Fransa’nın 1940 Haziran’ında Nazi Almanyası tarafından işgal edilmesi üzerine, yönetime işbirlikçi Vichy hükümeti gelmişti. Fransa’nın Afrika başta olmak üzere sömürge ülkelerdeki askerî gücü, Müttefikler için ciddi tehditti. İngilizlerin özellikle Cezayir’in liman kenti Oran’da gerçekleştirdiği saldırıda 1.297 Fransız denizcisi ölecek, Almanların Fransız donanmasını kullanarak İngiliz deniz üstünlüğünü sarsma olanağı kalmayacak, ancak İngiltere- Fransa dostluğu da sulara da gömülecekti.

İngilizler ve Fransızlar 2. Dünya Savaşı’na müttefik olarak girdiler ve savaşı müttefik olarak bitirdiler. Ancak 1940 Temmuz’undan 1942’nin son aylarında Kuzey Afrika’ya yapılan Müttefik çıkarmalarına kadar geçen sürede birçok yerde birbirleriyle kanlı muharebeler yaptılar!

Bu muharebeler denizlerde ve karalarda, Kuzey Afrika’nın birçok cephesinde, Batı Afrika’da Dakar, Doğu Afrika’da Madagaskar, Güney sınırımızda Suriye ve Lübnan’da meydana geldi. Keza bazı Atlantik adalarında da çatışmalar oldu. Bunlar tabii esas olarak Fransa’daki içsavaşın yansımalarıdır. Öyle ki işbirlikçi ve faşist Fransa ile Cumhuriyetçi Hür Fransızlar arasındaki çatışma, Fransız sömürgelerindeki coğrafyalarda da tezahür etmiştir. Fransa metropolünde ise Alman işgali altında bir içsavaş (La Résistance- Direniş hareketi) sürmüştür.

İngiltere ve Fransa 1939’da savaşa birlikte girerken, ayrı barış yapmayacaklarına söz vermişlerdi. Fransız cepheleri hızla dağılırken, 12 Haziran 1940 tarihinde Winston Churchill, Fransız hükümetine bir son dakika çağrısı yapmak üzere hükümetin çekilmiş olduğu Tours’a uçtu. Ne var ki ülkede son derece umutsuz ve teslimiyetçi bir hava esmekteydi. Başbakan Paul Reynaud Kuzey Afrika’ya çekilerek savaşa devam etme fikrine karşı değildi ama, kabinenin büyük kısmı yenilgiyi ruhen kabul etmişti. Teslimiyetçilerin başında gelen kişi ise Başkomutan Maxime Weygand olup, “çok yakında İngilizlerin de boynu tavuk gibi kopartılacak” diyordu.

Churchill inatçıydı. Fransızlara iki ülkenin birleşmesi için çağrı yaptı. Her Fransız yurttaşı tüm haklarıyla birlikte Britanya tebası, her Britanya tebası da Fransız vatandaşı olacaktı. Teklif Fransa’da büyük bir tepkiyle karşılaştı ve bunun çirkin bir İngiliz oyunu olduğunu söyleyenler “hiç değilse Alman işgalinin ne olacağını biliyoruz, bir Alman vilayeti olmak İngiliz dominyonu olmaktan iyidir” dediler. İşgalin ne anlama geldiğini bilmedikleri kısa sürede ortaya çıkacaktı.

16 Haziran 1940’ta Bakanlar Kurulunun 6 üyesi savaşa devam etmek isterken, 13 üye ateşkes istedi. Bu arada Mussolini de güneyden hücuma geçmişti ama bunun olayların gelişimi üzerinde bir etkisi olmadı. Almanlar zaten zaferi elde etmişti. Reynaud’nun yerine geçen Verdun kahramanı Mareşal Philippe Pétain, ayın 17’sinde ülkesinin silah bırakacağını ve barış istediğini açıkladı. Ne var ki artık ateşkes barış anlamına gelmeyecek, sadece Alman talepleri kabul edilecek, teslim antlaşması ise 1918’de Almanya’nın kayıtsız şartsız teslime zorlandığı aynı vagonda imza edilecekti.

Ayın 18’inde, Londra’da bulunan General Charles de Gaulle genel bir çağrı yayımlayarak Almanya’ya karşı savaşa devam edeceklerini bildirdi. “Zafer”, “Fransız direnişi”, “dünyanın kaderi”, “umut” gibi sözler duyulmaya başladı. Ertesi gün, yeni rejimin sansürü henüz gelmemişken, bazı Fransız gazeteler bu çağrıyı birinci veya ikinci sayfadan yayımladı. Mareşalin teslimiyetçi Fransa’sına karşı, genç tuğgeneralin Hür Fransa’sı ilk çıkışını yapmıştı ama, ilk başta çok yavaş çoğalacaklardı. Kendisine ilk katılanlar; başarısız Norveç operasyonundan dönerken İngiltere’de bekleyenler, Dunkirk’ten ve Atlantik kıyısında sıkışıp kaldıkları için tahliye edilenler ve İngiliz limanlarındaki sivil ve askerî gemilerin personeli arasından çıkacaktı. Burada 7 binden fazla personel ve 50 gemi Hür Fransa’ya katıldı ama ezici çoğunluk işgal altındaki ülkeye dönmek istedi. Fransız askeri artık savaşmak istemiyordu. Hatta Kuzey Fransa’da silahlarını atıp neşe içinde teslim olan Fransızların genel tavrı Alman askerlerini bile sinirlendirmişti.

Mars- el Kebir: Katliam saldırısı

Fransa’nın Almanlara teslim olması, İngiltere’de öncelikle Fransız donanması mesele- sini gündeme getirdi. Teslim koşullarına göre, Fransız sömürgelerini korumak için serbest bırakılacak belli sayıda gemi dışında kalanlar, Alman ve İtalyan kontrolündeki limanlarda toplanarak hizmetten çıkarılacak ve silahsızlandırılacaktı. Ancak bu gemiler Mihver devletleri tarafından kullanılırsa (ki kaçınılmazdı), tek başına kalan İngiltere için sorun oluşturacak, hayati deniz ulaşımını tehdit edecekti.

Bunun üzerine, acil bir plan yapılarak 3 Temmuz 1940’ta harekete geçildi. Sabahın erken saatlerinde Portsmouth ve Plymouth’da bulunan bazı Fransız gemileri baskınla ele geçirildi. İskenderiye’deki gemiler ise uzun görüşmelerden sonra silahsızlanmaya ve orada bırakılmaya razı edildi. Bu sırada Dakar’da bulunan Richelieu zırhlısı torpillenerek uzun süreliğine savaşdışı bırakıldı. Batı yarımküredeki gemiler de ABD ile anlaşılarak seferdışı bırakıldı.

Ne var ki Mers-el Kebir’de (Oran) bulunan büyük Fransız filosu Müttefikler lehine savaşa katılma, azaltılmış mürettebat ile bir İngiliz limanına gitme ya da savaş bitinceye kadar ABD limanlarında enterne edilme seçeneklerini kabul etmedi. Bunun üzerine İngilizler bu filoyu bombalayarak büyük gemileri batırdılar. 1.297 Fransız denizcisi hayatını kaybetti! Sadece Strasbourg muharebe kruvazörü, birkaç başka gemiyle birlikte daha sonra Toulon’a gidebildi. Böylece Almanların Fransız donanmasını kullanarak İngiliz deniz üstünlüğünü sarsma olanağı kalmadı.

Bu saldırı, Dunkirk sonrasında Alman istilasına karşı savunması son derece zayıflamış olan İngiltere’de sevinçle karşılanırken Fransa’da büyük bir öfke yarattı. İki ülke arasındaki ilişkiler bundan sonra daima gergin kaldı. Almanya ile bütünleşmeyi savunan aşırı sağcı grupların eli güçlendi. Birkaç gün sonra 3. Cumhuriyet sona erdirildi ama De Gaulle bunu asla kabul etmedi. 1944’te Paris’e dönünce de bunun hiç bitmediğini söyledi ama iki yıl sonra 4. Cumhuriyet’e geçilecekti. Teslim olacağına yaygın şekilde inanılan İngiltere ise, Mers-el Kebir saldırısıyla savaşa devam edeceği mesajını tüm dünyaya iletmiş oldu.

Türkiye sınırlarında kritik çarpışmalar

1940 yazında dünyanın dörtbir yanındaki Fransız sömürgeleri Vichy Hükümeti ile De Gaulle’ün liderliğindeki Hür Fransız Kuvvetleri arasında seçim yaptılar. 22 Temmuz’da Yeni Herbidler, 2 Eylül’de Polinezya, 9 Eylül’de Hindistan’daki küçük Fransız yerleşimleri, 24 Eylül’de Yeni Kaledonya, Hür Fransa’ya katıldı ki (Yeni Kaledonya adasının başkenti Noumea, Pasifik’te önemli bir Müttefik üssü oldu). Ağustos ve Eylül’de Kamerun, Gabon, Çad ve Fransız Kongosu da aynı yolu izledi. Suriye ve Lübnan’da ise Vichy taraftarları hakim oldular.

1941 baharında Halep ve Şam’a Alman uçaklarının inmesi, İngilizler tarafından büyük bir tehdit olarak görüldü. İngiltere bu uçakların öncelikle Irak’ta Reşid Ali Geylani’ye destek için hazırlık olarak intikal ettiklerinin farkındaydı. Burası sadece hayati öneme sahip Musul petrolünü Hayfa’ya taşıyan boru hattı nedeniyle değil, Sovyetler Birliği ile irtibat hattı olarak da önemliydi. Keza, Almanların Türkiye’yi geçmeleri halinde Kızıldeniz ve İran Körfezi önünde kurulabilecek son savunma hattı olacağı için de Vichy güçlerine bırakılamazdı. Ancak işe tersinden bakarsak, Almanların Vichy ile birlikte güney sınırlarımızda başarılı olması halinde, Almanlar Türkiye’den geçmek için büyük bir neden bulacaklar ve muhtemelen bunu deneyeceklerdi.

Alman yanlısı Reşit Ali Geylani, tam da Alman uçaklarının Suriye’ye indiği günlerde İngilizleri Irak’tan atma girişimini başlattı. General Archibald Wavell çölden gönderdiği bir kuvvetle isyanı bastırdı ve Bağdat’ta Müttefik yanlısı bir grubu yönetime getirdi. 1 Haziran 1941 tarihinde Irak’taki isyanın bastırılmasından bir hafta sonra, 8 Haziran günü, İngiliz ve Hür Fransız kuvvetleri Filistin’den Suriye ve Lübnan’a girdiler. Irak’tan gelen bir kol da Deyr-ez Zor üzerinden ilerledi. Vichy güçleri bir miktar çekildikten sonra muharebeye girdiler. 21 Haziran’da Şam, De Gaulle’e sadık generallerin eline geçti. Üç hafta sonra Vichy direnişi sona erdi.

Buna karşın, İngiliz ve Hür Fransız kuvvetlerinin Dakar’daki Vichy güçlerine karşı giriştikleri yeni operasyonlar başarısız oldu. Vichy güçleri buradaki gemilerin büyük ateş gücünü kullanmaktan çekinmedi. De Gaulle, Dakar’a Orta Afrika’daki Fransız sömürgelerinden yapılacak bir ilerleme teklif ettiyse de İngilizler böyle bir operasyona yeterli kuvvet ayrılmasının mümkün olamayacağı gerekçesiyle bunu reddettiler. Gerçekten de o günün koşullarında kolay bir iş değildi.

Madagaskar ve stratejik mücadele

Vichy yönetiminde kalan Madagaskar’ın stratejik önemi çok büyüktü. Japonlar 1940 yazında Fransa’nın tesliminden sonra Vichy yönetimine geçen Hindiçin’deki sömürgeleri işgal etmiş, ancak askerî ve sivil personeli görev başında bırakmıştı. 1941 Aralık ayında ABD ve İngiltere ile savaş başlayınca, Japon donanması Pasifik’in yanısıra Hint Okyanusu’nda hakimiyet için de çaba gösterdi. Singapur’un düşmesinden sonra İngiliz donanmasının bir kısmı Doğu Afrika’ya çekildi, Seylan bombalandı.

Madagaskar’ın bir Japon üssü haline gelmesi Müttefikler için tam bir felaket olabilirdi; çünkü ünlü Erwin Rommel Süveyş’e yaklaşıyordu ve Ümit Burnu yolu tehdit altına girebilir, İngiltere’nin Hindistan ile bağı kopabilirdi. Ne var ki Japonlar bu hamleyi yapamadılar ve zaten aşırı yayılmışlardı. Öte yandan İngilizler o aylarda fırtına gibi esen Japonların nerede duracağını kestiremiyordu. O sırada Atlantik Savaşı da çok kritik bir aşamada olmasına rağmen, bir dizi gemiyi buradan çekerek Madagaskar’ın istilası için “Ironclad” operasyonunu hazırladılar. Bu, savaşın ilk büyük amfibik operasyonu olacaktı ve çok zordu; zira resifler nedeniyle çıkarma yapılabilecek yerler çok sınırlıydı ve Diego Suarez üssü ve limanı da kıyı topçusuyla korunuyordu. 1942 Mayıs başında ilk çıkarma yapıldı ve kanlı çarpışmalar Kasım’a kadar sürdü. Fransızlar burada 1940’ta Almanlara direndiklerden daha uzun bir süre savaştılar. İngilizler, ölü ve yaralı olarak, çıkarma kuvvetinin yüzde 20’sine varan bir oranda kayıp verdiler.

Kuzey Afrika’da Bir Hakeim’de, Rommel kuvvetlerine karşı çetin savaşlar vermiş olan 1. Hür Fransız Tugayı gibi birlikler olmasına rağmen, sömürgelerde yönetim Vichy’de kalmış, bölünme derinleşmişti. 1942 sonunda Müttefikler buradaki Fransızların direnişini kırmak için bir dizi gizli temas yürüttüler.

Kuzey Afrika’da sert muharebeler

Amerikan Generali Mark Clark bir İngiliz denizaltısından gece vakti gizlice karaya çıkarak buradaki Müttefik yanlısı subayları Normandiya Çıkarması’ndan önce yanlarına çağırdı ama fazla başarılı olamadı. Buradaki sivil yönetim ve büyük çiftlik sahibi Fransızlar mevcut durumdan çok memnundu. Çok az Fran- sız taraf değiştirmeye hevesliydi. Yanlarında getirecekleri General Henry Giraud da durumu değiştirmedi.

Donanmayı Almanlara tes- lim etmemeye çalışan, ancak Vichy yönetiminin temsilciliğini sürdüren Darlan iki tarafla da temaslar sürdürürken yurtsever bir Fransız tarafından öldürüldü. Esasen Pétain ona Amerikalılara karşı her durumda direnmesini emretmişti ve bu emir yerine geçenler tarafından yerine getirildi. Almanlar Tunus’a rahatça yerleştikleri gibi, Kazablanka ve çevresinde Müttefik çıkarması Fransızların açtığı ateşle karşılandı. Oran havalisinde daha sert çatışmalar meydana geldi.

Sonuçta Kuzey Afrika’da bulunan 150.000 Fransız askeri diplomatik çabaların da yardımıyla direnmekten vazgeçti ama ilk günlerde Müttefikler’e küçümsenmeyecek kayıplar verdirdiler. Bu sırada Toulon’daki Fransız ana filosu Kuzey Afrika’ya gelmeyi reddetti ama limana bir baskın yapmak üzere ilerleyen Almanların eline geçmemek için kendisini batırdı. Müttefikler bu değerli gemilerden yoksun kalmakla birlikte, bunlar en azından Almanların eline geçmemiş oldu.

Kuzey Afrika operasyonlarının sona ermesiyle Fransa imparatorluğunun Vichy taraftarı güçleri sömürgelerdeki pozisyonlarından tasfiye edilmiş oldu ama faşist milisler metropolde varlıklarını sürdürdüler. Bilindiği gibi Fransa, Avrupa’da faşist eğilimlerin en güçlü olduğu ülkelerden birisiydi. Alman işgali, bunlara daha da fazla güç kazandırdı. Direnişçilere karşı Gestapo’ya yardımcı olan faşist milisler bir yana, bir kısım birlikler de onların yanında savaştı.

1941’de Rusya’da Almanların yanında savaşan bir faşist Fransız tugayı bulunmaktaydı. Légion des Volontaires Français contre le Bolchévisme – LVF (Bolşevizme karşı Fransız Gönüllüler Lejyonu) adı verilen birliğin ilk grubu 31 Ağustos 1941 tarihinde Rus cephesine hareket etti; bunu diğerleri izledi. Savaşın son saatlerine kadar Almanların yanında savaşan bir diğer Fransız birliği ise SS Division Charlemagne adı verilen tümendi. Bunlar Doğu cephesinde büyük kayıp vermelerine rağmen son derece inatçı bir direniş gösterdiler. 1945 Nisan’ının son günlerinde Hitler sığınağının çevresindeki son savaşçılar bu Fransız faşistleriydi!

Fedakar siyahlar ve ‘beyazlatma’ işi

Avrupa’da ve özellikle Fransa’da direniş, ancak 1942-1943 kışında, Alamein ve Stalingrad sonrasında Almanların savaşı yitireceği belli olunca yükselmeye başladı. Öte yandan -yukarıda belirttiğimiz gibi- daha başından beri Müttefikler’in yanında savaşa katılan Fransız kuvvetleri de vardı. Bunlar arasında Bir Hakeim’de Rommel’in Afrika Korps’una karşı önemi bir direniş gösteren 1. Hür Fransız Tugayı öne çıkar. Bunlar 1942 Haziran başında Gazala Hattı’nı aşan Alman birliklerinin ilerlemesini yavaşlatarak, kuşatılan İngiliz birliklerinin hiç olmazsa bir kısmının çekilerek kurtulmasını sağladılar. Sovyetler Birliği’nde Normandie-Niemen adlı bir savaş filosunun Hür Fransız pilotları da tanınmış örnekler arasındaydı.

Savaşın başında De Gaulle’e katılan Hür Fransızların sayısı çok azdı. Normandiya çıkarması sırasında Hür Fransızların sayısı 400.000’e ulaşmış olmakla birlikte, bunların çoğu sömürgelerden gelen siyah askerlerdi.

Fransa kurtarıldıktan sonra siyah askerler birliklerden tasfiye edilerek ordunun “beyazlatılması”na girişildi. Irkçı Fransa, siyah askerler tarafından kurtarılmış olma görüntüsüne sahip olmak istemiyordu. Görünüşte ise onların Avrupa kışına alışık olamamaları ve savaşta çok yıpranmış olmaları gibi bahaneler gösterildi. Bu askerler ülkelerinde döndükleri zaman da sömürge yönetimleri tarafından hoş karşılanmadılar. Her şeye rağmen Avrupa’da savaş biterken Fransız ordusu 1.3 milyon mevcuda çıkmış ve kıtadaki 4. büyük ordu olarak Almanya’da bir işgal bölgesine sahip olmuştu.

2. Dünya Savaşı’nın büyük bölümünde, özellikle işgal altında olduğu dört tam yıl boyunca, bir tarafta işbirlikçi faşist Vichy Fransa’sı, diğer tarafta da Hür Fransızlar vardı. Sömürgeler de ikiye ayrıldı ve bunların ırkçı yöneticilerden arındırılması savaştan sonra da mümkün olmadı. Hindiçin’deki Fransızlar Japonlar tarafından 1945 yılında silahsızlandırıldılar ve sonra da sömürgeci savaşlarına başladılar. Esasen tüm sömürgelerde ırkçı baskılar devam etti. Sömürgelerin desteğine muhtaç olan De Gaulle ve Hür Fransızlar, Orta Afrika’da Brazzaville’de bir toplantı yaparak, yerli halkların savaştan sonra bağımsızlık, hatta özyönetim hayaline kapılmamalarını, Fransa’nın “medenileştirme” misyonunun süreceğini açıkça ifade etmişlerdi. Buna rağmen savaş biter bitmez kendilerini sömürgelerdeki bağımsızlık savaşlarının içerisinde buldular.

Ateşkes resmî bir mütareke olabileceği gibi, sadece basit gereklilikler nedeniyle çok kısa süre için gayriresmî şekilde de gündeme gelebilir. Sadece 100 yılı aşkın bir süre önce uluslararası kurallara bağlanan ateşkes, genellikle üstün durumdaki kuvvetin kendi koşullarını dayatması, diğer tarafın ise imhadan kurtulması anlamını taşır. Ancak yakın dünya tarihi, birbirinden çok farklı sonuçlara yolaçmış ateşkeslerle dolu: 1. Dünya Savaşı ve Mondros’tan, Vietnam, Kore ve Sri Lanka örneklerine…

Savaşlar, taraflardan birisinin savaşa devam iradesi kırılınca sona erer. Bu sonuca bazen uzun yıpratma savaşlarıyla, bazen de imha muharebeleriyle ulaşılır. Tarih boyunca çoğu savaş bu ikisinin bileşiminden oluşmuş, taraflar karşılarındaki gücü yıpratarak, kesin sonuçlu muharebe için uygun koşulları oluşturmaya çalışmıştır.

Her durumda, günün birinde taraflardan biri tükenir veya tükenmediği halde savaşı bırakmayı tercih eder. İşte o zaman bir ateşkes antlaşması yapılır. Böylece, belli koşullar altında çatışmaya geçici olarak son verilir ve barış görüşmelerine geçilebilir.

Ateşkes resmî bir mütareke olabileceği gibi, sadece basit gereklilikler nedeniyle çok kısa süreler için gayriresmî şekilde de gündeme gelebilir. Böyle durumlarda süre çok kısadır. Kadın ve çocukların muharebe alanından uzaklaştırılması veya yaralılara tıbbi yardım yapılması, bazen de ölülerin toplanıp gömülmesi için yapılmış ateşkesler bunlara örnek verilebilir. Keza, bu tür ateşkesler yerel düzeydedir ve tarih boyunca en basit şekilde beyaz bayrak taşıyan bir subayın karşı mevzilere doğru yürümesiyle talep edilmiştir. Bu subayların bazılarının, durumun farkında olmayan birileri tarafından vurulduğu da olmuştur. Yani, yürümeden önce beyaz bayrağı bir süre sallayıp dikkat çekmek önerilebilir. Ancak, beyaz bayrak aynı zamanda “teslim” anlamına gelir ve özellikle uzun bir çatışmada arkadaşları ölen askerlerin, çaresiz kalınca teslim olmaya çalışan düşmanları vurduğuna çok sık rastlanmıştır, şaşırtıcı değildir. En baştan teslim olacağına 10 kişiyi öldürüp 1 saat sonra teslim olanlara acımazlar.

Her halükârda, kısa süreli ve yerel ateşkesler çok önemli değildir. Bunlar nadiren tarihe geçer. Burada daha çok, savaşlarda çatışmayı sona erdiren ve barış görüşmelerinin yolunu açan, veya bunu gerçekleştirmeyen resmî ateşkeslere bakacağız. Ateşkes talep eden zayıf düşmüş tarafın karşı tarafın çok ağır barış koşullarını kabul etmemesi üzerine savaşın tekrar başladığına birçok kez şahit olunmuştur. Bu hemen olabileceği gibi, bir süre sonra da gerçekleşebilir. Taraflar ateşkesi bir nefes alma ve toparlanma süresi olarak değerlendirir. Şimdi bu farklı örneklere bakalım.

1. Dünya Savaşı: 1914 Noel’i ve sonrası

Çok ilginç bir gayriresmî ateşkes 1. Dünya Savaşı’nın ilk Noel’inde meydana gelmiştir. İki tarafın askerleri hiçbir antlaşma ve görüşme vs. olmadan kendiliklerinden siperlerden çıkmış; ellerinde ne varsa, sigara, konserve vs. birbirlerine ikram etmişler ve savaşın dehşeti içerisinde birkaç saatlik de olsa insani bir manzara yaratmışlardır. Ve bu insaniyet her iki tarafta da üst düzey komutanların kulaklarına gider gitmez onları savaştan çok daha büyük bir dehşet içerisinde bırakmış; bağırıp çağırarak derhal duruma son vermişler, bir daha böyle bir şeye meydan vermemek için gereken “tedbirleri” almışlardır. Düşmanın Noel’ini tebrik etmek de ne oluyormuş.

Konu 1. Dünya Savaşı’ndan açılmışken, Merkezî Devletler (İttifak) ile Bolşevik hükümeti arasında yapılan ateşkesten de sözetmeden geçemeyiz. Çarlık savaşın altında kalıp yıkıldıktan sonra Bolşevikler ile Merkezi Devletler arasında bir ateşkes yapıldı. “1917 Ekim darbesi”yle iktidara gelen Bolşevikler, “ekmek ve barış” sloganıyla yükseldiler ama 1917 sonunda ellerinde Almanlara direnebilecek bir ordu yoktu.

Aralık ayında başlayan görüşmeler neticesinde, aynı ayın 15’inde bir mütareke imzalandı ve barış görüşmelerine başlanması kararlaştırıldı. Ne var ki Alman talepleri o kadar ağırdı ki, 10 Şubat’ta bu görüşmeler kesildi ve Alman Doğu Cephesi’ni yöneten General Max Hoffman 17 Şubat’ta, Mütareke Antlaşması’ndaki süre hükmü uyarınca, 24 saat sonra çatışmaların başlayacağını bildirdi. Alman hücumu o kadar rahat bir şekilde gelişti ki, Ruslar gene çaresiz şekilde 3 Mart 1918 tarihinde Brest-Litovsk Antlaşması’nı imzalamak zorunda kaldı. Bu, “Osmanlı Devleti’nin toprak kazandığı son antlaşma” diye geçer ama işin aslı 1876 savaşında yitirdiği Kars ve Ardahan’ı geri almasıdır. Ancak Almanya Rusya’ya karşı savaşı kazanmasına rağmen İtilaf kuvvetleri karşısında yenilgiye uğradı. Ne 15 Aralık mütarekesi kalıcı olmuş ne de Brest-Litovsk Antlaşması barış getirmişti. Sovyetler burada yitirdiği toprakları geri alamadığı kısmı için savaşmayı 2. Dünya Savaşı’na erteleyecek, bunun için 1939’da Hitler ile anlaşacaktı. 1945’te Avrupa’da çatışmalar sona erip Soğuk Savaş başlarken, Brest-Litovsk’ta bıraktığı topraklardan geriye alamadığı tek yer, Finlandiya hariç Kars ve Ardahan idi. Dolayısıyla Türkiye’den toprak talebinde bulundu. Finlandiya 1918’de kazandığı bağımsızlığını korumuş ama bunun için ülkenin büyük bir bölümü olan Karelya’yı terketmek zorunda kalmıştı. Kars ve Ardahan meselesi, Türkiye’nin kendisini Batı’ya atmasının başlıca nedenlerinden birisi olacaktı.

11. ayın 11’inde saat 11.00’de…

Bir başka ilginç konu da barış getirmemiş olan bir mütareke ve barış antlaşmasıdır. 1918’de Almanya, sınırlarına tek bir düşman askeri ayak basmamış olmasına rağmen, açlık ve tükenmişlik nedeniyle ateşkes istedi. Böylece savaşın başlamasından 51 ay sonra, 11. ayın 11. gününde, saat 11.00’de Batı cephesinde silahlar sustu. Almanların yakıp yıktığı Fransa ve onlar kadar olmasa da gene büyük insan kaybına uğrayan İngiltere, Almanya’ya tek taraflı olarak çok ağır koşulları olan Versailles Antlaşması’nı dayattılar. Bu, Almanya halkı arasında muazzam bir infiale neden oldu. Aylarca bekledikten sonra ülkelerinin büyük toprak kaybını ve muazzam savaş tazminatlarını kabul edemedikleri gibi, en çok savaş suçlusu olarak gösterilmekten rahatsız oldular. 1871 yılı nasıl her Fransızın zihnine intikam (Almanya’ya karşı) tohumları ekmişse, 1919’da da aynısı Almanların için geçerli oldu. Durumun vahametini anlayan İtilaf Orduları Başkomutanı Foch “Bu bir barış değil, 20 yıllık bir ateşkestir” öngörüsünde bulundu. Gerçekten de aradan tam 20 yıl geçtikten sonra, 1939’da toplar gene gürledi. Versailles Barış Antlaşması aslında uzun bir ateşkes olmuştu.

Türkiye ve Mondros Bırakışması

Türkiye ise Almanlardan birkaç önce, 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni kabul etmek zorunda kalmıştı. Aslında Bulgaristan’ın 28 Eylül’de Selanik’te mütareke imzalamasıyla Türkiye’nin Almanya ve Avusturya-Macaristan ile bağlantısı kesilmiş ve onlara haber verilmek suretiyle 5 Ekim’de İspanya aracılığıyla görüşme talep edilmişti. İtilaf tarafından buna herhangi bir yanıt gelmeyince, esir İngiliz General Townshend aracı olarak Limni adasındaki İngiliz komutanlığına gönderildi. Görüşmeler burada yapıldı ve Türk heyeti başkanı Hüseyin Rauf Bey’e baskı altında, Almanya ve Bulgaristan’dan çok daha ağır antlaşma koşulları imzalattırıldı. Bunun nedeni, diğer yenik devletlerin aksine Osmanlı Devleti’nin ve Anadolu Türk varlığının ortadan kaldırılmasının planlanmış olmasıydı. İşgal, silahsızlandırma ve akla gelebilecek her konu İtilaf devletlerinin tercihine bırakılmaktaydı. Nitekim Türkiye namına sadece Kastamonu çevresinde minik bir toprak bırakılan Sèvres Antlaşması 1920 yazında İstanbul hükümetine imzalatıldı. Ancak bu arada Anadolu direnişi başlamış, İstanbul hükümeti ve Sèvres’in meşruiyeti ortadan kalkmıştı. Nitekim Batılı ülkeler Büyük Taarruz’dan sonra yeniden barış görüşmelerine oturmaktan başka çare bulamadılar.

Türkler, Mondros’tan itibaren 1 hafta eksiğiyle 58 ay süren İstiklal mücadelesini kazanarak 24 Temmuz 1924 tarihinde Lausanne’da yeni barışı imzaladılar. Almanya 20 yıl sonra savaşa girip tekrar yenilirken, Türkiye daha barış antlaşması imzalanmadan savaşarak ayakta kalmayı başardı. İstiklal mücadelesinin tam olarak kavranması için mütareke ile barış süreçlerinin nasıl bir akılla başarıya dönüştürüldüğü, yönetilebilir hale getirildiği anlaşılmalıdır. Osmanlı askerî teşkilatının son olumlu işi de, toplam mevcudu 40.801 asker, 256 top ve 240 makinelitüfeğe indirilen Türk Ordusu’nu 9 kolordu ve 20 tümen olarak teşkilatlandırmasıydı. Bu 9 kolordunun toplam asker ve silah sayısı tek bir normal kolorduya eşitti ama, bunlar teşkilat ve çekirdek kadrolarıyla birlikte yeni ordunun oluşturulmasını sağladılar.

Vietnam örneği

Ateşkesin ve antlaşmaların barış getirmediği çok önemli örnekler Vietnam Savaşı’ndan verilebilir. Bu savaşın birinci aşamasında Fransızlar Dien Bien Phu’da tayin edici yenilgiye uğradıktan sonra 1954 Temmuz’unda Cenevre’de yapılan barış görüşmelerinde ülkenin ikiye bölünmesi ve birleşme için iki yıl içerisinde seçim yapılması kabul edildi. Ho Chi Minh bu seçimlerin yapılmayacağını biliyordu ama toparlanmak için zamana ihtiyacı olduğu gibi, ordusuna yardım eden Çinlilerin vesayetinin kalıcı hale gelmesinden de korkuyordu. Kısa bir süre sonra ülkesini birleştirmek için savaşa yeniden başladı. Bu defa karşısında Amerikalılar olacaktı. 1973’e kadar süren, 58 bin Amerikalı ile 1 milyondan fazla Vietnamlının hayatını yitirdiği savaşlardan sonra Paris’te yeni bir barış antlaşması imzalandı. Amerika çekildi. Ancak Kuzeyliler iki yıl içerisinde Saygon’a girerek ülkeyi birleştirdi. Savaş 28 yıl sürmüştü.

Birleşemeyen Kore

Vietnam çok ağır bir bedel ödeyerek birleşti ama Kore iki ayrı ülke olarak kaldı. 2. Dünya Savaşı biterken Kore iki ayrı nüfuz bölgesine ayrılmış olup, Güney Kore’nin nüve halindeki ordusu çok az sayıda Amerikan birlikleriyle destekleniyordu. Kuzey Kore ise SSCB ve yeni kurulmuş olan Çin Halk Cumhuriyeti’nin yardımlarıyla güçlü bir ordu oluşturmuştu. Kısa sürede ülkenin tümünü ele geçirebileceklerini düşünen Kuzeyliler, 2. Dünya Savaşı’ndan kalan Rus T-34 tankları ve uçakların desteğiyle 25 Haziran 1950 tarihinde hücuma geçerek en güneydeki Pusan limanı ve çevresi hariç ülkeyi ele geçirdiler. Ancak bu son mevzii ayakta kaldı ve Amerikan tümenleri BM çerçevesinde oluşturulan uluslararası bir gücü de yedeğine alarak güçlü bir karşı taarruza geçti. Savaş üç yıl ileri-geri devam ettikten sonra 38. Paralel sınır ve geçici ateşkes hattı olarak kabul edilerek 27 Temmuz 1953 tarihinde ateşkes yapıldı. Ancak devamı gelmedi. O tarihten beri ne barış ne savaş durumu sürüyor ve dünyanın en tahkimli ateşkes hattının iki tarafında savaşa tam hazırlıklı birlikler aralıksız hazır bekliyor. Çin dahil savaşanların ölü ve yaralı olarak toplam 1.956.000 kayıp verdikleri, ayrıca 2 milyon sivilin hayatını yitirdiği savaşlar başladığı yerde donup kalmış gibidir.

Sri Lanka ve Tamiller

İyi biten bir içsavaş, Sri Lanka’da hükümet güçleri ile Tamil gerillaları arasında 30 yıla yakın süren mücadeledir. Burada da 2002’de uluslararası aracıların da gayret gösterdikleri bir ateşkes olmuş ama bu kısa sürede bozulmuştu. Ne var ki hükümet güçlerinin kesin üstünlük sağlamaları üzerine 2009’un Mayıs ayında bu sefer kalıcı olacak bir ateşkes yapıldı. Sri Lanka’da barışın tesis edilmesinde hükümetin eski gerillaları kazanma ve iş sahibi yapmak için gösterdiği ciddi çabanın önemli katkısı oldu.

Sri Lanka’da barış kurulurken Afganistan, Irak ve Suriye yabancı işgaline uğrayarak sonu gelmez savaşların sahnesi haline geldiler. Burada kimi zaman alan kontrolü sağlayan güçler bazen çok ağır bombardımanlar, bazen özel birlikler, çoğu halde resmî olmayan vekil güçler tarafından yokedilmeye çalışıldı. Her iki taraf da bunu yerkürenin her tarafında sürüncemeli çatışmalar haline getirdiler.

Günümüzdeki gayrı-nizami savaşlar, farklı ateşkes ve barış süreçlerinden geçmektedir. Bunlar zayıf güçler tarafından güçlü tarafın iradesini zayıflatma amacıyla yürütülen çok uzun süreli yıpratma savaşları olup, birçok durumda 10 yıllar süren düşük yoğunluklu, hiçbir aşamasının tayin edici muharebe safhasına ulaşmadığı uzatılmış çatışmalardır. Bu çatışmaların yoğunlaştığı Irak, Libya ve Suriye gibi bölgelerde ateşkesler de kalıcı olmuyor, güç toplayan tekrar saldırıya geçiyor. Öte yandan İsrail ile Mısır ve Ürdün arasındaki savaşlardan sonra barış sağlanmış, ama Suriye ve Filistinli Araplar ile barış 100 yıla yakın süredir tesis edilememiştir. Burada yapılan ateşkesler ancak çatışmaların bir süre askıya alınmasından ibaret kalmıştır.

1. Dünya Savaşı’nın ertesinde başlayan ve merkez coğrafyasında Polonya’nın bulunduğu iktidar mücadeleleri, son 100 yıldır dünya tarihini şekillendiriyor. Versailles Antlaşması’ndan Bolşeviklere ve Nazilere, 2. Dünya Savaşı’ndan Soğuk Savaş dönemi ve sonrasına uzanan sürecin analizi.

Yakın tarihin en önemli olaylar kümesi, 1. Dünya Savaşı sonunda kurulmaya çalışılan ancak birçok açıdan eşsiz bir başarısızlık timsali olan dünya düzenidir. İçsavaşlarda milyonların yokolmasına, diktatörlüklerin kurulmasına ve 2. Dünya Savaşı’nın kaçınılmaz hale gelmesine yol açmıştır. 100 yıl önce belirgin olarak ortaya çıkan sorunlar 100 yıl sonra hâlâ sürmekte olup, sonu görünmemektedir.

2. Dünya Savaşı, 1919 Versailles Antlaşması’nın doğrudan sonucudur ama bunun devamı olarak hâlâ farklı şekillerde süren Soğuk Savaş’ın da aslında 1918-19’da başladığı görüşünde haklılık payı vardır. Nihayet, gene 1918-1920’de yapılan antlaşmalarla kurulan kimi ülkeler kısa sürede rejim değişikliklerine uğramalarına rağmen -veya belki tam da bu nedenle- 1990’dan beri ardı ardına saldırıya uğramış ve parçalanmıştır ki, Yugoslavya, Irak, Suriye ve -kuruluş tarihi az farklı olsa da- Libya örnek verilebilir. Gene aynı dönemde kurulan Çekoslovakya ise savaşsız bölünerek tarihte bir dipnot haline gelmiştir.

1920’ye gelindiğinde -Balkanlar’da Osmanlılar aleyhine yapılan değişiklikler ve Alman Birliği’nin kuruluş sürecinde Bismarck ile Moltke’nin küçük fetihleri dışında- 1820’den beri aynı kalan coğrafya atlaslarındaki siyasi haritaların hepsi işe yaramaz hale gelmişti. Bu dönemde İskandinavya’nın iki kuzey ülkesi ve İber Yarımadası dışında kıtada hemen her ülkenin sınırları değişime uğramıştı. Bunun ötesinde pek çok ülke, acil politik ve ekonomik sorunlarla, göçlerle, açlıkla, ihtilallerle karşı karşıyaydı. Bu sorunların bir kısmı hâlâ can yakmaya devam etmektedir.

“Tüm bu sorunların başlangıç noktası nedir?” diye bir tespit yapamayız; çünkü her dönem daha öncekilerin birikimi üzerine gelişir. Bununla birlikte dönemlerin bilgisini birleştirmek büyük resmin görülmesini kolaylaştırır. Şimdi 1919’a dönelim.

Alman başkanın müthiş öngörüsü

Mustafa Kemal’in istiklal mücadelesini başlatmak üzere Samsun’a hareket ettiği İzmir’in işgal günlerinde, Almanya büyük bir çalkantı içerisindeydi. Versailles Antlaşması’nın koşulları Mayıs başında Alman halkına açıklandığında Meclis Başkanı Constantin Fehrenbach “inanılmaz olan gerçekleşti, düşmanlarımız önümüze en karamsarlarımızın bile korkularını aşan bir antlaşma koydular” diyordu. Başkan ve hükümet 8 Mayıs’ta koşulları “tahammül ötesinde” ve “gerçekleştirilmesi imkansız” olarak niteleyen bir bildiri yayımladı.

Bütün Almanya protestolarla çalkalanıyor, ancak geçen her saat ülkenin direniş için birlikten uzak olduğunu açığa çıkarıyordu. Dört savaş yılı ve mütarekeye rağmen hâlâ süren abluka Alman halkının direniş ruhunu ezmekle kalmamış, ülkeyi fiziki olarak da tüketmişti. “Asla imzalamamalıyız” feryatları kısa sürede “imzalamaktan başka çaremiz yok” mırıltılarına döndü. Bu günlerde Fehrenbach’ın İtilaf Devletleri’ne şu uyarısı tarihi bir öngörü olarak literatüre geçecekti: “Kendi çocuklarınızı ve torunlarınızı düşünün; çünkü antlaşmanın eziyetleri Almanya’da, en küçük yaşlarından itibaren bu kölelikten kurtulma azmiyle yetişecek bir nesil yaratacaktır”. Nitekim Naziler bu neslin nefreti üzerinde yükselip iktidara geldiler. Bu arada ordunun başındaki Wilhelm Gröner, Versailles’daki heyetin askerî üyesi General von Seeckt’ten (savaşın son 10 ayında Osmanlı ordusunun Genelkurmay başkanlığını yürütüyordu) tüm bilgileri alıyor ve antlaşmanın imzalanmaması halinde silahlı direniş olasılıklarını inceliyordu. Soruşturma için bölgelere gönderdiği subayların raporları genel bir direnişin olanaksızlığı konusunda birleşiyordu. Çaresizlik içinde alınan kabul kararı İtilaf ültimatomunun sona erdiği 24 Haziran’da, sürenin bitmesine 19 dakika kala Clemenceau’nun önüne geldi. Dört gün sonra Versailles Antlaşması imzalandı.

Spartakist ayaklanması ve Freikorps unsuru

1919’da Almanya’da geleceği şekillendiren bir dizi hadise daha gelişmekteydi. Bunlardan birincisi yılın başlarındaki Spartakist ayaklanmalarının ve diğer bölgelerdeki komünist hareketlerin bastırılması; ikincisi de “aşağılık bir ırk” olarak görmeye koşullanarak nefret ettikleri Polonyalılara terketmek zorunda kaldıkları toprakların ve buradaki Alman ahalinin savunulmasıydı. Ayrıca Baltık Almanları da önemli bir sorundu. 1919’da Almanya’da genel kanı, İtilaf orduları karşısında çaresiz oldukları ama doğudaki sınırları koruyabilecekleri şeklindeydi. 15 Ocak 1919’da Berlin’deki 3 bin kişilik Freikorps birliği, Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht’i öldürerek Spartakist ayaklanmayı bastırdı. Bunlar savaşın sona ermesinden sonra oluşan anti-komünist milisler olup çoğunluğu eski subay ve askerlerden oluşuyordu. Berlin’deki milisler, ülkedeki 65 farklı Freikorps birliğinden sadece birisiydi. Mayıs ayında Bavyera’daki sovyet benzeri bir ayaklanmayı bastırdılar, diğer bölgelerde de solculara göz açtırmadılar. Ancak esas olarak Polonya ve Baltık kıyılarında savaştılar.

Freikorps’un bir kısmı Doğu cephesinde savaşmış askerler olup, amaçları burada Baltık Almanları ile birlikte Germen egemenliğinde bir devlet kurmak ve bu verimli topraklarda yerleşmekti. Bunlar İtilaf Devletleri’nin Alman askerlerinin Baltık ülkelerinden hemen çekilmemesi yönündeki taleplerinden yararlandılar. İngiltere ve Fransa, Kızılordu’nun buraya girmesini istemiyordu. Estonyalılar Alman askerlerini istemedi ve İskandinav ülkelerinden, daha çok İsveç ve Finlandiya’dan gelen gönüllüler ve İngiliz donanması sayesinde Kızılordu’yı durdurdular. Letonyalılar ise Alman yardımını istediler. Freikorps, 19 Mayıs 1919 günü Riga’yı aldı ve burada büyük bir katliam yaptı. Ancak Alman hakimiyetinde bir devlet kurmayı başaramadan çekilmek zorunda kaldılar.

Baltık ülkelerindeki Germen varlığı 12. yüzyıldan itibaren Töton Şövalyeleri’nin adım adım yaptıkları fetihlerle varlık bulmuş, Polonya’nın üçüncü paylaşımından sonra Almanya ile Rusya sınırdaş olmuştu. Her iki ülke de Polonya millî varlığını ortadan kaldırmak için köylüleri topraklarından göçe zorlamaktan, gençleri askerî ve sivil okullara kaydetmeye kadar akla gelen her türlü asimilasyon yöntemini kullanmıştı. Versailles Antlaşması ile bağımsız bir Polonya’nın kurulması, her iki devlet için de tahammül edilemeyecek bir şeydi.

Bağımsız Polonya neden istenmiyor?

Baltık’a çıkan Danzig koridoruyla Almanya’nın coğrafi olarak ikiye bölünerek Doğu Prusya’daki Königsberg ve havalisinden kopmaları; Almanların Nazizme yönelişini kuıvvetlendiren bir unsur olacaktı. Eylül 1939’da 2. Dünya Savaşı’nı başlatan olay da burada çıktı. Almanya ve Rusya 1939 Ağustos’unda Ribbentrop-Molotov Antlaşması’yla Polonya’yı tekrar paylaşmaya karar verdikten bir hafta sonra Hitler orduları harekete geçti. On beş gün sonra da Sovyet orduları doğudan girerek son direnişlerini yapmakta olan Polonyalıları arkadan vurdu. Kızılordu’nun yaptığı ilk işlerden biri, en az 4 bin Polonyalı subayı Katyn Ormanı’nda kafalarından vurarak kurşuna dizmek oldu. İki ülke de Polonya’nın liderlerini ve entelektüellerini yokederek, bu ulusu bir daha toparlanamayacak halde bırakmayı amaçlamıştı (Bu konuda diğer çok çarpıcı bir örnek de, 1944 yazında Varşova’ya birkaç kilometre mesafeye gelmişken Kızılordu’nun tam 5 ay bekleyerek Almanların bu kentte ayaklanan Polonya millî kuvvetlerini katletmesini izlemesidir).

General von Seeckt 7 Temmuz 1919 tarihinde Alman ordusunun başına getirildiğinde, emrindeki kuvvet Versailles Antlaşması uyarınca en çok 4.000’i subay olacak şekilde 100.000 kişiye indirilmişti. Seeckt bir yandan ülkede istikrarı sağlamak diğer yandan bu küçük orduyu ileride hızla büyüyecek şekilde yeniden örgütlemek gibi iki önemli işi başaracaktı. Freikorps’u lağvetmesi gerekiyor ama onlara doğuda ihtiyacı olduğu için işi yavaştan alıyordu. Nihayet 1920’de bu birlikleri lağvetti ama, gerektiğinde yardımcı bir güç oluşturacak şekilde önde gelen unsurlarıyla irtibat halinde oldu. Freikorps birliklerindeki subayların birçoğu, sonraki yıllarda Röhm önderliğinde SA’ya katıldı veya Nazi hiyerarşisinde en yüksek makamları işgal ettiler. Her halükarda, von Seeckt’in Polonya meselesine bakışını özetlediği 1922’ye ait şu sözler çok açıklayıcıdır:

“Polonya, Almanya için Doğu sorununun özüdür. Polonya’nın varlığı Almanya’nın hayati çıkarlarıyla uzlaşmaz; ayrıca tahammül edilebilir bir durum değildir. Polonya ortadan kaldırılmalıdır ve zaten kendi iç zaafları ile Rusya tarafından yıkılacaktır. Polonya, Rusya için bizim için olduğundan daha tahammül edilemez bir olgudur. Rusya asla buna katlanmayacaktır. Polonya -aynı zamanda- Versailles Antlaşması’nın temel dayanaklarından birisidir. Polonya olmazsa bu antlaşma çöker. Fransa güç yitirir. Polonya’yı ancak Rusların yardımıyla yokedebiliriz”.

Katliam, yine katliam

Ve nitekim tam da böyle oldu. Eylül 1939’da Ruslar ve Almanlar iki yandan girerek Polonya’yı 6 yıl sürecek bir felakete mahkum bıraktılar. Hitler iki cepheli savaştan kaçmak için Rusların Baltık’ı ve Polonya’nın doğusunu işgaline razı oldu. Fransa’yı rahatça yendikten sonra 1941’de bu bölgeleri kendileri işgal edip yeni katliamlar yaptılar. Sonrasında, 1944-45’te Ruslar hızla batıya ilerlerken tekrar son derece acımasız katliamlara giriştiler. Polonya 1945’te yüzlerce kilometre batıya kaydırılarak yeniden kuruldu ama, Baltık ülkeleri bağımsızlıklarını ancak 1990’dan sonra kazanabildi (Vaktiyle bu bölgeden Almanların tasfiyesi sözkonusu olmuştu; şimdi buradaki Rus azınlıkların gönderilmesi için çatışmalar yaşanıyor).

Bolşevikler 1917 Ekim’indeki darbe ile iktidarı aldıktan sonra, Polonya, Finlandiya ve Ukrayna’nın bağımsızlığını tanıdılar ama kısa süre sonra bu sadece kağıt üzerinde kaldı; her üç ülke de bağımsızlık savaşı yapmak zorunda kaldı. Sovyetler’in ikiyüzlü politikası, bu ülkelere sözde bağımsızlık tanımak ama kendi atayacakları komünist memurlar vasıtasıyla fiili yönetimi elde tutmaktı. Finliler Aralık 1918 ile Nisan 1919 arasında Kızılordu’yu ardı ardına yenerek bağımsızlık savaşlarını kazandılar; Ukraynalılar ise kaybettiler. 1941’te Alman ordularını millî giysileriyle dans ederek karşılayan Ukraynalılar, birkaç hafta sonra Nazi katliamlarıyla karşı karşıya kalınca ayıldılar ama, bir kısmı sonuna kadar Bolşeviklere karşı savaşarak batıya çekildi.

1919’da Polonya çok uzun mücadelelere gebeydi. Aslında 1918 Aralık’ta Polonya’da bir Komünist Partisi kurulmuş ve bazı yerel başarılar kazanmıştı ama, Batı’dan yardım alan Polonya hükümeti bunları bastırdı ve kanun dışı ilan etti. Ezilen her ülkede daha çok görüldüğü gibi Polonya sosyalist hareketi de milliyetçiydi ve bu nedenle Moskovacı komünistler kısa sürede tecrit edilebildi. Baltık ülkelerinde de durum farklı olmadı. Komünistler önce Alman ordusu tarafından süpürüldü. Almanya teslim olunca buradaki birlikler hemen terhis edilmedi. Bir süre daha burada kaldıktan sonra Müttefikler tarafından çekilmeye mecbur bırakıldılar. İçsavaşlar komünistlerin aleyhine sonuçlanırken, Polonya da kendisi için çizilmiş bulunan Curzon Hattı’nı 200 mil aşarak Vilna’yı aldı. Bu sıralar Rusya’da içsavaş yaşanıyor ve Beyaz Ordu 1919’da Ukrayna’da başarı kazanıp Moskova’yı tehdit eder hâle geliyordu. O yılın Kasım ayında eski bir sosyalist ve savaşta Polonya Lejyonu’nun lideri olan milliyetçi lider Józef Pilsudski, Magdeburg’ta bulunduğu hapishaneden serbest bırakıldı ve Polonya’nın ilk devlet başkanı oldu.

Pilsudski etkisi

Pilsudski, Polonya’nın bağımsızlığının önce Rusya’nın Almanya ve Avusturya tarafından, sonra da onların İtilaf Devletleri tarafından yenilmesine bağlı olduğunu tespit etmişti. Bu amaçla 1914-17 arasında Polonyalılardan oluşan bir lejyonun başında Avusturya ordusunda Rusya’ya karşı savaştı. Bunu aynı zamanda müstakbel Polonya ordusunun subaylarını yetiştirmek için bir fırsat olarak gördü. Rusya savaştan çekilirken Almanlar ondan kesin bağlılık sözü istediler ve bunu alamayınca kendisini tutukladılar. Serbest kalınca, 123 yıl önce üç imparatorluk tarafından paylaşılmış olan Polonya’nın ilk başkanı olmak için ondan daha uygun bir aday bulunamazdı.

İlk işi, Fransızların yardımıyla millî orduyu güçlü bir hale getirmek oldu. 1920 Nisan’ında Bolşeviklerle savaş halinde olan, ancak Galiçya için Polonyalılarla çatışan Ukraynalı milliyetçi lider Symon Petliura ile anlaşma yaptı. Buna göre Ukraynalılar Doğu Galiçya’daki iddialarından vazgeçecek, buna karşılık Polonyalılar da Ukrayna’nın Bolşeviklerden geri alınması için Petliura’ya yardım edeceklerdi. Polonya ordusu Mayıs’ta Ukrayna’ya girerek Kiev’e kadar ilerledi ama ikmal üslerinden uzaklaşınca dara düşüp çekilmek zorunda kaldı. Bu kez Kızılordu onları izleyerek Polonya topraklarına girdi ve Bialystok’da Polonyalı komünistlerden oluşan sözde devrimci bir komite kurdu. İşgal gerçekleşince bunlar Polonya’da hükümeti oluşturacaktı.

Bolşevikler iktidarlarının ilk yıllarında ihtilallerinin başarısından emin değillerdi. Geçen günler devrimin romantizmini silip süpürdü ama bu bir anda gerçekleşmedi. 1920’ye gelindiğinde içsavaşların çoğunu kazanmış olup, milyonları bulan bir ordu kurarak Çarlık topraklarının geri kazanılması için mücadeleye girişmişlerdi. Mikhail Tukhaçevski, Polonya Savaşı sırasında Varşova kapılarına yaklaşınca; o dönemde dünyanın en güçlü sosyalist hareketinin bulunduğu Almanya’da Spartakistlerle birleşip devrimi yaymayı, hâlâ sallantıda hissettikleri iktidarlarını onların desteğiyle sağlamlaştırmayı düşündüler. Ne var ki Polonya, Fransızların desteğiyle kuvvetli bir ordu kurmuştu; zira Fransız liderleri bu ülkeyi Almanya’yı doğudan ve Rusya’yı batıdan sınırlayacak bir güç olarak düşünüyorlardı. 1918 Kasım’ında 24 tabur, 3 süvari müfrezesi ve 5 bataryadan ibaret Polonya ordusu; 1919’da 100 tabur, 70 müfreze ve 80 bataryaya ulaşmış; 1920’de ise 21 tümen ve 7 süvari tugaylık bir güç olmuştu; ancak tecrübe eksiklikleri büyüktü.

Tukhaçevski’nin saldırısı Polonyalıları geri sürerken, Semyon Budyonny’nin süvarileri de cephe gerilerine sarkan akınlarla panik yarattı. Ne var ki cepheyi 500 kilometre ileri taşıdıktan sonra, bu defa Ruslar ordularını ikmalde büyük güçlük yaşamaya başladı. Buna rağmen Varşova’ya bu kadar yaklaştıktan sonra dönemiyor, hatta duramıyorlardı. Pilsudski durumu izliyor, etrafını saran genel telaşa kapılmadan karşı taarruz için uygun anın gelmesini beklerken, General Władisław Sikorski komutasında yeni bir ordu kuruyordu. Nihayet 17 Ağustos 1920’de hücum kararı aldı. 14 Ağustos günü Ruslar kente 15 kilometre mesafeye gelmiş ve ertesi gün kentin komutanı Franz Halder taarruzun bir gün öne alınmasını istemişti. Pilsudski kentin üzerindeki baskıyı gözönüne alarak bunu kabul etti. 16’sında Brest-Litovsk yolu üzerinde çok başarılı bir taarruz yapıldı ve birkaç gün içerisinde 150 kilometre ilerledi. Tukhaçevski dağılan birliklerini toparlayamadı; 40 bin asker Almanya’ya sığınırken, 60 bini burada, 50 bini Minsk yolunda esir edildi. Polonyalılar 321 top, 1.023 makinelitüfek ve 10 bin araba malzeme ele geçirdiler. Ekim başında ateşkes, 18 Mart 1921 tarihinde de 1939’a kadar geçerli olacak sınırları çizen Riga Antlaşması yapıldı. Ruslar, mecburiyet altında imzaladıkları bu antlaşmayı hiçbir zaman içlerine sindiremeyeceklerdi.

1939 Ağustos’unda Baltık ülkeleri ve Baserabya’yı yeniden işgal etmelerinin de tanınması karşılığında Hitler ile anlaşarak Polonya’yı tekrar paylaştılar. Hitler, Sovyetler’e istedikleri her tavizi vermeye hazırdı; zira başkasının kesesinden onlara verdiklerini zaten birkaç yıl sonra geri alacağını düşünüyordu.

2. Dünya Savaşı birçok faktöre bağlıdır ama bu pazarlık sonucunda fiilen başlamıştır. Alman ordusu Polonya’yı ezerken, İngiltere ve Fransa’nın hiçbir şekilde destek gönderme olanağı yoktu. Almanya ile Sovyetler Polonya’yı tekrar paylaşacak; Stalin işgal ettiği Baltık ülkelerini hazmederken, Hitler Fransa’yı kısa sürede yenecek; sadece 22 ay sonra Almanya Rusya Sovyetler’e hücum edecekti.

Türkiye bütün bu gelişmeleri büyük bir endişeyle yakından izlerken, Bulgaristan ve Yunanistan’ı işgal ederek sınırlarımıza dayanan Almanya’nın Sovyetler’e karşı Barbarossa Harekatı’nı başlatmasıyla biraz rahatladı. Hitler ve Stalin birbirleriyle boğuşurken, Türkiye’de yeni bir cephe açmaları çok küçük bir ihtimal haline gelmişti. Ne var ki Almanya yenilirken bu defa Rusya’ya karşı Batı’ya yakınlaşma birçok yeni dert açacak; Türkiye ise Soğuk Savaş’ın cephe ülkesi haline gelerek çok fazla müdahaleye maruz kalacaktı.

1. Dünya Savaşı, sonraki bütün savaşların anasıdır. Diğer savaşların hepsi şu veya bu şekilde onun devamıdır. Sadece 2. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş değil, bölgemizdeki tüm savaş ve çatışmalar da öyledir. Doğu Avrupa’daki gelişmeler, 1. Savaş sonrasındaki 100 yılın ilk yarısına damgasını vurmuştur. İkinci yarısına ise eski Osmanlı coğrafyasındaki gelişmeler damgasını vurmaya devam ediyor.