’ün aziz naaşı, buradan İzmit’e taşınacaktı.

Yavuz, 20 Aralık 1950’de aktif görevden alındı ve Ekim 1954’de donanma kadrosundan çıkarıldı. 9 sene sonra ise yürek burkan ilk olay gerçekleşti: Türk hükümeti 1963’te gemiyi hurda fiyatına (2.5 milyon sterlin) Almanya’ya satma teklifinde bulundu. Amaç, bizim yapamadığımızı Almanların yapması ve geminin bir müzeye dönüştürülmesiydi; fakat bu teklif kabul görmedi. Hamburg gazetesi 22 Ekim 1972 tarihinde “Dünya’nın En Eski Kruvazörü Hurda Oluyor” başlığıyla Türk hükümetinin Yavuz’u sökülmek üzere Makine Kimya Endüstrisi’ne 20 milyon TL’ye sattığını haber veriyordu. 7 Haziran 1973’te İzmit Seymen’deki söküm alanına çekilen Yavuz, Şubat 1976’da tam olarak sökülmüştü. Metalinin kilosu 0.50 kuruşa satılan efsane gemi, tüm dünya donanmalarında kalan son drednot’tu. Ardında şanlı bir geçmiş ve unutulmayacak türküler bıraktı.

Türkler tarafından “Şeytanın Gemisi” olarak anılan Averof zor ve masraflı bir bakım ve onarımdan sonra bugün hala yaşıyor.

Yavuz, Nusret, Muavenet-i Milliye ve Bandırma, ülkenin temellerinin atılmasında çok önemli yerleri olan yitik değerlerimizden sadece birkaçı; toplumsal hafızamızın zayıflığının denizler üzerine bir izdüşümü. Üzerinde gururla görev yapan onlarca isimsiz kahramanın anılarıyla beraber tarihe tanıklık eden bu simgeleri koruyamadık. Tarihimizin tanıkları eskimiş gazete kupürlerinde tozlandıkça unutulurken; başka ülkelerin özenle korunmuş tarihî simgelerini görmek ise belki en acısı.

İstinye’de denize karşı kahvemi yudumlarken gözlerimi kapatıyorum ve rengarenk flamalar çekilmiş, pruva direğinde Türk bayrağı dalgalanan şanlı Yavuz’u yıllarca sığınağı olmuş bu küçük limanda hayal ediyorum.

Averof’u işgal yıllarında İstanbul’da betimleyen tablo.

Kasım 2022
Çanakkale: Bizde evliyalar Batı’da önyargı ve UFO’lar

Türk tarafında Çanakkale Muharebeleri’yle ilgili fantastik anlatım ve kurgu eserler nasıl gerçek tarih kitaplarından fazlaysa, Batı’da da özellikle bir dönem “uzaylı” hikayeleri oldukça popülerdi. Ancak Türklerin “barbarlığı” üzerine inşa edilen dezenformasyon sektörü, “teslim olduktan sonra öldürülen” İngiliz askerlerini değil gerçekleri kurban etmişti.

Savaşlar her zaman beraberinde trajediler doğurur. Kimi hadiseler yıllarca yazılır-konuşulur; kimileri ise efsaneleşir, gerçekliğini yitiririr, soru işaretleriyle dağılır. Dünya savaş tarihine damga vuran Çanakkale Muharebeleri sırasında da, daha sonra literatüre girmiş meşhur bir hikaye vardır: Kaybolan İngiliz bölüğünün hikayesi!

1915 Ağustos başında, muharebelerin ikinci aşamasında Anafartalar sektöründe yaşanan bu hadiseyle ilgili, İngiltere başta olmak üzere birçok ülkede sayısız araştırma, dokü-drama, belgesel yapıldı. İngiliz 1/5 Norfolk Taburu’nun bu kaybolan bölüğü -yani Sandringham Bölüğü- aynı zamanda 20. yüzyıl dünyasına her alanda damgasını vuran UFO hikayelerinin de ilham kaynaklarından biri oldu. Zira bu askerler -16 subay, 250 er- 12 Ağustos öğleden sonra Anafartalar ovasının ilerisinde Türk hatlarına doğru harekete geçmiş; sonrasında hiçbirinden bir daha haber alınamamıştı.

Küçükanafarta Ovası İngilizlerin bölgeyi Türk keskin nişancılarından temizlemek için 12 Ağustos 1915’te yaptıkları harekatı gösteren kroki.

Peki nereye gitmişlerdi? Türk tarafında bir bilgi var mıydı? Hadise nasıl gelişmişti?

Konunun o dönemde bile bir mesele hâline gelmesi, aslında pek görülmüş bir gelişme değildi. Zira yine o dönemdeki adıyla Büyük Savaş (1. Dünya Savaşı) sırasında, cephede ve cephe gerisinde 10 milyona kaybetmiş; yine yaklaşık aynı sayıda sivil ölmüş; savaşın bitiminde 3 sene boyunca tüm dünyayı sarsan büyük grip salgını da en iyimser tahminlere göre 20 milyon insanın canını almıştı. Kısacası dünya ateşe düşmüştü ve kimsenin pek ölüleri düşünecek hâli yoktu.

Gelibolu Muharebeleri’ne katılan İngiliz askerleri

Ancak Çanakkale’de “kaybolan” askerler bir istisna teşkil etti. Bunun nedeni, Sandringham Bölüğü’ndeki askerlerin, dönemin İngiliz Kralı 5. George’un yazlık sarayında çalışan ve Kral’ın bizzat tanıdığı insanlardan oluşmasıydı. Malikanede görevli ve kraliyet ailesinin yakından tanıdığı muhafız, kahya, seyis, bahçıvandan oluşan personel, 1915’in ortasında gönüllü olarak Çanakkale cephesine gitmişti. Dolayısıyla bu askerlerin akıbetinin belli olmaması Kral’ın canını sıkmış ve konuyla ilgili yazışma ve araştırmalar henüz savaş sürerken başlamıştı.

Bu noktada önce Sandringham Bölüğü ve içinde bulunduğu 163. Tugay’ın Çanakkale’ye gidiş hikayesini ve hadisenin meydana gelişini özetleyelim. Bu tugay içinde bulunan Norfolk Alayı, Britanya Ordusu’nun en eski ve seçkin alaylarından biriydi. 4 Ağustos 1914’te savaş ilan edildiğinde, alayın ilgili taburu da silah altına alındı. 14 Kasım’da 1/5 Norfolk Taburu’nun komutasına Albay Sir Horace George Proctor Beauchamp getirildi. 52 yaşında göreve tekrar çağrılan bu emekli asker son 8 yıldır aktif görev almamış; hizmeti süresince orduda süvari olarak görev yapmış, piyade görevinde bulunmamıştı. Yaşlı komutanın komuta etme kabiliyetindeki yetersizlikler sert ve agresif tavırları ile birleşince subay ve asker üzerinde moral bozukluğu oluşturmuştu.

Kral 5. George’un Ian Hamilton’a yolladığı ve kaybolan askerler için duyduğu endişeyi dile getirdiği telgrafı (üstte). Yüzbaşı Beck’in savaştan sonra muharebe arazisinde bulunup ailesine teslim edilen Half Hunter marka cep saati (altta sağda ).

Tabur, her biri yaklaşık 100 subay ve erden oluşan toplam 8 bölükten meydana geliyordu. Birlik, birkaç aylık eğitim sonrası 29 Temmuz 1915’te Liverpool’a ulaştı. İçlerinde Kral’ın özel personelinin de bulunduğu E Bölüğü (Sandringham Bölüğü), HMHS Aquitania’ya bindiğinde, artık istikametlerinin Fransa ve Batı cephesi değil Osmanlı Devleti’nin başkentine giden suyolunun kilidi Gelibolu Yarımadası olduğunu biliyordu.

Askerler uzun ve sıkıntılı bir yolculuk sonrası 6 Ağustos 1915’te Limni (Lemnos) Adası’na ulaşarak Akdeniz Seferî Kuvvetler’ine (Mediterranean Expeditionary Force) dahil oldu; 9 Ağustos’ta ise Gökçeada’ya (Imbros-İmroz) doğru yola çıktı. Askerleri taşıyan gemi 10 Ağustos saat 16.00’da Suvla (Anafartalar) sahilinin yarım mil açığında demirledi ve 1/5 Norfolk, 17.00 civarında Softatepe karşısındaki A sahiline karaya ayak bastı; kumsal boyunca Büyük Kemikli Burnu yönünde hareket ederek Gazi Baba yakınlarındaki açık ordugaha ulaştı.

İngiliz taburu 11 Ağustos şafak vakti ileri harekata başladı. Bu sırada Türk topçusunun Pırnartepe doğusundan yaptığı şarapnel ateşiyle tabur ilk zayiatını vermeye başladı. İlerleme durdu ve askerler kayaların arkasındaki derin hendeklere sığındı. 12 Ağustos sabahı bilinen ve subaylar arasında paylaşılan gerçek, Türklerin gücünün tahmin edilemediği ve engebeli, dikenli, kurumuş su yatakları ile dolu yabancı bir arazide ilerleneceği idi. Emirler net değildi. Taburun birçok subayı sargı yerlerinin, yedek cephanenin, makinalı tüfeklerin hatta tugay karargahının yerini bilmiyordu. Onlara sadece, donanmanın bombardımana başlayacağı ve ilerlemeleri emredilmişti.

Donanma bombardımanı 16.00’da, taarruz ise 16.45’te taburların siperlerinden çıkarak bir hat üzerinde ilerlemesiyle başladı. Taburlar, daha önce keşfi yapılmamış olan engebeli arazide, ne hedeflerine ne de Türklerin arazideki yerleşimlerine dair bir fikirleri olmadan harekete geçtiler.

Belirsizliklerle dolu harekat, karışık emirlerle ve iletişim sorunlarıyla devam etti. İngiliz birliklerinin temizlemeyi planladığı Tekketepe ve Kavaktepe yamaçlarındaki bölge, Yarbay Münip Bey’in 36. Alay’ının 1. Taburu ile Yarbay Abbas Bey’in 35. Alayı’nın 3. Taburu tarafından savunuluyordu. Münip Bey iki taburundan birisini cepheye yerleştirmiş, diğerini de ihtiyatta tutmuştu.

36. Türk alayının birlikleri İngilizlerin ilerleyişini yoğun makineli tüfek ve şarapnel ateşi engellemeye çalışırken, aynı anda arazide yayılmış bulunan Türk keskin nişancılarının da etkili ateşleri İngiliz kayıplarını gitgide artırıyordu. İngilizler, kaos içinde hareket ettikleri sık fundalıklar arasında taburlar arasındaki tüm bağlantıyı kaybettiler. Bu esnada diğerlerine göre ileride ve açıkta kalmış olan 1/5 Norfolk Taburu askerleri, ateş ve şarapnel yağmuru altnda yakıcı Ağustos sıcağı ve susuzlukla da mücadele ediyordu: “Susuzluktan öleceğimi sandım. Susuzluk çok kötüydü ve dilim ve dudaklarım şişti. İlerlerken bir ara neredeyse ölmüştük ve subayımız bize sadece bir yudum daha almamızı söyledi, fazlasını değil” / Er Cliff Harrison, 1/5 Norfolk.

Harekattan sonra kendisinden haber alınamayan Yüzbaşı Frank Reginald Beck

Yine bu sırada, İngiliz Kralı 5. George’un da yakından tanıdığı Yüzbaşı Frank Beck’in E Bölüğü askerleri, kendilerini bir anda Türk birliklerinin ortasında buldu:

“… Fundalıklar alev almıştı, bunlar küçük küçük yangınlardı ama aralarında yatamıyordun. O sırada sağ kolumdan vuruldum. Ateş ediyordum ve kurşunu omuzumun hemen altına yedim. Geri dönmem gerektiğini biliyordum. Yanımda bir grup adamım vardı ama hepsi öldürülmüşlerdi. Çevremiz sarılmıştı. Taburun çoğu farkına varmadan Türk hatlarını aşmıştı… Tek umudum geri dönebilmekti. Gelibolu için ben yoktum artık. O sırada Çavuş Aymers’in komutasında E Bölüğü’nün (Sandringham Bölüğü) ki kırk kişi falandılar, bir samanlığa sığınmış olduklarını gördüm. Fundalık tutuşmuştu, çevreleri hemen hemen Türklerle sarılmıştı ve keskin nişancı ateşi altındaydılar. Durumları çok umutsuzdu. Orada hepsi yaralandılar ve öldüler herhalde” / Er Tom Williamson, 1/5 Norfolk. Yüzbaşı Beck, siperlerden çıktıkları noktadan yaklaşık 1500 metre ileride yorgunluk askerlerine liderlik etmeye çalışıyordu. Tam o anda yakınında patlayan bir mermi sonrası bir daha ayağa kalkamadı. Sonraları C Bölüğü’nden Er John Dye, Yüzbaşı Beck’i en son bir ağacın altında başı önüne düşmüş halde gördüğünü fakat ölmüş mü, yaralı mı yoksa yorgun mu olduğunu bilmediğini söyleyecekti. Frank Beck’i bir daha gören olmadı. Onun gibi 1/5 Norfolk Taburu’nun komutanı Albay Beauchamp da birçok askeriyle beraber gözden kayboldu. İngiliz ileri harekatı sona ermişti.

İtilaf Devletleri askerleri 1915 Ağustos sonlarına kadar Gelibolu Yarımadası’ndaki ileri harekatlarını sürdürdüler. Ancak bilindiği gibi, karşılarında başta Mustafa Kemal olmak üzere büyük bir direnç gösteren Türk askeri; onların hâkim tepeler silsilesini (Kilitbahir Platosu) ele geçirip Boğaz’a inmesine ve İtilaf donanmasına İstanbul yolunu açmasına izin vermeyecekti.

Norfolk taburundan Yüzbaşı Cedric A.M. Coxon’un esir düştükten sonra ailesine gönderdiği mektup ve tutanak, askerlerin esir alındıktan sonra vurulmadığını kanıtlıyordu..

Britanya kamuoyu hadiseyle ilgili ilk açıklamayı 6 Ocak 1916 tarihinde duydu. General Hamilton’ın raporunda, 163. Tugay’ın 12 Ağustos 1915 muharebelerindeki hareketine dair dikkati çekici bir kaç noktaya değiniliyordu:

“Çatışmalar esnasında 163. Tugay’a büyük bir şöhret kazandıran gizemli bir olay gerçekleşti. Savaş sahasının sağında bulunan 1/5 Norfolk Taburu öyle bir an geldi ki, kendini tugayın diğer kısmından da az mukavemet eden bir bölgede buldu. Düşmanın sebat göstermeyen kuvveti karşısında cesur ve özgüveni çok olan Albay Sir Beauchamp, düşmanı pek ciddi ve şiddetli bir sürede tazyik ederek taburun en seçkin askerleri tarafından takip edildi. Çatışmalar gittikçe şiddetlendi ve arazi de gittikçe ormanlık ve sarp bir şekle dönüşmeye başladı. Savaşın bu aşamasında birçok asker yaralandı ve susuzluğun da etkisiyle bitkin düştüler. Bunlar gece karargaha dönebilmek için yol buldular. Fakat 16 subay, Albay ve 240 asker düşmanı sıkıştırmaktan ve sürmekten geri durmadılar. Bu cesur ve kahraman askerler arasında Kraliyet Sandringham Malikanesi’nden askere yazılmış bir bölük asker de vardı. O zamandan beri bunlardan hiçbir haber alınamadı. Bunlar ormanlığa daldılar ve kaybolup gittiler. Bunlardan hiçbiri bir daha geriye dönmedi. Gece kaybolup gittiler”. Hamilton’un resmî raporunda kullandığı bu ifadeler İngiliz kamuoyunda infial yarattı. Eastern Daily Press, 7 Ocak 1916’da“Sandringham askerleri kayboldu” başlığını attı. Makalede ise 16 subay ve 250 askerin düşman hattının arkasına geçtiği ve gözden kaybolduğu belirtildi.

Hadisenin bundan sonraki gelişimini ve günümüze uzanan etkilerini, Dr. Tuncay Yılmazer daha önce “geliboluyuanlamak.com” sitesinde (http://www.geliboluyuanlamak. com/791_uydurmadan-gercege-canakkale-savasinda-bulutlar-icerisinde-kayboldugu-iddia-edilen-norfolk-taburu-tuncay-yilmazer.html) etraflıca ele almıştı. Mustafa Onur Yurdal da #tarih dergisinin Ekim 2018 sayısında bu acı hadisenin sonradan nasıl istismar edildiğini belgeleriyle ortaya koymuştu.

BBC dizisi Gelibolu Muharebeleri sırasında, Anafartalar Ovası’nda kaybolan ve kendilerinden bir daha haber alınamayan askerlerin hikayesini konu alan BBC belgeseli “All The King’s Men” dizisi, İngiliz askerlerinin teslim olmalarına rağmen öldürüldüklerini iddia
ediyor.

“… İngilizler savaştan sonra, Mütareke döneminde bu hadisenin peşine düştüler. Zira kaybolan bölük, esas olarak Kral’ın yazlık sarayında (Sandringham) görevli gönüllü askerlerden, hanedanın bizzat tanıdığı insanlardan oluşuyordu. 5. George’un da arkadaşı olan birlik komutanı Yüzbaşı Frank Beck’ten haber alamayan annesi de, hâliyle Kral’a başvurmuştu. Gelibolu Yarımadası’nda kurulan Mezar Kayıt Birimi’ne (Grave Register Unit) tayin edilen din işlerinden sorumlu subay Leonar Egerto-Smith, kayıp askerlerin hikayesini şöyle nakledecekti: ‘Uzun süre aramalardan bir sonuç alınamadı. Daha sonra tamamen tesadüf eseri hemen hepsinin cesetleri bulundu. Görevli askerlerimizden biri muharebeler sırasında Türklerin elinde olan bölgede bugün bulunan bir çiftlikten erzak alırken çiftçinin üzerinde kolye olarak kullanılan Norfolk alay rozetini görmüş. Çiftçi bulduğu yeri gösterdikten sonra yapılan araştırmalarda 114 ceset bulundu’.

Bu cesetler bölgedeki Azmak Mezarlığı’na nakledilip, defnedildi. Ancak bu hadiseye yeniden ivme kazandıracak gelişme, Çanakkale Muharebeleri’nin 50. yılında, 1965’te meydana gelecekti… Olaylar sırasında daha güneyde, ANZAC sektöründe bulunan 3 askerin noter onaylı ifadeleri; 12 Ağustos’taki taarruz sırasında havanın açık olmasına rağmen ‘250 metre uzunluğunda ve yaklaşık 60 metre eninde bir bulutun yere doğru indiğini, askerlerin bunun içine girdiğini ve kaybolduğunu’ beyan ediyordu! (Biz de bu efsaneyi, yani ‘bir bulutun Norfolk askerlerini alıp götürmesi’ efsanesini, 2002’de çıkan Buket Uzuner’in yazdığı Uzun Beyaz Bulut romanıyla ithal edecektik).

İfadelerin oluşturduğu sansasyon dalga dalga yayıldı ve 1992’de Nigel McCrery tarafından yayımlanan The Vanished Battalion (Kayıp Tabur) kitabıyla, konu tekrar gündeme geldi. 1998’de ise, bu kitabı esas alan ve kaybolan askerlerin muharebe esnasında teslim olmalarına rağmen öldürüldüklerini iddia eden BBC yapımı “All The King’s Men”le konu iyice popüler oldu… Filmde, Türk hatlarının gerisine düşen Norfolk askerlerinin bir çiftlik evine kadar takip edildiği; onları dışarı çıkarmak için buranın ateşe verildiği; dışarı çıkanların ise esir alınmak yerine başlarından vurularak öldürüldüğü bir katliam sahnesi canlandırılıyordu!.. İşin gerçeği ise, Türk hatlarının gerisine düşen İngiliz askerlerinin birçoğunun muharebe sırasında hayatını kaybettiğiydi. Yaralananlar tedavi edilmiş, hatta bunlardan ikisi İstanbul’a götürülerek bakılmış ve hastanede ölmüşlerdi. Mezarları bugün Haydarpaşa’daki CWGC (Commonwealth War Graves Commission) alanındadır.

Sonuçta Sandringham Bölüğü’deki askerleri ne uzaylılar götürmüştü ne de Türkler esir almayıp öldürmüştü. Onların sonunu hazırlayan İngiliz komuta kademesiydi ve efsane olmayan gerçek buydu.

Murat Söylemez’in Çanakkale Muharebeleri içerisinde Anafartalar sektöründe yaşananları detaylı şekilde ele aldığı kitabı yakında piyasaya çıkacak.

Ağustos 2022
Japonlarla savaştı, atom bombasını taşıdı, köpekbalıklarına yem oldu

ABD’nin 2. Dünya Savaşı’ndaki meşhur savaş gemisi USS Indianapolis, Pasifik muharebelerinde etkin bir rol oynadıktan sonra, 1945 Ağustos’unda Hiroşima’ya atılacak atom bombasının ana parçalarını bölgeye taşıdı. 1945 Temmuz’unda bir Japon denizaltısı tarafından torpillenen gemiden kurtulanlar 4 gün boyunca okyanusun ortasında dehşeti yaşayacak; günümüze kadar uzanan acılar sona ermeyecekti.

Amerikan Deniz Kuvvetleri için New York Shipbuilding Corp. tersanesinde kızağa alınan sıradan bir savaş gemisi 7 Kasım 1931’de Camden-New Jersey’de denize indirildiğinde, kimse bu geminin henüz çıkmamış bir savaşı bitirecek kadar önemli şeyler yapacağını hayal edemezdi.

10.903.200 dolara mâlolan ve yapım aşamasında ince zırhı nedeniyle hafif kruvazör olarak tasarlanan gemi CL-35 (Light Cruiser) olarak sınıflandırılmıştı. Ancak sahip olduğu 8 inç (203 mm) çapındaki topları Londra Deniz Antlaşması uyarınca gemiyi Portland sınıfı ağır kruvazör klasmanına sokacak ve sınıf kodu CA-35 (Heavy Cruiser) olarak değişecekti. Gemi 186 metre uzunluğunda ve 9.950 ton ağırlığındaydı. 9 adet 8 inçlik batarya ve 8 adet 5 inç (127 mm) uçaksavar bataryası ile teçhiz edilmişti. 4 buhar türbinini döndüren 8 kazanla çalışan motorlar gemiyi 32.7 deniz mili sürate kadar çıkarabiliyordu.

15 Kasım 1932 tarihinde donanma hizmetinde göreve başlayan USS Indianapolis (Indy), Kaptan John M. Smeallie komutasında 8 yıl boyunca Scouting Filosu’nda bayrak gemisi olarak hizmet etti. 7 Aralık 1941 Pearl Harbor baskınından sonra bölgeye gelen Indianapolis, Japon denizaltılarının cirit attığı sularda arama görevleri yaptı. Mart 1942’de geminin yeni görevi Yeni Gine’de Japonlara karşı Coral Sea ve Midway muharebelerine katılacak olan uçak gemilerinin korunmasıydı. Indy aynı dönem içinde Japonya’nın menzilinde olan Tarawa, Kwajalein, Guam ve Iwo Jima gibi adaları ateş altına alan gemilerden biriydi.

1943-1944’te Pasifik’te görev yapmaya devam eden geminin kaptan köşkünde Kasım 1944 itibarıyla bu kez kusursuz bir sicile sahip olan ve 3 kuşak denizci bir aileden gelen Amiral Charles Butler McVay oturmaktaydı; gemi bu defa da Amiral Spruance komutasındaki 5. Filo’nun bayrak gemisiydi. Indy, Pasifik’te bulunduğu süre boyunca çok sayıda göreve katılmış ve 10 Muharebe Yıldızı ile ödüllendirilmişti. Mart 1945’de 7 gün geçirdiği Okinawa harekatında donanma gemilerine saldıran Japon uçaklarına karşı ciddi bir başarı göstererek 6 uçağı düşürmüş ve 2 tanesine de ciddi hasar vermişti. Midway savaşında kamikazeler, USS Enterprise ve USS Bunker Hill gemisini savaşdışı bırakmıştı. İki Japon uçağı da USS Franklin’e ağır hasar vermişti.

31 Mart 1945’te Amerikan birliklerinin Okinawa çıkarması öncesinde yapılan bombardıman esnasında bir Japon Nakajima Ki-43 Hayabusa avcı uçağı, yaptığı intihar saldırısında taşıdığı zırh delici bombayı denize düşmeden hemen önce Indianapolis’in 8 metre üzerinde bırakmayı başarmıştı. Bu kez McVay ve mürettebatı hayat mücadelesi veriyordu. Bomba, geminin güvertesini delerek yemekhane, yatakhane ve su arıtma tesisiyle beraber yakıt tanklarının yanından geçip gemi boyunca büyük bir delik açarak dışarı çıkmış ve geminin hemen altında infilak etmişti. Bu saldırıda 9 denizci can verdi. Gemi ağır hasar almasına rağmen McVay ve mürettebatının olağanüstü çabaları ile kurtarılmış, daha büyük can kayıplarına sebep olmadan San Francisco’nun 40 km kuzeydoğusunda bulunan ve ABD’nin ilk donanma üssü olan Mare Adası’na ulaşmayı başarmıştı. Burada yaklaşık 3 ay süren büyük çaplı bir tamir ve revizyon sonrası Indy’nin mürettebatının neredeyse üçte biri tecrübesiz denizcilerle değiştirilmişti. Tam da bu esnada gelen son derece gizli bir görev emri, bu yeni personelin eğitimlerinin kısa kesilmesine sebep olacaktı.

12 Temmuz’da Kaptan McVay’in aldığı yeni emre göre Indianapolis Pasifik’teki Tinian Adası’na gizli bir taşıma gerçekleştirecekti. Kendisine “Bu paketi erken götürdüğünüz her gün savaştan eksilen bir gündür” dendiğinde, Indianapolis mürettebatı bu özel kargonun içeriğinin ne olduğunu bilmiyordu.

Büyük bir ahşap sandık ve bir adet 46 cm’lik metal bir kutudan oluşan gizli yük gemiye alındı. Sandık uçak taşımada kullanılan bir hangara sabitlenirken, ağır metal kutu amiralin emir subayının odasına yerleştirildi. Verilen emirde, geminin batması durumunda bu 2 kargonun bir filikaya taşınarak mutlaka korunması gereği ayrıca bildirilmişti. Ulusal güvenliği ilgilendiren bu yük, 2. Dünya Savaşı’nın kaderini değiştirecek olan tarihin ilk atom bombasının parçalarını barındırıyordu. Büyük ahşap sandıkta, Hiroşima’yı yerlebir ederek 66.000 insanın ölümüne ve 69.000 insanın da yaralanmasına sebep olacak “Küçük Çocuk” (Little Boy) adlı bombanın montajı için gerekli parçalar bulunmaktaydı. Metal kutuda ise atom bombası için zenginleştirilmiş Uranyum 235 vardı.

Bombaların hedefinde 31 Mart 1945’te Okinawa çıkarması öncesinde bir Japon Nakajima Ki-43 Hayabusa avcı uçağı, taşıdığı bombayı Indianapolis’in 8 metre üzerinde bırakmıştı.

Indianapolis 16 Temmuz 1945’de San Francisco’nun Hunters Point Donanma Tersanesi’nden demir aldı. Görevin gizliliği sebebiyle Pasifik boyunca eskortsuz olarak ortalama 29 knotluk (54km/h) rekor bir hızla seyreden gemi, 74 buçuk saatlik yolculuk sonrasında 19 Temmuz günü Hawaii Pearl Harbor’a ulaştı. İlk nükleer kargoyu teslim ettiğinde, tarihler 26 Temmuz’u gösteriyordu.

Teslimat sonrası yeni talimatları almak üzere buradan Guam’a giden Indy’nin mürettebatının bir kısmı burada değiştirildi ve 28 Temmuz’da gemi, rotasını Filipinler’deki Leyte Körfezi’ne çevirdi. Burası Indianapolis’in yeni personelinin eğitim alacağı ve Amiral Jesse B. Oldenfort komutasındaki filoya (Task Force 95) katılmadan önceki son durağı olacaktı. Sefer öncesinde Leyte’ye ulaşabilmek için McVay’in önünde iki seçenek vardı. 27 Temmuz’da yola çıkıp, 24-25 deniz mili hızla seyrederek 30 Temmuz sabahı Leyte’de demirlemek veya 28 Temmuz sabahı ayrılıp 15.7 deniz mili ile buraya 31 Temmuz sabahı varmak. McVay’in seçimi 28 Temmuz’da yapılacak düşük hızlı bir seyir olmuştu. Bu karar onu yeni bir mücadeleyle yüzleştirecekti.

Sefer öncesinde Kaptan McVay’e gelen istihbarat raporları son derece yetersizdi. Kendisine, yapılan dinlemelere göre bölgede bulunan Japon denizaltılarıyla ilgili ciddi bir tehdit olmadığına dair bilgi verildi ve eskort talebi reddedildi. Oysa gerçek bundan çok farklıydı. Gemi, tehdit seviyesi düşük olarak nitelendirildiğinden dolayı Guam-Leyte arasını korumasız olarak seyredecekti. Kader Indianapolis için ağlarını örüyordu.

Indy Guam’dan ayrıldıktan 36 saat sonra ay ışığının olmadığı, görüşün de düşük olduğu gecede sakin bir seyir izliyordu. Bu esnada McVay dinlenmeye çekilmeden hemen önce denizaltı tehdidinden korunmak için yapılan zik-zak manevralarından yolu uzatarak kasvetli havadan bir an önce kurtulmayı geciktirdiği için vazgeçildi. Artık Leyte’ye erken ulaşmak için düz bir rotada ilerlenmeye başlanmıştı. Komuta subaylarının bilmediği ise tam da o esnada devriyede olan Japon I-58 denizaltısının rotası üzerinde olduklarıydı. Tarih 30 Temmuz’u gösterdiğinde yol neredeyse yarılanmıştı.

USS Indianapolis, Pearl Harbor baskınından sonra arama görevi yapmıştı.

Saat geceyarısını çeyrek geçe, gecenin karanlığını geminin sancak tarafında meydana gelen iki patlama aydınlattı. Sessizce devam eden seyir, 95 tipi iki Japon torpidosunun ardarda yarattığı ateş, karmaşa ve kaos ile sona ermişti.

Japon Kaptan Mochitsura Hashimoto, başlangıçta New Mexico sınıfı bir savaş gemisi olan Idaho zannettiği Indy’nin korumasız olduğunu hayretler içinde tespit etmiş, I-58 ’in üzerinde taşıdığı insanlı kamikaze denizaltısı Kaiten’i göreve hazır ederken ilk torpidoyu kruvazöre 1.500 metre mesafeden göndermişti. Torpido, geminin 1 numaralı taretinin önünden çarpmış ve pruvayı yırtarak dakikalar içinde geminin bölmelerini tonlarca suyla doldurmuştu. İkinci torpido ise kazan dairesine girerek yarattığı hasarla önce 1 ve 4, ardından 2 numaralı motoru durdurmuştu. Gemide sadece 10 gündür başmühendislik yapan Teğmen Richard B. Redmayne, köprüyle irtibatı kopunca çalışan 3 numaralı motoru tam hıza çıkarma kararı aldı ve bu durum geminin daha fazla su almasına sebep olarak batışı hızlandırdı. Dakikalar içinde elektrik gücünün tamamını kaybeden ve 60 derece yatan gemide gecikmeli de olsa tahliye emri verildi. Kısa süre sonra gemiden gelen tüm patlama sesleri sustu ve Indy sadece 12 dakika içinde tamamen ters dönerek 1.196 mürettebatının 330’unu da beraberinde götürerek Pasifik sularında gözden kayboldu. İletişim sistemi hasarlanan gemiden yapılan yardım çağrıları hiçbir yere ulaşmamıştı…

Hashimoto, 30 Temmuz 1945 günü saat 01.45’de Kure’deki donanma üssüne gönderdiği şifreli mesajında, koordinatlarını da paylaştığı “Idaho savaş gemisi”nin üç torpido isabeti ile batırıldığını belirtiyordu. Her ne kadar koordinat faslı tespit edilemeyen bu mesaj Müttefik istihbaratınca yakalansa da, düşmanın bir yanıltma taktiği ya da abartısı olduğu düşünüldüğünden dikkate alınmamıştı.

Sulara gömülen mürettebat Indy 12 dakika içinde tamamen ters döndüğünde 1.196 mürettebatının
330’uyla birlikte Pasifik sularına gömüldü (üstte). Torpidoları gönderme kararı, Japon Kaptan Mochitsura Hashimoto’dan geldi (altta)..

Artık en yakın karaya 1.000 km uzaklıkta, Filipinler Denizi’nde yüzlerce denizci sadece birkaç can salı ile yaşam mücadelesindeydi. Yakıt deposu torpido hasarıyla parçalanan geminin batışından hemen sonra, okyanusun üzeri kalın bir fuel oil tabakasıyla kaplanmıştı. Yüzeyde kalmayı başarabilen yüzlerce denizci tuzlu suyla beraber gemi yakıtını da yutuyordu. İçlerinde Kaptan McVay’in de bulunduğu denizcilerin başına gelenlerden kimsenin haberi yoktu. 25 millik alana yayılmış 860 adam, gecenin ortasında tamamen kaderleriyle başbaşaydı…

Denizin ortasında gruplar halinde hayatta kalmaya çalışan mürettebatın bir kısmı yaralıydı. Gündüzleri aşırı sıcak, geceleri ise soğukla başetmeye çalışan kazazedeleri şimdi yeni ve vahşi bir düşman bekliyordu: Köpekbalıkları. Su üzerinde ilk yüzgeç görüldüğünden itibaren korku ve panikle gelen her çırpınış daha fazla köpekbalığını üzerlerine çekiyordu. Çok sayıda denizci, arkadaşlarının gözleri önünde Kaplan ve Okyanus Beyaz Yüzgeçli cinsi köpekbalıkları tarafından parçalandı. Steven Spielberg’in 1975 yapımı “Jaws” filminde de yer bulmuş olan bu kabus 4 gün boyunca devam etti.

Aşırı susuzluk ve açlık hayatta kalabilen adamların dayanma gücünü yoketmişti. İşin kötüsü kimse onları aramıyordu; çünkü başlarına gelenden donanma karargahının dahi haberi yoktu. Birkaç gün üstlerinden yüksek irtifadan uçaklar geçmişti ama kimse onları farketmemişti. Kurtarılmaya dair en ufak umutları kalmayan bu adamlar için ölüm, hayatta kalmaktan çok daha kolaydı. Aralarından bazıları bilinçli olarak tuzlu su içiyor; mental çöküş sonrası şiddetli halüsinasyonlar görenler oluyor; yaralı arkadaşlarını öldürenlerin de olduğu söyleniyordu.

Hadiseden 84 saat sonra rutin denizaltı keşif uçuşu yapan Lockheed PV1 Ventura tipi uçağın pilotu Teğmen Wilbur C. Gwinn, uçağın altında bulunan arızalı bir izleme antenine tamir etmek için aşağı bakarken şans eseri denizi kaplamış olan yakıt tabakasını gördü. Ardından yaptığı alçak uçuşta yaralı bir Japon denizaltısı ya da kargo gemisi görmeyi beklerken deniz üzerinde yağ içinde 30 adamı ve 150 kişilik ayrı bir kazazede grubunu farketti. Amerikalı olduklarını düşündüğü gruba bir sonar şamandırası ve can salı atan Gwinn, ardından kurtarma gemisi ve hava desteği çağrısı yaptı.

1 saat içinde bölgeye ulaşan Teğmen Robert A. Marks’ın PBY Catalina tipi deniz uçağı, sudaki cesetlerden beslenen köpekbalıklarını farketti. Marks tekrar havalanamayacağını bilmesine rağmen kuralları bir kenara bırakarak dalgalı denize riskli bir iniş yaptı. Hasar gören uçağı bir kurtarma filikası gibi kullanan Marks 56 kazazedeyi uçağın içine ve kanatlarına almayı başardı.

Dört günlük kabusun ardından 4 gün boyunca okyanusun ortasında açlık, susuzluk, hipotermi ve köpekbalığı saldırılarıyla mücadele eden mürettebattan 316 denizci sağ kurtarıldı. Hemen hepsinin gözlerini kaplayan katran sebebiyle görme problemi vardı ve yaraları iltihap kapmıştı.

Geceyarısı Cecil J. Doyle (DE-368) muhribi bölgeye ulaştı. Kuralları bir köşeye atan sadece Marks değildi; Doyle’un Kaptanı W. Graham Claytor Jr. da günlerdir denizde olan kazazedelerin umutlarını taze tutmak için bölgede bir düşman denizaltısı olduğunu bilmesine rağmen millerce mesafeden görülebilen arama ışıklarını yakmıştı! İlerleyen saatlerde bölgeye 6 gemi daha kurtarma için gelecekti. Kaptan McVay’in içinde olduğu grup rüzgarla epey kuzeye kaymış olması nedeniyle öğlen 13.00’ten hemen sonra gemilere en son alınanlar oldu. Sağ kurtarılan 316 denizci gemilere çıkarıldığında, yaşadıkları acı ve dehşet gözler önüne serilmişti. Hemen hemen hepsinin gözlerini kaplayan katran sebebiyle görme problemi vardı ve yaraları iltihap kapmıştı. 4 gün boyunca açlıktan, susuzluktan, hipotermiden ve köpekbalığı saldırılarından çektikleri acılara dayanamayıp intihar eden arkadaşlarını görmüşlerdi. Kurtarılan denizciler götürüldükleri Samar ve Peleliu adalarındaki hastanelerde bir süre tedavi edildikten sonra Guam’da son kez biraraya geldiler.

880 denizcisini kaybeden USS Indianapolis’in parçalarını taşıdığı özel kargodaki “Küçük Çocuk”, mürettebattan kalanların kurtarılmasından 4 gün sonra Hiroşima’yı yoketti (6 Ağustos 1945) ve Japonlar 2 hafta sonra teslim oldu. Tek seferde en çok kaybın verildiği Indianapolis trajedisi, Amerikan donanma tarihinin en büyük deniz faciasıydı. 2 hafta boyunca halktan gizli tutulan olay, teslim olan Japonlar ve savaşın sona ermesi yanında ikinci haber olarak verildi.

Trajediyi soruşturacak olan kurul Amiral Chester Nimitz başkanlığında 13-20 Ağustos’ta Guam’da çalıştı. Savaşta kaybedilen yüzlerce gemi için yapılmayan bu kez yapılıyor, yaşanan facianın boyutları sebebiyle bu defa bir günah keçisi aranıyordu. Zaferi gölgeleyen bu olayda bulunan suçlu, Kaptan McVay’den başkası değildi. Kurul McVay’in verdiği geç tahliye emrinden ve seyirde zik-zak manevrası yapmamasından dolayı askerî mahkemeye çıkarılmasını tavsiye etti. Amiral Nimitz, McVay’e yöneltilen suçlamalarda hemfikir değildi ve kendisine sadece bir kınama mektubu verilmesini tavsiye etti. Ancak heyetin diğer üyeleri bu kadar kayıp verilen bir olayın yargıya taşınması konusunda ısrarcıydı. Aralık’ın ilk haftasında Washington’da yapılan mahkemede McVay’e karşı tanıklık edecek olan ise Amerikan istihbaratı değil, gemisini batıran I-58’in kaptanı Hashimoto’ydu.

Beyazperde USS Indianapolis Mürettebatın denizin ortasında yaşadığı kabus, Steven Spielberg’in 1975 yapımı gerilim klasiği “Jaws”ın (üstte, solda) yanısıra Nicholas Cage’in başrolünde olduğu 2016 yapımı “USS Indianapolis: Men of Courage” adlı filme de (üstte) ilham vermişti.

Hashimoto mahkemede verdiği ifadede, McVay’in yapacağı hiçbir manevranın onları kurtaramayacağını söyledi. Yapılan zik-zak veya rastgele manevraların denizaltıların işini zorlaştıracağı biliniyordu; ancak Hashimoto 6 torpido ateşlediğini ve geminin bu saldırıdan yara almadan kurtulmasının mümkün olmadığı gerçeğini anlatmıştı. Mahkemede verilen kararda McVay tahliye emrinin zamanlaması konusunda aklandı; ancak seyirde protokole uymayıp zik-zak manevrasını uygulamadığı ve gemisini denizaltı saldırısına açık hedef haline getirdiği için suçlu bulundu; savaşın sona ermesindeki payı gözardı edilerek kıdem düşürme cezası aldı.

McVay o güne kadar sahip olduğu kusursuz sicili sebebiyle, suçlu bulunmasına rağmen ceza almadı; bir daha asla denizde komutanlık yapmayacaktı. Buna rağmen hizmete geri döndü ve 1949’da emekli oldu.

Donanmanın çıkardığı dersler de vardı elbette. Artık mürettebatı 500 kişiden fazla olan hiçbir donanma gemisi eskortsuz göreve gitmeyecekti. Bir noktaya varışı 5 saatten fazla geciken her geminin derhal rapor edilmesi ve araştırılması konusu bir gereklilik hâline getirildi. Ayrıca Pasifik’te görev yapan kaptanların inisiyatifinde olan zik-zak manevrası yapma yetkisi ellerinden alındı ve bu tip seyir zorunlu kılındı.

Kaptan’a iade-i itibar Kaptan McWay, zafere gölge düşüren facianın günah keçisi ilan edilmiş; olay siciline işledikten 20 sene sonra 1968’de intihar etmişti. Silah arkadaşları 1999’da itibarının iade edilmesi için bir mücadele başlattı.

20 sene sonra, takvimler 6 Kasım 1968’i gösterdiğinde Indy meselesinde bir trajedi daha yaşandı. Zaman içinde gerek bazı kurban ailelerinden gerekse halktan gelen aşağılayıcı ve suçlayıcı aramalar ve mektuplar, Kaptan McVay’in içine düştüğü bunalımın etkilerini daha da ağırlaştırmıştı. Kaptan o sabah evinin önündeki verandada silahıyla başına tek el ateş etmiş halde bulunduğunda, sol elinde babasının ona küçükken hediye ettiği denizci anahtarlığı duruyordu. Indianapolis’in son kurbanı kendisi olmuştu.

Kaptanlarının trajik sonundan sonra, silah arkadaşları kendisine itibarının iade edilip cezasının sicilinden silinmesi için bir mücadele başlattılar. Mürettebat 1999’da gemileriyle aynı ismi taşıyan USS Indianapolis (SSN- 697) denizaltısının kaptanı William J. Toti’yle beraber mücadeleye başladı.

Donanma yeniden soruşturma başlatmayı reddetse de Kongre aksi yönde karar verdi. 2000’de Clinton yönetimi sırasında toplanan deliller doğrultusunda açılan yeni soruşturmayla, Kaptan McVay silah arkadaşları sayesinde aklandı.

Geçen yıllar içinde her sene biraraya gelmeye çalışan Indy mürettebatına 2001’de yeni bir konuk katılacaktı; I-58 ’in kaptanı Hashimoto’nun torunu Atsuko Lida. Hayatta olan kazazedelerden Dick Thelan, Atsuko ile tanıştıktan sonra şöyle konuşmuştu: “Ona gemiyi batırdığı için dedesini silemeyeceğini söyledim. Tek yaptığı görevini yerine getirmekti; onu da çok iyi yaptı. Savaştaydık, basit. Sorun değil”.

Indianapolis kağıt üzerinde onore edildikten sonra Kaptan McVay ve mürettebatına ödenmesi gereken bir gönül borcu daha vardı. Halen kayıp olan enkazın bulunması…

Indy donanmanın verdiği koordinatlarda defalarca aranmış ancak batık bir türlü bulunamamıştı. 19 Ağustos 2017’de USS Indianapolis, işinsanı Paul Allen ve ekibi tarafından yürütülen projede, Kuzey Pasifik’te 12°02’00.0″K 134°47’60.0″D koordinatlarında 5.500 metre derinlikte bulundu. 72 yıl sonra 330 denizcinin mezarı artık ortaya çıkarılmış, yürekler bir nebze olsun rahatlamıştı.

Facianın üzerinden tam 76 yıl geçti. Mürettebatın aileleri, günümüzde hayatta olan 7 denizci ve Kaptan Toti, Indy’nin mirasını yaşatmaya devam ediyor.

Temmuz 2021
1. Dünya Savaşı’nda kıtalararası hava saldırısı

İngiliz uçakları 1916 Nisan’ında İstanbul üzerine gelerek Bakırköy ve Zeytinburnu’ndaki askerî hedeflere bomba atmıştı. Bu saldırıda yer alan pilot K. S. Savory, 9 Temmuz 1917’de Handley Page O/100 model uçakla İstinye Koyu’nda bulunan Goeben (Yavuz) ve Breslau’yu (Midilli) hedef almış, hafif hasar verdirdikten sonra üssüne dönmüştü. Uçak 23 Mayıs’ta Londra’dan kalkmış, Fransa-İtalya-Yunanistan-Mondros üzerinden İstanbul’a gelmişti. Aynı uçak daha sonraki görevinde Haydarpaşa Garı’nı bombalayacak, sonrasında Suvla Körfezi’ne mecburi iniş yaparak suya gömülecekti.

Peşlerindeki İngiliz donanmasını atlatan Goeben zırhlısı ve Breslau kruvazörü, 1914 yılının 10 Ağustos’unda Çanakkale’ye, 11 Ağustos’ta İstanbul’a geldiler. İtilaf Devletleri’nin İstanbul’da bulunan büyükelçileri bu duruma hemen itiraz ettiler. Zira Ağustos sonunda savaş fiilen başlamış, ancak Osmanlı Devleti henüz savaşa girmemişti. Tarafsızlık kuralı gereği ya bu iki gemiyi Boğaz dışına çıkarmalıydı ya da silahlarından arındırmalıydı. Sonunda bir çözüm olarak bu iki geminin Almanya’dan satın alındığı İtilaf Devletleri’ne bildirildi. Gemiler Yavuz ve Midilli isimlerini alarak Alman mürettebatıyla birlikte Türk donanmasına katıldılar.

Goeben ve Breslau 600 yıllık İmparatorluğun sonunu getiren savaşa girilmesinin gerekçelerinden en önemlisi Akdeniz’de İngiliz donanmasından kaçarak Çanakkale’ye gelen iki Alman savaş gemisi Goeben ve Breslau olmuştu. Solda Goeben, sağda Breslau Tarih 15 Haziran 1916, Alman Zeplini SL-10 tarafından İstinye üzerinden çekilen fotoğraf.

İki ay sonra, 29-30 Ekim 1914’te bu iki gemi Amiral Souchon komutasında Türk tarafından sadece Enver, Cemal ve Talat Paşaların bilgisi dahilinde Karadeniz’e çıkarak harp ilan etmeksizin Rus limanlarına saldırdılar ve savaşın fitilini ateşlediler.

Haydarpaşa-İstinye-Büyükdere rotasıyla Karadeniz’e çıkan donanmaya saat 17:00 itibariyle Yavuz’dan “Gemilerdeki gizli emir zarflarını açınız” mesajı çekilmişti. Zarfta saldırı planının yanında “Türkiye’nin geleceği için gerekenin azamisini yapınız” emri verilmekteydi. Özellikle 28 Mart 1911’de denize indirilen dönemin son teknoloji ürünü Goeben-Yavuz muharebe kruvazörü, Türk halkının da moral kaynağı olmuştu.

Dönemin kartpostallarında Karadeniz baskını ve Goeben zırhlısı

Tarihî görevin tecrübeli ‘talihlisi’

1916 sonlarında İngilizlerin Kraliyet Donanma Hava Servisi’nden (RNAS) Filo Komutanı Kenneth S. Savory son derece gizli bir görev için Ege’deki görevinden donanma karargahına geri çağrılmıştı.

Donanma Hava Departmanı tarafından verilen brifingden sonra kendisinden İngiliz bombardıman uçaklarının en yeni ve en büyüklerinden biriyle Osmanlı Devleti’nin başkentini ve donanmasının en güçlü silahı olan Yavuz zırhlısını vurma olasılığını araştırması ve bir plan tasarlaması istendi. Savory’nin bu göreve seçilmesindeki ana sebep, 14-15 Nisan 1916 akşamı Türk başkentine yapılan hava saldırısında yer alarak edindiği tecrübeler ve yeni görevde yaşanması muhtemel tehlikelerden haberdar olmasıydı.

Bu ilk görevinde, 14 Nisan Cumartesi akşamı Limni’den kalkış yapan B.E.2Cs uçağının ekibi, filo komutanı Smyth-Piggott, teğmenler K. S. Savory, C. W. Dickinson ve J. H. W. Banarto’dan oluşuyordu. Uçak, yağmur ve gökgürültülü bir havada 360 mil uçtuktan sonra gece saat 22.30’da İstanbul üzerine gelerek Bakırköy’e, Zeytinburnu’ndaki barut fabrikasına ve Yeşilköy’deki uçak hangarlarına 11 bomba ile beraber çeşitli propoganda beyannameleri atmıştı. Savory’nin yeni görev için seçilmesinde, bu operasyonda edindiği deneyim rol oynamıştı.

Planlama ve hazırlıklar

Başta bir Handley Page O/100 model ağır bombardıman uçağıyla yapılacak torpido saldırısı düşünülüyor olsa da, gemilerin anti-torpido ağları ile korunduğu fikri ağır bastığından saldırının 112 librelik bombalarla yapılması kararlaştırıldı.

Plan dahilinde uçulması gereken yol çok uzundu. Olası kötü hava şartları ve aşılması gereken engel-ler sebebiyle sefer oldukça zorluydu. Handley Page filosunun bulunduğu Kent’teki Manston’dan, Yunan adası Limni’ye kadar uçulacak yaklaşık iki bin mil mesafe vardı ve bu rota iki yüzer millik mesafelerde molalar verilecek şekilde çizildi. Planlama sürecinde uçulacak rotanın hemen hemen tamamının deniz üzerinde olmasından dolayı, görevde kullanılacak olan O/100 uçağını yüzebilecek şekilde modifiye edilmesi istenmiş, fakat bu düşünce üretici firma tarafından uygulanabilir bulunmamıştı.

Artık tarihin ilk kıtalararası bombalamalarından birini gerçekleştirmek için gerekli kapsamlı hazırlıklar tamamlanmak üzereydi. Bu görevde yer alacak uçuş ekibi, komutan Savory ile birlikte yardımcı pilot teğmen Mc Clellan, seyrüsefer subayı teğmen P. T. Rawlings ve iki uçak teknisyeninden oluşuyordu.

Nisan 1916’da İstanbul’u bombalayan BE.2c uçağı. Solda Savory ve sağda Dickinson.

Uçulacak yolun uzunluğu sebebiyle göreve tahsis edilen 3124 kuyruk numaralı O/100 uçağına ekibin konforu için hamaklar ve yeterli miktarda yiyecek stoku yüklenmişti. Yapılan hazırlıklar çerçevesinde yeni bir Rolls-Royce Eagle IV motor yapmaya yetecek kadar yedek parça uçağa yüklendi. Ayrıca gövdenin üstüne bağlanmış olan dört kanatlı yedek bir pervane ve kişisel ekipmanlar da vardı.

Zorlu rota, uzun yolculuk

23 Mayıs 1917 tarihinde güzel bir havada üç buçuk saatlik bir seyirle İngiltere Hendon’dan Fransa’ya ulaşılarak Paris yakınlarında Villacoublay’e iniş yapıldı. Ertesi günkü varış noktası Lyon yakınlarındaki Fort Bron havaalanıydı. Buradan da Rhône vadisi takip edilerek Frejus’a ulaşıldı. Düşük görüş şartları buradan yapılacak olan Pisa seyrini üç gün erteleyecekti. Fransa’yı terkettikten sonra İtalya sahil şeridinde yapılan bu uçuşta karşılaşılan kuvvetli rüzgarlar sebebiyle, Savory deniz üzerinde dört yüz feet irtifaya kadar alçalmak zorunda kalmıştı.

Ertesi günkü Roma seferi tamamen yağmur altında yapıldı; hava şartları ekibe yardımcı olmuyordu. Roma’dan direkt olarak Selanik’e uçma planı ise beraberinde acilen çözülmesi gereken yeni bir problem getiriyordu: Sorun, Arnavutluk’un yüksek dağlarıydı. Bunun için yapılan yeni düzenlemeye göre en emniyetli rotanın Napoli ve Otranto üzerinden Adriyatik Denizi’ne çıkmak olduğuna karar verildi.

Bir sonraki gün kısa bir seyirle Napoli’ye ulaşıldı fakat İngilizleri burada yeni bir sorun bekliyordu. Böylesine büyük ve yeni nesil bir bombardıman uçağının İtalya hava meydanlarına uğramış olması basında yer almıştı ve bu İngilizler için başlı başına bir istihbarat açığı olacaktı. Tek teselli son varış noktasının deşifre edilmemiş olmasıydı. Sonunda 3 Haziran’da Otranto’ya varıldı.

İtalya’dan sonraki durak olan Selanik için kalkış yapıldıktan sonra Arnavutluk dağlarının haritalar-da gösterilenden daha yüksek olduğu ve yüklü uçağın bu bölgeyi katedemeyeceği anlaşıldığından Otranto’ya geri dönmek zorunda kalındı. Burada bazı yedek parçaların indirilerek gemiyle gönde-rilmesine karar verildi ve böylelikle uçağın ağırlığı azaltıldı. Sonunda sarp dağlar aşılarak 7 Haziran’da Selanik’e iniş yapılabildi. Ertesi gün, Haziran ayının ilk haftasının sonunda 3124 kuyruk numaralı O/100 uçağı Mondros’a ulaştı. O ana kadar uçulan 1955 mil, toplamda 31.5 uçuş saatinde katedilmişti.

Zahmetli rota İngiltere’den Mondros’a uçulacak rota Akdeniz kıyıları üzerinden Adriyatik denizi olarak çizilmişti. Katedilmesi planlanan 1955 millik uçuşta toplam sekiz iniş yapılacaktı.

Sona doğru

3 Temmuz öğleden sonra uçağa bombalar yüklendi. Her şey, herkes uçuş için hazırdı. Karanlık çökerken kalkış yapıldı; fakat öngörülemeyen sıcak güney rüzgarının içinde kalan iki adet Rolls-Royce Eagle motor aşırı ısınmıştı, soğutulmalarında sorun yaşanıyordu. Yüklü uçak ani olarak irtifa kaybetmiş ve Savory denize temas etmemek için birkaç bombasını bırakmak zorunda kalmıştı. Göreve devam edilemeyeceği anlaşılınca, kalan bombaları da Bolayır’a atan uçak mecburen geri döndü.

Aynı gece Türk savunmasını şüphelendirmemek adına birkaç B.E.2Cs ve Henry Farman uçağı aynı bölgeye gönderildi. İki gün sonra 5 Temmuz’da uçuş için elverişli bir günde Handley Page’e bir kez daha bombalar yüklendi; ekip motor çalıştırdı ve kalkış rulesine başlandı. Fakat tam o esnada yaşanan lastik patlamasıyla Savory kalkıştan vazgeçecek ve tarihî görev bir kez daha ertelenecekti. Patlayan lastiğin tamir edilmesinden sonra ertesi akşam üçüncü kez İstanbul için kalkış yapıldı ama daha yolun yarısında karşılaşılan olumsuz hava koşulları ekibin bir kez daha geri dönme kararı almasına sebep olmuştu.

İngiliz basınında bombardıman “Savory ve Dickinson’un İstanbul görevi İngiltere’de gazete ve dergilerin manşetlerine taşınırken, basın Edirne’nin de bombalandığından bahsediyordu”

Sonunda 9 Temmuz akşamı saat 20.47’de Limni’den sorunsuz teker kesen O/100, Çanakkale-Şarköy üzerinden uçarak mehtaplı bir gecede İstanbul semalarına ulaştı. Yeşilköy Hava Okulu üzerinden Zeytinburnu’na ulaşan Savory, buradan Üsküdar istikametine devam etti ve Maslak rotasını takiben geceyarısına beş dakika kala hedefine ulaştı. İstinye koyunda demirli olan Yavuz’un Savory tarafından farkedilmesi çok da zor olmayacaktı.

Şaşan hedefler ve nihai sorti

Uçuş ekibi, gelinen onca yoldan sonra yapılacak bir hatayla başarısızlığa uğramamak ve gözü ku-lağı burada olan komuta kademesini hayalkırıklığına uğratmamak için kısa bir keşif turu planladı. Bunun için gemiye paralel iki tur atıldı. Zaman gelmişti; son turdan sonra uçak yaklaşık sekiz yüz feet yükseklikten dört bomba bıraktı. Detaylı keşfe rağmen yapılan bu ilk saldırıda Yavuz isabet almamıştı. İngilizlerin varsayımına göre iki bomba yakınlardaki bir bahçeye düşerken diğer ikisi rıhtımda bulunan bir ya da iki denizaltıya isabet etmişti.

Atlantik’i de geçti Atlantik Okyanusu’nu uçarak geçen Arthur Brown John Alcock dönüşte ’Sir’ ünvanı ile ödüllendirildi. Alcock sadece birkaç ay sonra bir Vickers deniz uçağını Paris’e götürürken Normandiya yakınlarında düşerek 18 Aralık 1919’da hayatını kaybedecekti

Fakat aslında onların düşündüklerinin aksine bunlar denizaltı değil birbirlerine bordalanmış olan Numune-i Hamiyet ve Yadigar-i Millet torpido botlarıydı. İlk sortinin sonunda Numune-i Hamiyet küçük çaplı bir hasar almış olsa da Yadigar-i Millet torpidobotu yaklaşık 45 dakika sonra batacak ve toplam zayiat Numune-i Hamiyet torpidosunda 4 şehit, Yadigar-i Millet torpidosunda ise 25 şehit ve 9 yaralı olarak kayıtlara geçecekti.

İlk saldırının başarısızlığı Savory’i daha dikkatli bir şekilde yapacağı ikinci sortiye hazırlamıştı.

Bu kez bırakılan dört bombadan biri, ışıkları kapatılan Yavuz’a direkt bir vuruş yaptı. Uçuş ekibi gemi vurulduktan sonra Haliç’e paralel uçarak önce Alman kadrolarına karargah görevi yapan S.S General gemisine ardından da Harbiye Nezareti binasına 1300 feet’den ikişer bomba bıraktı. Nezaretin avlusundaki bir ahıra isabet eden bombanın burada bulunan iki hayvanı öldürdüğü ve başka zayiat olmadığı daha sonra öğrenilecekti.

HANDLEY PAGE TYPE O/100 – YAPI: Çift kanatlı, ahşap gövde, Cam vizör, ekip ve motorların koruması için zırhlı kaplama (ağırlık sebebiyle daha sonra çıkartılmıştır). EKİP: Dört ya da beş (pilot, rasıt ve iki ya da üç silahçı). MOTOR: İki adet Rolls Royce 260hp Eagle II, V-12 silindir su soğutmalı motor. BOYUTLAR: Kanat genişliği 30,5m, uzunluk 19,1m, yükseklik 6,1m. SEYIR SÜRATI: 6500 ft (1850m) irtifada 76mph (122kph)
MAX SEYİR İRTİFASI: 8500ft (2590m). SİLAH DONANIMI: Bir ya da iki 7.7mm Lewis makinalı tüfek. MAX BOMBA KAPASİTESİ: Bomba kompartımanında sekiz adet 250lb (93kg) ya da on altı adet 112lb (42kg) ve gövdenin dışında 626kg bomba taşıma kapasitesi.

Bu arada Türk savunması da boş durmuyor, gecenin karanlığında İngiliz uçağına mermi yağdırıyordu. Saldırı yaklaşık 35 dakika sürmüş, görev sonunda Mondros’a iniş ise saat 03.40 civarında gerçekleşmişti. İniş sonrası yapılan kontrolde uçakta yirmi altı mermi girişi bulunmuş, ayrıca motorlardan birinin de aldığı hasardan dolayı görev yapamaz hale geldiği anlaşılmıştı.

Çelişen açıklamalar, çıkarılan dersler

Operasyondan sonra İngiltere Doğu Akdeniz Kuvvetleri’nin yayımladığı resmî tebliğde “Deniz uçaklarımız pazartesi gecesi İstanbul önlerinde bulunan Türk-Alman donanmasına başarı ile taarruz etmişlerdir. Özellikle harp gemileri ve denizaltılarla emniyeti sağlanan Yavuz zırhlısının yeri tespit edilerek 800 kademden bombardıman edilmiş ve atılan bombalardan isabet alan gemide yangın çıkmış, bu taarruzdan sonra uçaklar Türk Savaş Ofisi’ni bombardıman etmiş ve bu harekatta Türkler gafil avlanmış, uçaksavarlar bombalar atıldıktan sonra çalışmaya başlamış ve harekata katılan uçaklar kayıp vermeden üsse dönmüşlerdir” deniliyordu.

Saldırı sonrası yapılan resmi Türk açıklaması ise biraz farklıydı. Tebliğde “Saldırıda bir destroyerin batırıldığı ve bir nakliye gemisinin hasar gördüğü, ancak Yavuz’un vurulmadığı” bildiriliyordu. Resmî rapora göre bombalar, S. S. General’in yakınlarına düşmüş ve Harbiye Nezareti’ne yakın bir kitapçı tahrip edilmişti. Türk tarafı toplam zayiatın 29 ölü ve 5 yaralı olduğunu ifade ediliyordu.

Sonuçta operasyon Savory için başarılı sayılabilirdi: Yavuz batırılamasa da görev yerine getirilmiş ve görevden tek parça olarak kayıpsız geri dönülmüştü.

1917’deki bu son saldırıdan sonra Türk Başkomutanlığı, Muhaberatı Havaiye Komutanlığı adında yeni bir komutanlık kurma kararı aldı. Bu birim “Çeşitli yönlerden İstanbul’a doğru gelen düşman uçaklarını haber vermekle görevli bütün birlikler veya gözetleme postalarından gece ve gündüz alınan haberleri telgraf veya telefonla ve diğer muhabere araçlarıyla Başkomutanlığa, Yeşilköy Hava İstasyonu’na, hava savunma birliklerine, donanmaya, emniyet müdürlüğüne ve merkez komutanlığına bildirecek, şehir güvenlik görevlileri de ışıkların söndürülmesini sağlayacak”tı.

Son uçuşunu da İstanbul’a yaptı

11 Temmuz 1917 İstanbul’a yapılan hava saldırısı İngiliz gazetelerinin manşetlerinde yer almıştı.

İstanbul’un bombalanması görevinden sonra yedek parça eksikliğinden dolayı O/100 uçağı Limni adasında kalmaya devam etti. Burada kaldığı sürede ekip değiştirerek denizaltı keşif görevlerinde, 4 ve 7 Ağustos’da Bandırma’ya, 1 Eylül’de de Edirne’ye yapılan hava saldırılarında kullanıldı.

Limni’den sonra Thasos’da bulunan yorgun Handley Page, son uçuşunu gene İstanbul’a yapacaktı. 30 Eylül 1917 günü Haydarpaşa tren istasyonunun bombalanması görevine katılan uçak, yağlama borularından birinin kırılması üzerine motor kaybı yaşamış ve bombalarını bıraktıktan sonra Suvla Körfezi’nin beş mil kuzeyinde denize acil iniş yapmak zorunda kalmıştı. Yaklaşık iki saat su üzerinde kalan uçağa yardım gelmeyince, mürettebat teğmenler Wise, H. R. Aird ve John W. Alcock kıyıya yüzmeye karar vermiş, ardından da Türk birliklerince esir alınarak İstanbul’a getirilmişti.

Mütareke sonrası biten esaretin ardından İngiltere’ye dönen ve Kraliyet Hava Kuvvetleri’nden emekli olan Teğmen John Alcock, iki yıldan daha kısa bir süre sonra Arthur Whitten Brown ile beraber 14 Haziran 1919 tarihinde bir Vickers Vimy uçağı ile Atlantik Okyanusu’nu 16 saat 12 dakikada geçerek ismini havacılık tarihine yazdıracaktı.

İlk defa kıtalararası bombardıman görevine katılarak tarihe ismini yazdıran ve muhtemelen hâlâ Çanakkale Suvla Körfezi açıklarında bir yerde bulunmayı bekleyen 3124 kuyruk numaralı bombardıman uçağı ise havacılık meraklıları ve tarihseverler için ilgi kaynağı olmaya devam ediyor.

Nisan 2019