Yazar: Mehmet Tanju Akad

Soğuk Savaş’tan günümüze, vekaletle yürütülen yerel savaşlarda paralı asker kullanılması yaygın. Süper güçlerin desteklediği gerilla tipi örgütlerden ultra modern donanımlı küçük ordulara varıldı. Rusya-Ukrayna savaşındaki Wagner hadisesi de, Batı’nın muazzam desteği karşısında Moskova’nın yetişmiş asker bulamamasına ve demografik sorunlarına uzanıyor.

Öncelikle ifade edilmesi gereken olgu, paralı askerlerin günümüzde giderek yaygınlaşmasıyla basına ve sosyal medyaya yansıyan grupların ancak buzdağının görünen ucundaki küçük kısım olduğudur. Çok farklı şekillerde hayata geçirilmiş olmaları, bunları tanımlamayı kolaylaştırmaz. Temel olan para unsuru ve esas olarak başka ülkelerde istihdam edilme kıstasları bile her durumu karşılamaz, açıklayamaz.

Ağustos sayısı tüm Türkiye’de bayide ve web sitemizde!

Türklerin 7. yüzyıldan 21. yüzyıla uzanan Anadolu macerası, sayısız doğal felaketle olduğu kadar savaşlar, isyanlar, darbeler ve göçlerle de şekillendi. Coğrafyamızı sarsan, insanlarımızı tüketen bu trajik hadiselere ve çoğu zaman yetersiz-beceriksiz idarecilere rağmen yıkılmadık, ayakta kaldık. Türk milletinin hayatını, kimliğini ve yaşam alanlarını devam ettirebilmesinin tarihî referansları, kodları…

Türkler en azından 7. yüz­yıldan beri Anadolu’ya girmiş ama 11 yüzyıldan önceki perakende göçlerle ge­lenler bu coğrafyaya damgası­nı vuramamış; bir kısmı Bizans toplumuna entegre olmuş, on­ların askerî yapısı ve bürokrasi­sinde yer almıştı. Bizans ordu­sunun daimi alaylarından ikisi Türklerden oluşurdu. Selçuk­lular büyük bir dalgayla gelin­ce, bunların bir kısmı kavmine döndü; ama ne kadarı, bilmemi­ze olanak yok.

Keza Erzurum, Malatya, Si­vas ve Kars daha Malazgirt ön­cesinde Türklerin eline geçmiş­ti. Romen Diyojen bu gelişme­nin önünü kesmek üzere tayin edici sonuç için Doğu Anado­lu’ya ilerledi ama Malazgirt’te kesin sonuçlu bir yenilgiye uğ­radı ve Anadolu’nun Türk yur­du olması hız kazandı. Malaz­girt’den 20 yıl sonra İznik’te ilk Türk camii yapılmıştı bile. Ne var ki Anadolu’da çok rahat bir hayat süremedik. Asırlar bo­yunca Hazar Denizi’nin kıyıla­rından batıya akan atalarımız, oradan daha sorunlu bir bölgeye geldiklerini bilmiyorlardı. Bunu torunları büyük sıkıntı çekerek öğrenecekti. Hemen her asırda ayrı bir dizi kriz kapımızı çal­dı. 21. yüzyılda da iklim krizin­den mülteci akınına ve dörtbir yanımızı saran savaşlara kadar aralıksız krizler yaşıyoruz. Bun­ları başka ülkelerde olduğu ka­dar yadırgamıyor, sonunda başa çıkmanın yollarını bir şekilde buluyoruz; çünkü hep kriz ve istikrarsızlık içerisinde yaşa­dık. Anadolu’ya geliş sürecinde­ki sıkıntıları bir kenara bıraksak bile, şöyle “oh!” diyerek rahat ettiğimiz dönem çok azdır. Bu nedenle “istikrarsızlık karak­terimizdir” sözü doğrudur ama istikrarsızlığa tahammül gücü­müz fazladır.

Haçlı seferleri

Anadolu’da yaygın bir yerleşime geçip tam da rahata ermeden, daha ayağımızın tozuyla Haç­lı seferleriyle uğraşmak zorun­da kaldık. Bu seferlerin örgüt­lendiği Clermont Konseyi’nda söz alan Flandr Kontu Robert, Türklerin Boğazlar’a kadar gel­diğinden bahsetmiş; bu hareke­tin hedeflerden birinin Anado­lu’da Hıristiyanları desteklemek olması gerektiğini ifade etmiş­ti. 1096’da Anadolu’ya ulaşan 1. Haçlı Seferi’nin ilk hedefi İznik oldu. Daha sonra Eskişehir ve Konya üzerinden güneye iler­leyerek Antakya’yı kuşattılar ve ele geçirip bir prenslik kurdu­lar. Bu arada bir kolları da do­ğuya ilerleyip Urfa Kontluğu’nu kurdu. Bir kısım Haçlılar (Nor­manlar ve sonra Katalanlar) da­ha sonraları İç ve Batı Anado­lu’da kalıp başka Haçlı devletleri oluşturmaya çalıştılar.

Haçlıların Anadolu’dan geç­mesini engelleyemedik ama yol üzerinde onlara büyük kayıplar verdirerek Doğu Akdeniz’de ka­lıcı olmalarını önledik. Bunun­la birlikte, bu durum Bizans’ın harekete geçerek bazı bölgeleri geri almasına yolaçtı ki, bu giri­şimleri durdurmak ancak onları 1176’daki Miryokefalon Muha­rebesi’nde hezimete uğratarak mümkün oldu. Doğu Anado­lu’daki Malazgirt ve Batı Anado­lu’daki Miryokefalon yenilgileri sonrasında gücü tükenen Bizans bir daha Anadolu’ya büyük bir ordu gönderemedi; faaliyetleri Marmara bölgesiyle sınırlı kaldı. Ne var ki Haçlıların yarattığı sı­kıntılar henüz geçmeden doğu­dan çok daha büyük bir fırtına yaklaşmaktaydı.

Moğol istilaları

Moğollar Anadolu’yu büyük bir krize sokmuş, o sırada Babai isyanıyla uğraşan Selçuklular kötü bir yönetim sergilemişler­dir. Bir kısım göçerlerin toprağa bağlı vergi mükellefi olmaktan kaçmaları, bu isyanın temelde­ki nedenleri arasındadır. Ayrıca Selçukluların, Moğolların hedefi olan Harezmilerle ittifak yapa­caklarına onlarla savaşmaları, iki tarafı da kolay yem haline ge­tirmiştir.

İlk Moğol istilasını önlemek için hazırlanan Selçuklu ordusu, yerleşik hayata geçtikten sonra geleneksel savaş yeteneğini yi­tirmiş yönetimin liderliği altın­da bir varlık gösteremedi. Saray hayatı Selçuklu yönetimine hiç yaramamıştı. 1243’teki Kösedağ muharebesinde Selçuklu öncü kuvvetlerinin bir kısmı imha olunca geri kalan birlikler utanç verici bir şekilde dağıldı. Bunu izleyen yarım yüzyılda Selçuk­luların bakiyeleri İlhanlı vali­lerin altında sürekli aşağılanır­ken, ahali de işgalcinin altında ezildi.

Kısa vadede Anadolu’da Türk birliğini kuracak bir güç ortaya çıkmadı ve en büyük aday, hatta onların doğal varisi sayılan Karamanlılar da bunu başaracak güçte değildi. Moğol zulmünün büyüklüğü Nasred­din Hoca fıkralarına bile konu olmuştur. Bununla birlikte, Ana­dolu-Türk birliğinin dağılması Osmanlıların devlet kurmaları için uygun koşulları oluşturdu ve esaret altındaki Selçuklular 1300’lerin başlarında tarihten silinirken, aynı tarihlerde Os­man Bey İznik’i tekrar alıyor ve Bizanslıları İzmit yakınlarında Koyunhisarı’nda yenilgiye uğra­tarak (1302) büyük yürüyüşüne geçiyordu.

Ancak ilk Moğol istilasının sona ermesi Anadolu’ya dir­lik-düzen getirmedi. Osmanlı­lar Anadolu’yu fethetmek için 200 yıl daha savaşacaklardı. Dördüncü padişah olan Yıldırım Bayezıd, İstanbul’u kuşatmayı düşündüğü sırada Ti­mur felaketi yaşandı. Ankara Muharebe­si’nde (1402) yapılan stratejik ve taktik hatalar sonunda esir dü­şen padişah tutsak olarak öldü. İlginçtir, bu muharebede de şeh­zadeler padişahı bırakıp emir­leri altındaki birliklerle kaçmış­lardır. Bu sırada bir kısım ahali de önceki Moğol zulmünü ha­tırlayarak Rumeli’ye kaçmaya çalıştı. Çanakkale’de bekleyen Ceneviz gemileri karşıya geç­mek isteyenlerden fahiş paralar aldılar.

Ne var ki Anadolu’da kurul­muş olan irili ufaklı 60 kadar Türk Beyliği kendi bölgelerin­de belli bir düzen tesis ederek ahalinin ayakta kalmasını sağla­dı. Bunların bazıları ileride Os­manlılara katılırken, en başta, Selçukluların varisi olarak gö­rülen Karamanoğulları olmak üzere bazıları da 16. yüzyılın başlarına kadar direndi. Osman­lılara defalarca boyun eğip her seferinde ilk fırsatta, özellikle de ordu Balkanlar’da savaşırken is­yan ettiler. Ne var ki, o dönem­de Anadolu hâlâ İpek Yolu’nun ucunda bir dizi ticaret merkezi­ne sahipti ve ayrıca Moğol isti­laları Anadolu’ya yeni bir Türk göçü dalgası getirmişti.

Böylece Osmanlılar Fetret Devri’ni çabuk atlattılar ve Ba­yezıd’dan 50 yıl sonra İstanbul’u aldılar. Ancak bu ara dönemde Osmanlı sultanları, örneğin en tipik olarak 2. Murad, bir yan­dan Avrupa’dan gelen Haçlılar­la mücadele için Rumeli’ye, di­ğer yandan da Anadolu’da isyan eden Türk beyliklerine müda­hale için iki kıta arasında at koş­turmaktan bitap düşmüştü. Şu iyi bilinmelidir ki, Anadolu sü­rekli isyan ve içsavaşlarla örülü bir tarihe sahiptir. Her isyan sa­yısız ölüm, sürgün ve acı getir­mekteydi. Osmanlılar beylikle­rin yanısıra güneydeki Mem­lûkleri de yenerek Anadolu’ya hâkim olduklarında 16. yüzyılın büyük bunalımı başlamıştı.

16. yüzyıl: Büyük Kaçgun

Sözkonusu uzun kriz, 2 Bayezıd ve özellikle Anadolu’nun fethini tamamlayan Selim’in dönem­lerinde kendini belli etmekle birlikte, esas olarak 10. padişah 1. Süleyman’ın devrinde geliş­ti ve torunlarının döneminde patladı. Yani aslında durum pek “muhteşem” değildi. Sorunlar her taraftan geldi; hiçbir ülke o kadarıyla başa çıkamazdı. Önce­likle Anadolu’da çok büyük bir nüfus artışı yaşandı. Artık artan nüfusu sevkedecek fetihler de yapılamıyordu; hatta Kıbrıs’a bu nedenle çıkıldığı söylenir. Şehir­lere akan ancak işsiz kalan med­rese talebeleri suhte isyanlarını başlattılar ki, bunlar Celalî adı verilen isyanlarla birlikte yayı­lacaktı.

Bu arada devlet merkez teş­kilatının yerleşmesine rağmen şehzadeler arasındaki taht sa­vaşları da kesilmedi. Ne var ki, artık (tipik olarak Cem Sultan vakasında olduğu gibi) bürok­rasinin uygun gördüğü şehzade tahta oturmaktaydı. Esas felaket 16. yüzyılın ikinci yarısında ku­raklık, veba, fare ve çekirge isti­laları ile aşırı soğuklar nedeniyle oluşan kıtlıkla başladı. 1564- 65, 1570-1, 1574, 1579 ve 1583-5 yıllarında kuraklık ve açlık, o dönemde kendisini iyice hisseti­ren “küçük buz çağı” ile birlikte ahaliyi giderek artan bir sıkıntı­ya soktu.

Aynı dönemde, 1585’te, pa­ranın değeri büyük ölçüde dü­şürüldü ve tahmin edilebilece­ği gibi bunun ardından 1589’da, o güne kadar görülen en büyük Yeniçeri isyanı meydana geldi. Devlet, Fatih’ten beri her zaman mali kriz içerisinde olup sürekli daha düşük değerde para bası­yordu. İstanbul’da ilk yağma Fa­tih ölünce meydana geldi. Kapı­kulları, oğlu 2 Bayezıd’ı paranın değerini düşürmemesi koşu­luyla tahta çıkardılar ama daha sonra sürekli işler raydan çıktı. Tüm bunlarla birlikte 16. yüzyıl­da Safevilerin Anadolu’ya gön­derdikleri kızıl börklü derviş­lerin isyan çıkarma girişimleri İran savaşlarıyla birlikte muaz­zam bir kaynak yuttu. Anadolu ahalisinin isyancılara yakın du­ran kısmı daha büyük bir baskı gördü. Kaldı ki, Tuna boylarında ve Akdeniz’de yapılan seferler de gelir getirir olmaktan çıkmış; uzaklaşan sınırlarda kale gar­nizonları bulundurulması ge­rekince her kış evine dönen Tı­marlı Sipahiler işlevini yitirmiş; pahalı profesyonel askerler ha­zineyi büsbütün tüketmişti.

Tüm bunların üzerine 1590’ın büyük soğuk dalgası gel­di ve ertesi yıl kıtlık ve eşkıya­lık had safhaya çıktı. Sonrasında Karayazıcı ile birlikte sürekli is­yanlar dönemi başladı. 1590’lar önemli bir dönüm noktasıdır. Ovalarda yaşayan ahalinin bir kısmı uzak dağ köylerine çekildi. Orada kısa bir süre kalıp çatış­maların sona ermesini umuyor­lardı ama bu fırsatı bulamadılar. Geçici olacağını düşünerek yer­leştikleri derme-çatma konut­lardan dönemeyecek ve uzun süren bir sefalete sürüklenecek­lerdi.

Bu olayların sonucunda Anadolu’da dirlik ve düzenlik kalmadı. Ayrıca Osmanlıların 16. yüzyılda Doğu ticaretinden gelen geliri büyük ölçüde yitir­diklerini; İpek Yolu’nun önemini kaybetmesinden sonra Baharat Yolu’nun da Batı Avrupalıların eline geçtiğini; Osmanlı denizci­lerinin Hint Okyanusu’ndaki gi­rişimlerinin akamete uğradığını; Akdeniz’de üstünlük mücadele­sinde geri kaldıklarını; Batılıla­rın sömürgelerden taşıdıkları altın, gümüş ve diğer mallar kar­şısında şaşırdıklarını; özellikle dokuma imalatında rekabet ede­meyip atölyeleri kapattıklarını görürüz.

Tüm bunlara rağmen, artık Anadolu’nun kılcal damarları­na kadar nüfuz edildiği için top­lum ayakta kalmıştır. Kentlere ve kasabalara yayılan işsizlerin bir kısmı eşkıyalara katılmış, bir kısmı da paşaların yanında pa­ralı asker olarak işe alınmıştır. Artık kısmetine göre neresi na­sip olmuşsa…

17. yüzyılın başında, 14. pa­dişah 1. Ahmed (saltanatı 1603- 1617) döneminde İstanbul’a gelen Batılılar, imparatorluğun yıkılmak üzere olduğu yorumu­nu yapmışlardı. Nitekim ondan sonra tahta çıkan 1. Mustafa hapsedilmiş; yerine geçirilen 2. Osman öldürülmüş; 4. Murad zamanında bunalım sürmüş; 1. Ahmed’in en küçük oğlu İbra­him ise tahta çıktıktan sonra ön­ce hapsedilip sonra devlet ricali­nin kararıyla boğdurulmuştur.

Tüm bunlara rağmen devlet kendisini toparladı ama bu de­fa da Orta Avrupa’da yürütülen uzun savaş ile birlikte Rusla­rın Karadeniz’e inmesi, Venedik savaşları ile birlikte 17. yüzyı­la damgasını vurdu. Bu sırada Anadolu’da istikrarsızlık sürü­yordu. Kapıkulları kontrolden çıkmış; başarısız savaşlar birbi­rini izlemiş; paranın değeri daha da düşmüş; reaya toprağı terket­meye devam etmiş; isyancılar paşaların kellelerini almaya baş­lamışlardı.

Nasıl ayakta kaldık?

Anadolu-Türk varlığının bu ka­dar olumsuz koşullara rağmen ayakta kalmasının iki önemli nedeni vardır. Birincisi Türk­lerin Anadolu’da kesin nüfus çoğunluğuna sahip olmalarıdır. Aynı çoğunluğa sahip olama­dıkları, coğrafyanın en ince da­marlarına kadar yerleşmedikleri Balkanlar’da durum farklı oldu. İkincisi, örgütlenme yeteneği­dir. Selçuklular çökünce kent­lerde ahiler, fütuvvet örgütleri, bölgelerde Anadolu Beylikleri çerçevesinde örgütlenerek güç oluşturdular. Osmanlılar çökün­ce de hem Müdafayı Hukuk ce­miyetleri liderliğinde yerel millî kongre iktidarları oluşturdular hem de merkezî devlet idare­sini Anadolu’ya taşıyabildiler. Bunlar büyük olaylardır. Teme­linde ahalinin beka sorununun farkında olması ve Osmanlıların Türk tarihinde ilk kez kalıcı bir devlet geleneği yaratması vardır. Daha önce Asya coğrafyasında kurduğumuz çok sayıda devletin hepsi kısa sürede çökmüştü; zi­ra veraset kanunu olmadığı için her tahta çıkış bir içsavaşa yol açıyordu. Osmanlıların önemi, merkezî bir devlet bürokrasisi yaratmalarıdır ki, çoğu zaman veraset meselesini de bu bürok­rasi kararlaştırıp çözmüştür. Bürokrasinin örgütlülüğü dev­letin hem zaafı hem de gücüdür; ama buna hem lanet hem lütuf diyenler de olmuştur.

Bürokrasi, varlığının tek teminatı olan devleti ne yapıp edip ayakta tutmuş, sonunda cumhuriyeti de onlar kurmuş­tur. Öte yandan bürokrasinin her reformu yarım yamalak ol­muş, ülkeyi imar etmeyi nadiren hedef haline getirmiş, görevliler genelde başını derde sokmadan yeni tayin beklemiştir. Devlet de yöneticiler ve yerel nüfuzlular ile sıkı bağ kurup sömürü çarkı­na fazla kapılmasınlar diye sık sık memurların yerini değiştir­miştir. Tayin geleneği, günü­müzde hâlâ devam etmektedir.

Diğer bir faktör de ilk 10 pa­dişahımızın Tuna’dan Basra’ya kadar uzanan büyük bir top­rak sermayesi oluşturmasıdır. Böylece, çoğu zaman krizlerle başa çıkabilecek yedek kaynak­lar oluşturulabilmiştir. Osmanlı devleti merkezîleştiğinde Avru­pa’da sadece İngiltere ve Fransa merkezî monarşi yolunda adım atmaktaydı ve doğal sınırlarını henüz ele geçirmemişlerdi. Top­rak sermayesi Osmanlı Devle­ti’nin son yılına kadar parça par­ça elden çıkarılarak kullanıldı, sonunda tükendi; hatta Misak-ı Millî sınırlarından da taviz ve­rilmek zorunda kalındı. Ancak bu mücadeleyi sonuna erdiren; toplumu ayakta tutan tüm ku­rumları oluşturan gücün devle­tin merkez teşkilatı olduğu ha­tırda tutulmalıdır.

19. yüzyıl: Bitmeyen çile

İlber Ortaylı 19. yüzyılı “İmpara­torluğun en uzun yüzyılı” olarak nitelemiştir. Sayısız gaile im­paratorluğun üzerine çökmüş, krizler biribirini izlemiştir. 3. Selim öldürülmüş; Rus savaşları sürekli kaynak tüketmiş; İngiliz ve Fransızlar da savaşların gidi­şatına göre işgalci veya müttefik olarak topraklarımızı karıştır­mış; buna 1789 sonrasında artan milliyetçi cereyanların faaliyeti eklenmiştir.

Diğer yandan âyanlar yerel iktidarlarının tanınmasını iste­miş, Kavalalı gibi bazıları ken­di devlet yönetimlerini kurarak Anadolu’da ilerlemiştir. Rume­li âyanları devlet içinde devlet haline gelmiş, Anadolu’da da ba­zı yerel nüfuzlular güç kazan­mıştır. Yeniçeriliğin kaldırılma­sından sonra devlet bir süre işe yaramaz bir orduyla başbaşa kalmış; bu ordu benzeri güruh, örneğin Nizip Muharebesi’nde kimi zaman daha düşmanı gör­meden dağılmış; Donanma ise komutanı tarafından kaçırıla­rak İskenderiye’de Kavalalı’ya teslim edilmiş ancak İngilizlerin aracılığı sayesinde 2 yıl sonra İstanbul’a dönebilmiştir.

2. Mahmud, Sened-i İttfak’ı yokederek âyanların gücünü kırmaya önem vermiş; yeni ordu ve kurumlar oluşturarak devle­ti yeniden toparlamayı amaçla­mış; Abdülmecid döneminde is­tenilen reformlar güdük kalmış; Abdülaziz darbeyle iktidardan düşürülmüş; Kırım Savaşı ile başlayan dış borçlanma devlet gelirlerine yabancıların el koy­duğu Düyun-u Umumi utancıy­la sonuçlanmıştır.

Yüzyılın sonunda, devletin memur ve subaylarına bile dü­zenli maaş verilemiyordu ve or­du reformu tamamlanamamıştı. İşte toplum bu şekilde 20. yüzyı­la girmiş ve Kurtuluş Savaşımı­zın ilk aşaması olarak niteleye­bileceğimiz Balkan Savaşı hezi­metiyle Rumeli yitirilmiştir ki, bölgenin bazı yerleri bizim için Ankara veya Kastamonu kadar Türk vatanıydı.

Sevr değil Lozan

Her halükarda Osmanlı haneda­nı yokolmaya mahkumdu; zira 1918’de yanlız onlar değil, Ro­manovlar, Habsburglar ve Ho­henzollernler de tarihe karıştı. Ancak 1. Dünya Savaşı sonra­sında Merkezî İttifak’a dayatı­lan parçalayıcı antlaşmaları ilk yırtan, Sevr’in yerine Lozan’ı koyan Türkiye oldu. Osman­lı Devleti Türklere huzurlu bir hayat sunmadı; ama en uzun ömürlü Türk devletini oluştu­rarak nüfusun Anadolu’da yo­ğunlaşmasını ve örgütlenmesini sağladı. Bir dönem, dünyadaki tek bağımsız Türk devleti biz­dik. Bu arada, imparatorluğun tüm tarihi boyunca Asya’dan sürekli göçler geldi. Bu göçler her dönemde taze kan getirdi ki, bunlar imparatorluğun felaketli son günlerinde çok kritik bir in­sangücü sağlamıştır.

Selçuklular bir geçiş döne­miydi ve Türkleri kritik böl­gelere yerleştirdiler. Anadolu Beylikleri kriz döneminde Türk varlığına çatı oluşturdular. Os­manlılar uzun ömürlü ilk Türk devletini kurarak cumhuriyete yetecek bir insan ve toprak ser­mayesini korudular.

Bu topraklar tarih boyun­ca istikrarsızlık üretti. Bizans zamanında da benzer sorun­lar vardı. Anadolu, İstanbul’dan müdahale eden merkezî bürok­rasi ile yerel nüfuzlular arasında sıkışıp dururdu. Osmanlılar da benzer sorunlarla karşı karşıya kaldılar. 19. yüzyılda yerel nü­füzlular merkezî otoriteye kafa tutacak güce eriştiler ama sonra sisteme entegre oldular. 1911-22 savaşlarından sonra nüfus da­ha homojen hale geldi ve dün­ya tarihinde eşi görülmemiş bir oranla 100 yılda 7 kat artış gös­terdi. Günümüzde bunun sosyal ve siyasal sonuçları ile boğuşu­luyor; bu nüfus, dinamizmini yeni kanallara aktarmanın yol­larını oluşturuyor. Her seferinde küllerimizden doğarak gelişen müthiş maceramız sürüyor.

* TANJU AKAD’IN 87. SAYIMIZDA YERALAN MAKALESİNDEN DÜZENLENMİŞTİR.

Türk-Arap ilişkileri, Osmanlıların gerileme dönemine damgasını vurmuş en önemli alanlardan biri. İslâmiyet, milliyetçilik, Batılı emperyalistler, Rusya, İran ve İsrail arasında sürekli olarak bir yüksek tansiyon oluşturan Arap meselesinin siyasi-askerî-tarihî köşe taşları.

Türkler ve Araplar ta­rih boyunca sayısız kez çatışmış, yıldızları ba­rışmamış iki büyük kültür ala­nının insanlarıdır. Türklerin İslâm dinini almaları bunu bir ölçüde değiştirmekle birlikte temeldeki çatışmayı sona erdir­memiştir. Her halükarda Arap alemi “geri kalmışlığını” Türk­lerin işgaline bağlarken; Türkler arasında da “Arap kültüründen kaynaklanan anlayışlar nede­niyle sayısız sorun yaşadık, ge­riye düştük” fikri son derece yaygındır. Elbette bunlar diğer faktörleri ihmalden kaynakla­nan tek yanlı, eksik bakışlardır. Analizler kültürel gelişmeyi ve karşılıklı etkileşimleri belirle­yen coğrafi ve ekonomik fak­törlerle birlikte ele alınmalıdır. Ayrıca, bu âlemlerin insanla­rının homojen olmadığı da çok önemli bir faktör olarak hesaba katılmalıdır.

Günümüzde Arap dünyasıy­la ilişkilerimizi İslâm üzerin­den güçlendirmeye çalışanlar da bu dinin sayısız yorumuyla, özellikle “siyasi İslâm” nede­niyle içinden çıkılması zor so­runlarla boğuşmakta. Aslında “siyasi İslâm”ın ne derece doğ­ru bir terim olduğu da tartışma­lıdır; zira Hıristiyanlık sonra­dan siyasetin bir aracı olurken, İslâm en başından beri bir dev­let dini olarak ortaya çıkmış ve yayılmıştır. İslâm mezhepleri Türkler ve Araplar da dahil her kavim veya millet içerisinde ay­rımlara neden olduğu gibi, ka­vimler veya milletler arasında­ki çatışmalarda da esaslı bir rol oynamıştır. Dinlerin farklı yo­rumları sadece doğal değil kaçı­nılmazdır ve aynı olgu Hıris­tiyanlık için de geçerlidir. Bu­nunla birlikte her toplum yeni inançları kendi geleneklerine ve çağın gereklerine göre yorum­lar. Azerbaycan ile Suudi Ara­bistan veya Tunus, İslâmiyet’i farklı şekillerde yaşar.

Hem Türkler hem de Arap­lar arasında milliyetçilik akımı, Batı’nın tesiriyle ve bazen Ba­tı’ya karşı, ancak kimi zaman onlarla uzlaşan bir karmaşıklık içerisinde gelişti. Bu toplumlar­da uluslaşma daha geç başla­mış, bu nedenle süreçler dış et­kilere fazlasıyla açık ve sorunlu olmuştur. Uluslaşamamış top­lumlarda cemaat önderleri çok etkilidir ve Batılılar bunları sa­tın alarak sözkonusu toplumla­ra rahatça müdahale edegelmiş­lerdir. İslâm dünyasında bu çok sık şekilde görülür.

İmparatorlukların dağıl­ma çağında, Batılı güçler bir yandan kendi imparatorlukla­rını korumak veya büyütmek­le uğraşırken, diğer yandan da Osmanlı İmparatorluğu’nu pay­laşma telaşı içerisinde, Arapla­rı Türklere karşı harekete ge­çirmiştir. Arap milliyetçiliğinin Osmanlıların çöküş süreciy­le atbaşı geliştiğini söylemek mümkündür. Ancak bunun da Mağrip ve Maşrık’ı içeren bir pan-Arap milliyetçiliği ile böl­gesel milliyetçilikler olarak iki ayrı dalda geliştiğine değinmek gerekir (Pan-Arap milliyetçili­ği günümüzde iyice zayıflamış, siyasi bir akım olarak etkisini yitirmiştir).

20. yüzyıl başında Osmanlı­lara karşı Batı dünyasının yar­dımıyla harekete geçen Arap­lar, bu sürecin ileriki aşama­sında kimi zaman Batı karşıtı mücadelelere de girmiş, ancak bir noktadan sonra ya Mısır gi­bi Batılılarla uzlaşmak zorunda kalmış ya da tekrar açık işgale uğramaktan kurtulamamıştır. Arap milliyetçiliğinin iki Baasçı kolu olan Irak ve Suriye ile Lib­ya’nın yakın tarihte uğradıkları işgaller buna örnektir. Batı ül­keleri bu rejimlerin yaşamasına izin vermemiş, onlar da süreç­leri iyi yönetememiş ve büyüme sevdasında maceralara atılıp fe­laketlerin yolunu açmışlardır.

1952’de darbe yaparak ikti­dara gelen ve bütün Arap dün­yasının lideri olma yolundaki pan-Arapçılık iddiasını gerçek­leştiremeyen Cemal Abdül Na­sır da, bilindiği gibi esaslı bir Türk düşmanıydı (Mısır’da bü­yük ölçüde Türk kökenli Mem­lûk yönetimini “ülkenin kanını emen köle askerlerin baskıcı iktidarı” olarak nitelemişti). Ne var ki, Suriye ile Mısır’ın Bir­leşik Arap Cumhuriyeti adı al­tında birleşmelerinin çok kısa sürmesi (1958-1961) pan-Arap­çılığın olanaksızlığını gösteren temel noktalardan biri oldu. Ke­za, İsrail karşısında üstüste alı­nan Arap yenilgilerinin, özellik­le 1967 Savaşı’nın bu iddianın çöküşünde pay sahibi olduğu açıktır.

Bu arada Suriye’deki Baasçı Şii diktatörlüğü de Hatay hede­finden hiç vazgeçmemiş; ülke­mizdeki terör gruplarına üs ve destek sağlarken kendi ülkesini de İsrail ve Batılıların müdaha­lesinden kurtaramamıştır. Bu­gün her üç ülke farklı ölçülerde işgal altında iken, Mısır da Ba­tı’ya göbeğinden bağlanmış du­rumdadır; bu bağlılık Batı ülke­lerinin Türkiye’ye karşı “oyun­larında” Arapların figüranlık yapmasına yolaçmaktadır. An­cak onların da bazı kesimleri Türkiye’yi 1. Dünya Savaşı’nda Almanların, daha sonra da Batı dünyasının bir piyonu olarak görmüştü. Yüzyıllar süren Türk egemenliğinin yüzeysel niteliği ve kültürel alışverişin zayıflığı, özellikle Maşrık aleminde Türk karşıtlığını kolaylaştırmıştır.

Geçmişte Yavuz Sultan Selim’in Osmanlı Devleti’nin yönünü güneye çevirip Mısır ve Arap ülkelerinin bir kısmı­nı devlete katmasına ve Ka­nunî’nin bu toprakları Hicaz ve Yemen ile Basra’yı içine alacak şekilde genişletmesine rağmen; Osmanlı egemenliği sadece ba­zı merkezlerle sınırlı kalmıştır. Mısır’da Osmanlılar yönetimi büyük Memlûk ailelerine, diğer bölgelerde de yerel aşiret reis­lerinin idaresine bırakmışlar­dı. Bu anlamda ağırlıkla kıyılar ve belli kentlerle sınırlı, adeta nominal bağlılık altında, kültü­rel alışverişin asgari düzeyde olduğu bir Osmanlı egemenliği sözkonusuydu. Örneğin Cezayir de Osmanlılara bağlıydı ama fi­ilen özerk bir yönetime sahipti; zira Cezayir denizcileri bu alan­da Osmanlılardan çok daha ile­ri olup, çoğu savaşta İstanbul’a yardım gönderiyordu. Acıdır ki, Fransızlar bu ülkeyi işgal için saldırdığı zaman, o sırada eski ordusu çökmüş ve yenisi henüz oluşmamış olan ve donanma­sı çok zayıf Osmanlılar onlara yardım gönderecek durumda değildi.

Aslında 16. yüzyılın ilk ya­rısından itibaren Osmanlıların doğuya ilerlemesi de bir ölçü­de zorla, hatta belki de isteme­den gerçekleşmişti. O dönemde Osmanlı Devleti’nin dörtte üçü Avrupa’da, sadece dörtte biri Asya’da idi. İran’dan gelen Safe­vi tehdidi olmasa Doğu Anado­lu ve Suriye işgal edilmeyebi­lir, Mısır’a ilerlemek sözkonusu olmayabilirdi. Birkaç yıl içeri­sinde Osmanlılar topraklarının dörtte üçü Asya’da, sadece dört­te biri Avrupa’da olan bir devlet haline geliverdiler. Bu, her şeyi değiştirecekti. O tarihten yaklaşık beş asır öncesinde Alparslan da Malazgirt’ten önceki hafta­larda Suriye’deki Şii Fatimiler ile savaşa giderken yoldan dö­nüp Bizans’ı tarihi değiştiren bir yenilgiye uğratmıştı.

Şiiler ve Sünniler arasında­ki bölünme, Türkler, Acemler ve Araplar arasındaki ilişki­lerin tüm tarihine damgasını vurmuş bir hadisedir ve günü­müzde de son derece etkilidir. Müslümanlık bir ortak payda olmamış, tam tersine güç odak­ları tarafından kötüye kullanıl­mıştır. Yavuz, Mısır’ı fethettik­ten sonra bu uzak vilayet devlet gelirlerinin büyük bir kısmını merkeze gönderiyordu. Ne var ki Osmanlı valileri de kendi ser­vetlerini artırma yoluna gidiyor, bu vergiler kimi zaman İstan­bul’a ulaşmıyordu. Kahire’de iktidarı ellerinde tutan ve ken­di askerî güçleri olan Memlûk beyleri de paşaları kendi işle­rine fazla karıştırmıyordu. Mı­sır’daki Osmanlı valisi, Mem­lûkler ile vergi isteyen İstanbul yönetimi arasında sıkışıp kalan bir kişiydi. Osmanlı egemenli­ği Arap dünyasında o kadar yü­zeysel kalmıştı ki Basra ve Bağ­dat ile Şam ve Hicaz ve Cezayir âdeta ayrı dünyalardı.

Nihayet 19. yüzyılda büyük isyanlar başladı. 1803’te başla­yan Vehhabî isyanı 3 yıl sonra Hicaz’ın bunların eline geçme­siyle sonuçlandı. O sırada Mı­sır’da kendi egemenliğini tesis etmekte olan Kavalalı, 7 yıl sü­ren bir sefer sonucu bu bölgeyi Mısır’daki kendi yönetimine al­dı. Bu arada önde gelen Memlûk ailelerini tuzağa çekerek öldür­dü; güçlü bir ordu ve donanma kurmak için Fransızlar ile iliş­kiye girdi ama askerî reformla­rı istediği noktaya ilerletemedi; sonuçta Mısır Kanalı’nın yapıl­masıyla birlikte İngiliz egemen­liğine boyun eğdi.

Arap Yarımadası’nın güne­yindeki Yemen’de 1781, 1889, 1904 ve 1909’da isyanlar patlak vermiş, Yemen’de hayatını yiti­ren Anadolu yiğitlerinin türkü­leri günümüze kadar ulaşmıştır. Son isyan o kadar önemliydi ki, dönemin Genelkurmay Başkanı Ahmet İzzet Paşa bu konuyla il­gilenmek üzere bizzat Yemen’e gitmiş, İmam Yahya ile anlaş­maya varmış ama İmam İdris çarpışmaya devam etmişti. Os­manlı Ordusu’nun Yemen’de­ki 58 taburu ve oraya döktüğü muazzam kaynaklar, Balkan Sa­vaşı’nın yitirilmesindeki önemli nedenlerden birisidir.

Yemen’de isyan sürerken imparatorluğun her köşesinde Osmanlı karşıtı açık veya gizli cemiyetler kurulmaya başla­mıştı. Prof. Tarık Zafer Tu­naya bunların tümünü tespit etmenin zorluğuna değinerek en önemli 10 tanesine değin­miştir. 1908’de Paris’te kuru­lan Suriye Osmanlı Cemiye­ti ile İstanbul’daki İha El Arabi Cemiyeti’ni, 1909’da kurulan beş cemiyet izlemiştir. Bunlar El Müntedi-ül Edebî (İstanbul), Cemiyet-ül İha el Osmani (Ka­hire), El İttihad’ül Lübnani (Ka­hire), Cemiyet-ül Kahtaniye (İs­tanbul) ve gizli bir cemiyet olan El Fatat’dır (Paris. 1912’de kuru­lan Cemiyet-i Islahiye (Beyrut) ile 1913’te faaliyete geçen El Ahd (İstanbul) gizli örgütlerdir. Nihayet Kahire’de El La Merke­ziye (1912) kurulmuştur.

Kahire’nin o dönemde İngi­liz işgalinde olması, bu ülkenin yaklaşan Büyük Savaş’ta Arap­ları yönlendirmelerini kolay­laştıracaktı. Örgütlerin kuru­cularının çoğu Osmanlı parla­mentosuna üye olan kişiler ile Osmanlı Ordusu’ndan kaçan Arap asıllı subaylardı. Ayrıca İs­tanbul’daki yüksek okullardaki Arap öğrenciler de çeşitli cemi­yetlere katılmışlardı. Bu arada örneğin Lübnan’daki ve diğer bölgelerdeki Batılı misyonerle­rin ve öğretmenlerin de Osman­lı karşıtı tutumları desteklediği malumdur. Ayan azası Abdülka­mit Zahravi, Meclisteki Osman­lı karşıtlarının lideri addedili­yordu. Basra mebusu Talip El Nakip, 1. Dünya Savaşı’nda ünlü Lawrence ile işbirliği yapacak­tır. Çok sayıdaki örnek arasın­da Türkiye’de en iyi bilinen kişi Binbaşı Aziz El Mısri’dir. Enver Bey ile Trablusgarp Savaşı’nda İtalyanlara karşı birlikte görev yaparken bazı gizli temasları ortaya çıkmış, yargılanıp idama mahkum olmuş, ancak İngilte­re’nin baskısıyla affedilip Mı­sır’a gitmiştir. Orada yıllar son­ra Nasır’ın darbesini destek­lemiş, cumhurbaşkanlığı için adı geçmişti. Esasen Arapçılık davası güden Osmanlı mebus ve subaylarının çoğu, İngiliz ve Fransız sömürgesi olan ülkele­rinin yönetimindeki ilk neslin Bakanlık ve büyükelçilik ma­kamlarını doldurmuşlardır.

1. Dünya Savaşı’nın sona er­mesiyle İngiliz ve Fransızların sözlerini tutmamaları üzerine farklı ülkelere bölünen Arapla­rın, cetvelle çizilen suni sınırlar içerisinde de olsa bağımsızlık için hazırlık yaptıkları ve yer yer silahlı direniş gösterdikle­ri bir döneme girildi. İlk direniş Filistin’de başladı; zira İngiliz­ler 1917 Aralık ayında Kudüs’e girdikten 10 ay sonra savaş bi­tince, büyük bir coşku altında bağımsızlık bekleyen Araplar; kendilerini savaşa süren İngi­lizlerin ve Fransızların oldu­bittisiyle karşı karşıya kaldılar; “kullanılmış” veya amiyane ta­birle “kazık yemiş” bir durumda kaldılar.

Araplar bu arada giderek ar­tan sayılarda Filistin’e gelen Ya­hudi nüfusa karşı, 1920’den iti­baren üç büyük direniş göster­diler. 1921, 1926 ve 1936-39’daki bu direnişleri bastırıldı. 1948’de ise İsrail’in kuruluşu sırasında büyük çoğunluk, komşu ülke­lerde çadır mültecisi durumu­na düştü. Bu dönemde İngiliz ve Fransızlar ile arayı bozmak istemeyen Türkiye yönetimle­ri, Araplara mesafeli bir tutum benimsemişti. Türkiye, İsrail’i tanıyan ilk Müslüman ülkesi ol­du; Cezayirlilerin bağımsızlık mücadelesini de açıkça destek­lemeden el altından birkaç ufak yardımla yetindi (Cezayirlile­rin haklı kırgınlığı hiç geçme­miştir).

Türk-Arap ilişkilerinde bü­yük bir olumsuzluk örneği de 1957’de Türkiye ile Suriye ara­sında çıkan krizdir ki, bu as­lında çok daha geniş çerçevesi olan bir olaydır. 1955’te Tür­kiye ve Irak arasında İngilte­re’nin katılımıyla kurulan, kısa süre sonra İran ve Pakistan’ın da katıldığı Bağdat Paktı; o sı­rada Suriye ve SSCB ile yakın ilişki içerisinde olan Nasır yö­netimindeki Mısır tarafından Arap dünyasını bölme planı olarak nitelenmişti. Bu paktın esas amacı olan Sovyet yayıl­macılığını önlemek de, kimi di­ğer Arap ülkeleri açısından da problemliydi; zira örneğin Su­riye de o sırada Ruslar ile yakın ilişkiler kurmaktaydı. 1957’de bu gerilimler tırmandı ve Suri­ye’nin Hatay konusundaki sonu gelmez talepleriyle de birlikte ele alınınca “iki ülke arasında savaş” konuşulmaya başlandı. ABD, Türkiye’nin böyle bir ha­rekata girişmesi için ısrarlıydı. Böylece hem Suriye’de Rus­lar ile yakın ilişki içerisindeki BAAS rejimi sıkışacak hem de İsrail daha rahat bir nefes ala­bilecekti. Kaldı ki aynı yıllarda Mısır’ın Suriye ile birleşmesi de konuşuluyor, iki ülkenin Rus­lardan muazzam silah yardımı almaları tehdit algısını arttırı­yordu. Ankara hükümeti Suriye sınırına bazı mekanize birlikleri kaydırmasına rağmen, bunların uzun menzilli bir harekatı yete­rince hızlı bir şekilde gerçekleş­tirecek teçhizata sahip olmadığı değerlendirilerek Amerikalıla­rın ısrarlı talepleri reddedil­di (Bunun gerçek neden olup olmadığı ve 27 Mayıs’a giden süreçte Türk-Amerikan ilişkile­rinde yarattığı etki ayrı konu­lardır). Bu kriz kısa sürede atla­tıldı ama Suriye ile ilişkiler dü­zelmeyecekti. Bağdat Paktı ise 1959’da yeni bir darbeden sonra Irak’ın çekilmesiyle CENTO haline dönüştü ve uzunca bir iş­levsiz yaşamdan sonra ortadan kalktı.

Irak ve Suriye günümüzde fiilen parçalanmış ve yaban­cı güçlerin cirit attığı birer alan olmuştur. Bir başka ortak özel­likleri, toprak kazanmak üzere (Suriye’nin Lübnan, Irak’ın da İran ve Kuveyt’de) yaptıkları girişimlerin ülkelerinin dağıl­masına giden yolları açması­dır. Bu Arap ülkelerinin, toprak kazanma hırslarını gerçekleş­tirmek bir yana, güçlü saldırılar karşısında ülkelerini korumak­tan dahi aciz oldukları görüldü. Araplar küçümsenmemesi ge­reken bir nitelikli azınlığa sahip olmakla birlikte, büyük çoğun­luk itibarıyla askerî ve politik başarısızlığı garanti eden bir kültür yapısına sahiplerdir. Bu­nun kaynaklarının tartışılması ayrı bir konudur, ancak uluslaş­ma sürecinin tamamlanmamış olması temel bir faktördür.

Arap dünyası, tıpkı İran ve Pakistan gibi, Sünni ve Şii gruplar arasındaki gerilimleri yaşadığı gibi, etnik olarak çok farklı grupları da barındırmak­tadır. Irak’ta Kürtler ve Türk­ler büyük birer nüfusa sahip olup, bunların dışındaki 15 mil­yon Şii ile 9 milyon Sünni ara­sındaki gerginlik sürmektedir. Lübnan’da nüfus yaklaşık eşit oranlarda Sünni, Şii (bir kısmı Alevî) ve Hıristiyan olarak bö­lünmüştür. Suriye’de Sünni ço­ğunluk Alevî azınlığın diktası altında olup, nüfusun 10’da biri kadar da Hıristiyan bulunmak­tadır. Diğer ülkelerde de bölün­me vardır. Bu durumda ülke­ler, geçen yüzyılda sömürge­ci güçlerin çizdiği suni sınırlar içerisinde uluslaşamamış, bu nedenle de saldırılar karşısında daha kolay bölünüp parçalan­mıştır.

Uluslaşma çok zaman alan bir süreçtir ve tamamlanması garanti değildir. İşte bu ortam­da, dikta rejimleriyle yönetilen Arap ülkeleriyle kalıcı iyi ilişki­ler her halükarda kolay değil­dir; çünkü istikrarlı olmayan bu ülkelerin Batılılar tarafından kullanılması ve bazen de yıkım çabaları çok güçlü bir şekilde sürmektedir. Bunu gözönüne alarak, sanki normal ve istikrar­lı bir bölgede yaşıyormuş gibi analiz yapmaya çalışmanın an­lamı yoktur, çünkü geleceği, ha­len düşük yoğunlukta yürütülen ve zaman zaman alevlenen sa­vaşların sonucu belirleyecektir.

Türk-Arap ilişkileri iki yüz­yılı aşkın bir zamandır Batılı ül­kelerin ve Rusya ile İran’ın mü­dahalesi altındadır ve bu devam edecektir. Bu faktörün karşılıklı veya tek taraflı olarak dahi or­tadan kaldırılması için koşul­lar ortada görünmemektedir. Diyalog ve barış, istemekle ola­cak bir şey değildir. Günümüz­de sadece Irak ve Suriye’de 10 milyon kişi ülke içerisinde veya dışında, çoğu Türkiye’de mülte­cidir. Bunların ne kadarının dö­nebileceği, bunun ne zaman ve hangi koşullarda olacağı da belli değildir.

Sonuçta Türk-Arap ilişkileri sadece ilgili ülkeler tarafından değil, ağırlıkla Batılı ülkelerin, Rusya’nın, İran’ın ve İsrail’in tutumu ve yönlendirmesi altın­da şekillenmektedir. Türk-A­rap ilişkilerini üçüncü ülkelerin etkisinden bağımsız bir şekilde değerlendirmek mümkün ol­mamakla birlikte; bu ülkeler­de, milliyetçi entelijensiyanın olumsuz bakışlarının geniş aha­li kesimleri arasında –en azın­dan aynı derecede- paylaşılma­dığı görülmektedir.

11. yüzyıldan bugüne Anadolu’da kalıcı olan Türkler, asırlar boyunca Hazar Denizi’nin kıyılarından batıya akan atalarımız; çok sorunlu bir bölgede varoluş savaşı verdi. Anadolu platosu ve engebeli yüksek arazide tarih boyunca istilalara karşı bir ricat ve güç oluşturma alanı sağladık. O dönemden 19 Mayıs 1919 tarihinde ateşlenen İstiklal Harbi’ne; Ankara’nın yeni merkez olmasına; günümüzde iklim kriziyle tetiklenen coğrafi değişikliklere; kuzeyimizde devam eden ve genelleşme eğilimi taşıyan sıcak savaşa uzanan süreçte mücadelemiz sürüyor.  

Tarih, coğrafyadan ba­ğımsız anlaşılamaz. Her coğrafya, dağları, ovaları, denizleri, çölleri ve nehirleriyle, üzerinde yaşanan toplum hare­ketlerini belirlemiştir. Bunlar sadece olayların cereyan ettiği birer sahne değildir. Toplumla­rın faaliyetlerini, gelenekleri­ni ve tüm karakterini oluşturur. Bozkır ve deniz farklı toplumlar üretir. Toplumların kültür alış­verişi ve göçleri de özellikleri farklı coğrafyalara taşıyıp yeni sentezlere yolaçar.

Anadolu, birçok diğer uygar­lığın yanısıra Hititlere, Friglere, Lidyalılara, Likyalılara, Helen, Pers ve Romalılara evsahipli­ği yapmış, Moğollar tarafından istila edilmiş, ayrıca kısa veya uzun süreli birçok başka işga­le uğramıştır. Akdeniz’e uza­nan diğer yarımadalar, örneğin İber ve Balkanlar gibi, bin yıllar içerisinde hoyrat kullanılmış, yıpranmış, yorulmuş ve verimi azalarak yoksullaşmıştır. Tüm olumsuz koşullara rağmen, gene Anadolu sayesinde ayakta kal­dık; İstiklal Harbimizi, Anado­lu platosuna dayanarak sonuca götürdük.

Önce fizikî coğrafyamızın hayatımızı nasıl belirlediğine bakalım.

Türkiye ortalama 1.150 met­renin üzerinde, dünyanın en yüksek rakımlı ülkelerinden bi­ridir. Çin (Tibet ile birlikte) ve Moğolistan dışında ortalaması bizden daha yüksek sadece üç And ülkesi ve Himalayalar’daki Nepal ile Etiyopya gibi az sayı­da Afrika ülkesi vardır. Anadolu platosu, yukarıda değindiğimiz yüksek ortalamanın da üzerin­dedir. Bu coğrafya, birçok alçak ülke gibi nehir ve su yollarıyla birleştirilmemiş olup, seyre el­verişli hiçbir nehire sahip de­ğildir. Dünyanın gelişmiş böl­gelerinin hepsinin vaktiyle su yolları üzerinde kurulduğu unu­tulmamalıdır. Bu olgu, üretim ve ticaretin gelişmesine engel olmuş, çoğunlukla yakın çevresi tarafından beslenebilen şehirler küçük kalmıştır.

İstanbul her zaman ağırlık­la deniz yoluyla beslenmiştir. Nitekim Bursa, Adana, Sam­sun gibi az çok büyücek şehir­ler de deniz kıyısındaki verimli ovaların üzerinde veya yakının­da olup, tarihî başkentler olan Konya ve Karaman bile ancak irice birer kasaba sayılırdı. Yük­sek rakımlı yaylalar bir miktar hayvancılığı mümkün kılmış; ne var ki en eski neolitik kültürler­den birisinin burada başlamış olmasının yanısıra, bin yıllardır yapılan aşırı otlatma, toprağı fa­kirleştirmiştir. Anadolu’nun or­talama tahıl verimi, Trakya’nın yarısından bile azdır. Orman varlığının azalması ise dünya ortalaması civarındadır.

Toprak veriminin düşük­lüğü, şehirlerin, dolayısıyla ta­rımdışı faaliyetin gelişmesini engellediği için kritik öneme sa­hiptir. Hititlerin kullandığı ka­rasaban ve çarık 1950’lerde bile görülebiliyordu ve 20. yüzyıla kadar iç ulaşım birkaç tek hatlı demiryolu hariç sadece hayvan gücüyle sağlanıyordu. Sonra traktörler ve makineler geldi; toprağın ve yeraltı sularının hoyratça sarfedildiği, adeta ca­nının çekildiği bir aşamaya geç­tik. Bu kaynaklarımızla birlikte gıda yeterliğimiz azaldı, toprak­tan anlayan nüfus çok hızlı iç ve dış göçle erime sürecine girdi. Buna karşın cumhuriyet döne­minde, tarihte ilk kez Anado­lu’nun mekan birliği sağlandı. Bu, sorunlu da olsa, kentlerin büyümesine, tarımdışı faaliyet­lerin çeşitlenerek gelişmesine yolaçtı. Dünyada hiçbir toplum 100 yılda yedi kat nüfus artışına uğramamıştır. Anadolu’nun ge­ne de bu nüfusu ayakta tutabil­mesi, mekanizasyona rağmen mucize gibidir.

Günümüzde, örneğin Bursa ve Adana’da olduğu gibi, verim­li ve zengin ovaların sağladığı artık ürünle başlayan sanayi­leşme, şehirlerimizin yaklaşık yarısına önem taşıyan ölçülerde yayılmıştır. Ne var ki Türkiye tarımdışı faaliyetleri öğrenir­ken, tarımı ve toprağı ve suyu fazlasıyla ihmal etmiş; dün­yanın her yerinde olduğu gibi, ucuz fosil enerjisine dayanan gelişmemiz birçok sorun doğır­muştur.

Anadolu platosunun ve en­gebeli yüksek arazinin bir di­ğer özelliği ise, tarih boyunca istilalara karşı bir ricat ve güç oluşturma alanı olmasıdır. Os­manlılar son savaşlarını hep Anadolu’ya dayanarak yapabil­mişti. Bizans’ın çöküşünün de Anadolu’yu yitirdikten son­ra kaçınılmaz hâle geldiği ta­rihçilerin hemfikir olduğu bir konudur. Burada değinmeden geçmememiz gereken konu, Rumeli’deki kayıplarımızın bizi aşırı yıpratmış olmasıdır. Gerek Doğu Roma yani Bizans gerekse Osmanlılar, iki tarafa dayana­rak bir taraftan gelen tehditleri savuşturmuştu. Bu coğrafyada tek ya da bir­buçuk ayaklı olmak zorluk getirir. Yani Balkan Sa­vaşı, aslın­da İstiklal Harbi’nin yitirmiş ol­duğumuz ilk aşaması sayılabilir. Gene de Anadolu’ya dayanarak güçlenmek mümkün oldu.

Anadolu platosu ile kıyı­larındaki dört denizin ilişkisi, tıpkı bitişik olduğumuz üç kara alanı gibi, ayrı birer yazı konu­sudur. Ancak şuna değinmek gerekir ki Marmara ve Boğazlar Anadolu’nun doğal uzantısı ve Türkiye’nin olmazsa olmazı­dır. En büyük eksikliklerimiz­den biri, uzun süre denizcilik­te başarısız olmamızdır. Önem sırasına bakmadan, geçmişe matuf olarak, diğerlerini şöyle sıralayabiliriz: Engebeli ve yük­sek arazinin mekanizasyonun gelmesine kadar mekan birli­ğini kısıtlı tutması, kişi başına kullanılan inorganik enerjinin (rüzgar, su) tarih boyunca Av­rupa’dan üç kat daha az olması, dolayısıyla tarımda düşük ve­rimlilik. Bunların ötesi, elbette toplumsal organizasyon, gele­nekler ve üstyapı kurumlarıyla ilgili konulardır.

Bütün çevremiz içsavaş­lar ve işgallerle ateş içerisine girmişken, bunun bize de sıç­ramaması olanaksızdı. Ancak, bunları bir ölçüde kontrol altına alabildik. Anadolu coğrafyası, geçmişte olduğu gibi, gelecekte de çok çeşitli tehditlerin altında kalacaktır. Bu nedenle, çevre­mizle iyi ilişkilerin geliştirilme­si ve hareket alanımızın gelişti­rilmesi, Anadolu üzerindeki ya­şantımızın ne kadar rahat veya sıkıntılı olacağını belirler.

Anadolu’nun bir diğer özel­liği de çokkültürlü, çok dinli ve mezhepli bir coğrafya olmasıdır. Bunlar etnik farklılıklarla tam olarak çakışmamış, böylece or­taya çok parçalı bir sosyal man­zara çıkmıştır. Bu parçaların tam olarak bütünleşme süre­cinde olması kaçınılmazdır ama sözkonusu süreç, bilindiği gibi sürekli dış müdahaleler altında devam etmektedir. Birçok ülke­nin geçtiği süreçlerden rahatça geçemedik ya da nispeten geç ve hızlandırılmış olarak geçtik. Hızlandırılmış uluslaşma, hız­landırılmış laiklik, hızlandırıl­mış demokratikleşme vs. Bu sü­reçler devam ediyor ve gelecek nesillerin iradesi bunu nasıl ta­mamına erdirir bilmiyoruz.

Sonuçta, tüm avantajları ve dezavantajlarıyla birlikte Ana­dolu’ya dayanarak yaşıyoruz ve bu toprakların değerini bilenle­rin, sahip çıkanların artmasını diliyoruz.  

Anadolu’ya geliş sürecindeki sıkıntıları bir kenara bıraksak bile, Türklerin şöyle “oh!” diyerek rahat ettiği dönem tarihte çok azdır. Bu nedenle “istikrarsızlık karakterimizdir” sözü doğrudur ama istikrarsızlığa tahammül gücümüz fazladır. Selçuklu dönemi ve Haçlı Seferleri’nden Beylikler ve Osmanlı dönemine uzanan; savaşlar, içsavaşlar ve isyanlardan sonra cumhuriyetle taçlanan 1.000 yılın retrospektifi.

Türkler en azından 7. yüzyıldan itibaren Ana­dolu’ya girmişti. Ancak 11. yüzyıldan önceki perakende göçlerle gelenler bu coğrafyaya damgasını vuramamış; bir kıs­mı Bizans toplumuna entegre olmuş; toplumun askerî yapı­sında ve bürokrasisinde yer al­mıştı. Bizans ordusunun daimi alaylarından ikisi Türklerden oluşurdu. Selçuklular büyük bir dalgayla gelince, bunların bir kısmı kavmine döndü, ama ne kadarı, bilmemize olanak yok. Keza Erzurum, Malatya, Sivas ve Kars, daha Malazgirt önce­sinde Türklerin eline geçmiş­ti. Romen Diyojen bu gelişme­nin önünü kesmek üzere tayin edici sonuç için Doğu Anado­lu’ya ilerledi ama kesin sonuçlu bir yenilgiye uğradı ve Anado­lu’nun Türk yurdu olması hız kazandı. Malazgirt’den 20 yıl sonra İznik’te ilk Türk camisi yapılmıştı bile.

Ne var ki Anadolu’da çok ra­hat bir hayat süremedik. Asır­lar boyunca Hazar Denizi’nin kıyılarından batıya akan ata­larımız, oradan daha sorunlu bir bölgeye geldikleri bilmiyor­lardı. Torunları büyük sıkın­tı çekerek bunu öğrenecekti. Hemen her asırda ayrı bir dizi kriz kapımızı çaldı. 21. yüzyıl­da da iklim krizinden mülte­ci akınına ve dörtbir yanımızı saran savaşlara kadar aralıksız krizler yaşıyoruz. Bunları başka ülkelerde olduğu kadar yadırga­mıyor, sonunda başa çıkmanın yollarını bir şekilde buluyoruz; çünkü, hep kriz ve istikrarsızlık içerisinde yaşadık. Anadolu’ya geliş sürecindeki sıkıntıları bir kenara bıraksak bile, şöyle “oh!” diyerek rahat ettiğimiz dönem çok azdır. Bu nedenle “istik­rarsızlık karakterimizdir” sözü doğrudur ama istikrarsızlığa tahammül gücümüz fazladır. Sürekli istikrarsızlık içerisinde hayatı idame ettiriyoruz.

Haçlı seferleri

Anadolu’da yaygın bir yerleşi­me geçip tam da rahata erme­den, daha ayağımızın tozuyla Haçlı Seferleri’yle uğraşmak zorunda kaldık. Bu seferlerin örgütlendiği Clermont Konse­yi’nde sözalan Flandr Kontu Robert, Türklerin Boğazlar’a kadar geldiğini, Anadolu’daki Hıristiyanların desteklenmesi gerektiğini gündeme getirniş­ti. 1096’da Anadolu’ya ulaşan 1. Haçlı Seferi’nin ilk hedefi İznik oldu. Daha sonra Eskişe­hir ve Konya üzerinden güneye ilerleyerek Antakya’yı kuşat­tılar ve burayı ele geçirip bir prenslik kurdular. Bu arada bir kolları da doğuya ilerleyip Urfa Kontluğu’nu kurdu. Bir kısım Haçlılar (Normanlar ve sonra Katalanlar) daha sonraları iç ve batı Anadolu’da kalıp başka Haçlı devletleri oluşturmaya çalıştılar.

Haçlıların Anadolu’dan geç­mesini engelleyemedik ama yol üzerinde onlara büyük kayıp­lar verdirerek Doğu Akdeniz’de kalıcı olmalarını önledik. Bu­nunla birlikte, bu durum Bi­zans’ın harekete geçerek bazı bölgeleri geri almasına yol açtı ki, bu girişimleri durdurmak ancak onları 1176’daki Mirya­kefalon Muharebesi’nde hezi­mete uğratarak mümkün oldu. Doğu Anadolu’daki Malazgirt ve Batı Anadolu’daki Mirya­kefalon yenilgileri sonrasında gücü tükenen Bizans, bir daha Anadolu’ya büyük bir ordu gön­deremedi; faaliyetleri Marmara bölgesiyle sınırlı kaldı. Ne var ki Haçlıların yarattığı sıkıntılar henüz geçmeden, Doğu’dan çok daha büyük bir fırtına yaklaş­maktaydı.

Moğol istilaları

Moğol akınları Anadolu’yu bü­yük bir krize sokmuş, o sırada Babailerin isyanıyla uğraşan Selçuklular kötü bir yönetim sergilemişlerdir. Bir kısım gö­çerlerin toprağa bağlı vergi mükellefi olmaktan kaçmala­rı, içerdeki isyanların temelde­ki nedenleri arasındadır. Ayrıca Selçukluların, Moğolların he­defi olan Harezmlilerle ittifak yapacaklarına onlarla savaşma­ları, iki tarafı da kolay yem hali­ne getirmiştir.

İlk Moğol istilasını önlemek için hazırlanan Selçuklu Or­dusu, yerleşik hayata geçtikten sonra geleneksel savaş yete­neğini yitirmiş bir yönetimin liderliği altında varlık göste­remedi. Saray hayatı Selçuklu yönetimine hiç yaramamıştı. 1243’teki Kösedağ muharebe­sinde Selçuklu öncü kuvvet­lerinin bir kısmı imha olunca, geri kalan birlikler utanç verici bir şekilde dağıldı. Bunu izle­yen yarım yüzyılda Selçuklu­ların bakiyeleri İlhanlı valile­rin altında sürekli aşağılanır­ken, ahali de işgalcinin altında ezildi. Kısa vadede Anadolu’da Türk birliğini kuracak bir güç ortaya çıkmadı ve en büyük aday, hatta onların doğal varisi sayılan Karamanlılar da bunu başaracak kabiliyet ve yapıda değildi. Moğol zulmünün bü­yüklüğü Nasreddin Hoca fık­ralarına bile konu olmuştur. Bununla birlikte, Anadolu Türk birliğinin dağılması Osmanlıla­rın devlet kurmaları için uygun koşulları oluşturdu. Esaret al­tındaki Selçuklular 1300’lerin başlarında tarihten silinirken, aynı tsıralarda Osman Bey İz­nik’i tekrar alıyor ve Bizanslı­ları İzmit yakınlarında Koyun­hisar’ında yenilgiye uğratarak (1302) büyük yürüyüşüne ge­çiyordu.

Osmanlı dönemi

İlk Moğol istilasının sona er­mesi Anadolu’ya dirlik ve dü­zen getirmedi. Osmanlılar Ana­dolu’yu fethetmek için 200 yıl daha savaşacaklardı. Dördüncü padişah olan Yıldırım Bayezıd İstanbul’u kuşatmayı düşün­düğü sırada Timur felaketi ya­şandı. Ankara Muharebesi’nde yapılan stratejik ve taktik hata­lar sonunda esir düşen padişah tutsak olarak öldü. İlginçtir, bu muharebede de şehzadeler pa­dişahı bırakıp emirleri altında­ki birliklerle kaçmışlardı. Bu sırada bir kısım ahali önceki Moğol zulmünü hatırlayarak Rumeli’ye kaçmaya çalıştı; Ça­nakkale’de bekleyen Ceneviz gemileri karşıya geçmek iste­yenlerden fahiş paralar aldılar.

Ne var ki Anadolu’da kurul­muş olan irili ufaklı 60 kadar Türk Beyliği, kendi bölgelerin­de belli bir düzen tesis ederek ahalinin ayakta kalmasını sağ­ladı. Bunların bazıları ileri­de Osmanlılara katılırken, en başta Selçukluların varisi ola­rak görülen Karamanoğulları olmak üzere bazıları da 16. yüz­yılın başlarına kadar direndiler. Osmanlılara defalarca boyun eğip her seferinde ilk fırsatta, özellikle de ordu Balkanlar’da savaşırken isyan ettiler. Ne var ki, o dönemde Anadolu hâlâ İpek Yolu’nun ucunda bir di­zi ticaret merkezine sahipti ve ayrıca Moğol istilaları Anado­lu’ya yeni bir Türk göçü dalgası getirmişti. Böylece Osmanlılar Fetret Devri’ni çabuk atlattı­lar ve Bayezıd’dan 50 yıl son­ra İstanbul’u aldılar. Ancak bu ara dönemde Osmanlı sultan­ları, örneğin en tipik olarak 2. Murad; bir yandan Avrupa’dan gelen Haçlılarla mücadele için Rumeli’ye diğer yandan isyan eden Türk beyliklerine müda­hale için Anadolu’ya at koştur­maktan bitap düşmüştü. Şu iyi bilinmelidir ki, Anadolu sürekli isyan ve içsavaşlarla örülü bir tarihe sahiptir. Her isyan sayı­sız ölüm, sürgün ve acı getir­mekteydi. Osmanlılar, beylikle­rin yanısıra güneydeki Mem­lûkleri de yenerek Anadolu’ya hakim olduklarında 16. yüzyılın büyük bunalımı başlamıştı.

16. yüzyıl: Büyük Kaçgun

Sözkonusu uzun kriz dönemi 2. Bayezıt ve özellikle Anado­lu’nun fethini tamamlayan Se­lim’in dönemlerinde kendini belli etmekle birlikte, esas ola­rak onuncu Padişah 1. Süley­man’ın devrinde gelişti ve to­runlarının döneminde patladı. Yani, aslında durum pek “muh­teşem” değildi. Sorunlar her ta­raftan geldi; hiçbir ülke bu ka­darıyla başaçıkamazdı.

Öncelikle Anadolu’da çok büyük bir nüfus artışı yaşandı. Artık artan nüfusu sevkedecek fetihler de yapılamıyordu; hat­ta Kıbrıs’a bu nedenle çıkıldığı söylenir. Şehirlere akan ancak işsiz kalan medrese talebele­ri suhte isyanlarını başlattılar ki, bunlar Celâlî adı verilen is­yanlarla birlikte yayılacaktı. Bu arada devlet merkez teşkilatı­nın yerleşmesine rağmen şeh­zadeler arasındaki taht savaşla­rı da kesilmedi. Ne var ki artık, tipik olarak Cem Sultan vaka­sında olduğu gibi, bürokrasinin uygun gördüğü şehzade tahta oturmaktaydı.

Esas felaket dönemi, 16. yüzyılın ikinci yarısında kurak­lık, veba, fare ve çekirge istila­ları ile aşırı soğuklar nedeniyle oluşan kıtlıkla başladı. 1564- 65, 1570-1, 1574, 1579 ve 1583- 5 yıllarında kuraklık ve açlık, o dönemde kendisini iyice hisse­tiren “küçük buz çağı” ile bir­likte ahaliyi büyük sıkıntıya soktu. Aynı dönemde, 1585’te, paranın değeri büyük ölçüde düşürüldü ve tahmin edile­bileceği gibi bunun ardından 1589’da o güne kadar görülen en büyük Yeniçeri isyanı baş­gösterdi. Devlet, Fatih’ten beri her zaman mali kriz içerisinde olup süreki olarak daha düşük değerde para basıyordu. İstan­bul’da ilk yağma, Fatih ölünce meydana geldi. Kapıkulları oğ­lu 2. Bayezıd’ı paranın değerini düşürmemesi koşuluyla tahta çıkardılar ama, bu daha son­ra sürekli bir uygulama hâline geldi. Tüm bunlarla birlikte 16. yüzyılda Safevilerin Anadolu’ya gönderdikleri kızıl börklü der­vişlerin isyan çıkarma girişim­leri, İran savaşlarıyla birlikte muazzam kaynak yuttu. Ana­dolu ahalisinin isyancılara ya­kın duran kısmı daha büyük bir baskı gördü. Kaldı ki, Tuna boy­larında ve Akdeniz’de yapılan seferler da gelir getirir olmak­tan çıkmış; uzaklaşan sınırlar­da kale garnizonları bulundu­rulması gereği ortaya çıkınca, her kış evine dönen tımarlı si­pahiler işlevini yitirmiş; pahalı profesyonel askerler ise hazi­neyi büsbütün tüketmişti.

Tüm bunların üzerine 1590’ın aşırı soğuk dalgası, er­tesi yıl kıtlık ve eşkıyalığı art­tırdı. Sonrasında Karayazıcı ile birlikte sürekli isyanlar dönemi başladı. 1590’lar, önemli bir dö­nüm noktasıdır. Ovalarda yaşa­yan ahalinin bir kısmı uzak dağ köylerine çekildi. Orada kısa bir süre kalıp çatışmaların so­na ermesini umuyorlardı ama bu fırsatı bulamadılar. Geçici olacağını düşünerek yerleştik­leri derme-çatma konutlardan dönemeyecekler ve uzun süren bir sefalete sürükleneceklerdi.

Bu olayların sonucunda Anadolu’da dirlik-düzenlik kal­madı. Ayrıca Osmanlıların 16. yüzyılda Doğu ticaretinden ge­len geliri büyük ölçüde yitirdik­lerini; İpek Yolu’nun önemini kaybetmesinden sonra Baharat Yolu’nun da Batı Avrupalıların eline geçtiğini; Osmanlı deniz­cilerinin Hint Okyanusu’ndaki girişimlerinin akamete uğra­dığını ve Akdeniz’de üstünlük mücadelesinde geri kaldıkları­nı; Batılıların sömürgelerden taşıdıkları altın, gümüş ve diğer mallar karşısında şaşırdıkları­nı, özellikle dokuma imalatında rekabet edemeyip atölyeleri ka­pattıklarıni görürüz.

Tüm bunlara rağmen, artık Anadolu’nun kılcal damarla­rına kadar nüfuz edildiği için toplum ayakta kalmıştır. Kent­lere ve kasabalara yayılan iş­sizlerin bir kısmı eşkıyalara katılmış, bir kısmı da paşaların yanında paralı asker olarak işe alınmıştır; artık kısmetine göre neresi nasip olmuşsa. 17. yüz­yıl başında, Padişah 1. Ahmed (saltanatı 1603-1617) dönemin­de İstanbul’a gelen Batılılar, imparatorluğun yıkılmak üzere olduğu yorumunu yapıyorlar­dı. Nitekim ondan sonra tahta çıkan 1. Mustafa hapsedilmiş, yenine geçirilen 2. Osman öl­dürülmüş, 4. Murad zamanında bunalım sürmüş, 1. Ahmed’in en küçük oğlu İbrahim ise tahta çıktıktan sonra önce hapsedi­lip sonra devlet ricalinin kara­rıyla boğdurulmuştur. Osmanlı Devleti kendisini toparladı ama bu defa da Orta Avrupa’da yü­rütülen Uzun Savaş ile birlikte Rusların Karadeniz’e inmesi, Venedik savaşları ile birlikte 17. yüzyıla damgasını vurdu. Bu sı­rada Anadolu’da istikrarsızlık sürüyordu. Kapıkulları kont­rolden çıkmış, başarısız savaş­lar birbirini izlemiş, paranın değeri düşmüş, reaya toprağı terketmeye devam etmiş, Kapı­kulu askerlerinin sayısı artmış, isyancılar paşaların kellelerini almaya başlamışlardı.

Nasıl ayakta kaldık?

Anadolu Türk varlığının bu ka­dar olumsuz koşullara rağmen ayakta kalmasının iki önemli nedeni vardır. Birincisi Türk­lerin Anadolu’da kesin nüfus çoğunluğuna sahip olmasıdır. Aynı çoğunluğa sahip olama­dıkları, coğrafyanın en ince da­marlarına kadar yerleşmedik­leri Balkanlar’da durum farklı oldu.

İkincisi örgütlenme yete­neğidir. Selçuklular çökün­ce kentlerde ahiler, fütuvvet örgütleri, bölgelerde Anado­lu Beylikleri çerçevesinde ör­gütlenerek güç oluşturdular. Osmanlılar çökünce de hem Müdafayı Hukuk cemiyetleri liderliğinde yerel millî kongre iktidarları oluşturdular hem de merkezî devlet idaresini Ana­dolu’ya taşıyabildiler. Bunlar büyük olaylardır. Temelinde ahalinin beka sorunun farkında olması ve Osmanlıların Türk tarihinde ilk defa kalıcı bir dev­let geleneği yaratması vardır. Daha önce Asya coğrafyasında kurduğumuz çok sayıda devle­tin hepsi kısa sürede çökmüş­tü; çünkü veraset kanunu ol­madığı için her tahta çıkış bir içsavaşa yol açıyordu. Osmanlı sisteminin önemi, merkezî bir devlet bürokrasisi yaratmasıdır ki, çoğu zaman veraset işini de bu bürokrasi kararlaştırıp çöz­müştür. Bürokrasinin örgütlü­lüğü devletin hem zaafı hem de gücüdür; buna hem lanet hem lütüf diyenler de olmuştur. Bü­rokrasi, varlığının tek teminatı olan devleti ne yapıp edip ayak­ta tutmuş, sonunda cumhuriye­ti de onlar kurmuştur.

Öte yandan bürokrasi­nin her reformu yarım yama­lak olmuş, ülkeyi imar etmeyi nadiren hedef hâline getirmiş, görevliler genelde başını der­de sokmadan yeni tayin bek­lemiştir. Devlet de yöneticiler (paşalar, kadılar, valiler), yerel nüfuzlular ile sıkı bağ kurup sömürü çarkına fazla kapılma­sınlar diye sık sık memurların yerini değiştirmiştir. Tabii bu durum adaletsiz çarkı durdur­mamıştır. “Tayin geleneği” gü­nümüzde hâlâ devam etmek­tedir.

Diğer bir faktör de ilk 10 pa­dişahımızın Tuna’dan Basra’ya kadar uzanan büyük bir toprak sermayesi oluşturmasıdır. Böy­lece, çoğu zaman zar zor da ol­sa her krizle başa çıkabilecek yedek kaynaklar oluşturulabil­miştir. Osmanlı Devleti merke­zileştiğinde, Avrupa’da sade­ce İngiltere ve Fransa merkezî monarşi yolunda adım atmak­taydı ve doğal sınırlarını henüz fethedememişlerdi. Toprak sermayesi imparatorluğun son yılına kadar parça parça elden çıkarılarak kullanıldı, sonun­da tükendi; hatta Misak-ı Milli sınırlarından da taviz verilmek zorunda kalındı. Ancak tüm bu büyük mücadeleyi sonuna erdi­ren, eksiklikleriyle de olsa top­lumu ayakta tutan tüm kurum­ları oluşturan, okulları, has­taneleri açan gücün devletin merkez teşkilatı olduğu daima hatırda tutulmalıdır.

19. yüzyıl: Bitmeyen çile

İlber Ortaylı 19. yüzyılı “İm­paratorluğun en uzun yüzyı­lı” olarak nitelemiştir. Sayısız gaile imparatorluğun üzerine çökmüş, krizler biribirini izle­miştir. İyi padişahımız 3. Selim öldürülmüş; Rus savaşları sü­reki kaynak tüketmiş; İngiliz ve Fransızlar da savaşların gidişa­tına göre işgalci veya müttefik olarak topraklarımızı karıştır­mış; buna Büyük İhtilal (1789) sonrasında artan milliyetçi ce­reyanların faaliyetleri eklen­miştir.

Diğer yandan ayanlar ye­rel iktidarlarının tanınmasını istemiş, Kavalalı gibi bazıları kendi devlet yönetimlerini ku­rarak Anadolu’da ilerlemiştir. Rumeli âyanları devlet içinde devlet hâline gelmiş, Anado­lu’da da bazı yerel nüfuzlular güç kazanmıştır. Yeniçeriliğin kaldırılmasından sonra dev­let bir süre derme-çatma ve işe yaramaz bir orduyla başbaşa kalmış; bu ordu benzeri güruh, örneğin Nizip Muharebesi’nde kimi zaman daha düşmanı gör­meden dağılmış; donanma ise komutanı tarafından kaçırıla­rak İskenderiye’de Kavalalı’ya teslim edilmiş, ancak İngiliz­lerin aracılığıyla 2 yıl sonra İs­tanbul’a dönebilmiştir.

2. Mahmud Sened-i İttfak’ı yokederek âyanların gücünü kırmaya büyük önem vermiş yeni ordu ve kurumlar oluştu­rarak devleti yeniden toparla­mayı amaçlamış; onu izleyen Abdülmecid döneminde iste­nilen reformlar güdük kalmış; Abdülaziz darbeyle iktidardan düşürülmüş; Kırım Savaşı ile başlayan dış borçlanma devlet gelirlerine yabancıların elkoy­duğu Düyun-u Umumi utan­cıyla sonuçlanmıştır. Yüzyılın sonunda, devletin memur ve subaylarına bile düzenli maaş verilememiş, ordu reformu ta­mamlanamamıştı. İşte Osman­lı toplum bu şekilde 20. yüzyıla girmiş ve Balkan Savaşı hezi­metiyle Rumeli’yi yitirmiştir ki, bu coğrafyanın kimi yerleri -örneğin Rodoplar- bizim için Ankara veya Kastamonu kadar Türk vatanıydı. Her halükarda Osmanlı hanedanı yokolmaya mahkumdu; çünkü 1918’de sa­dece onlar değil, Romanovlar, Habsburglar ve Hohenzoller­nler de tarihe karıştı. Ancak 1. Dünya Savaşı sonrasında Mer­kezî İttifak’a dayatılan parça­layıcı antlaşmaları ilk yırtan, Sevr’in yerine Lozan’ı koyan Türkiye oldu.

Osmanlı Devleti Türkle­re huzurlu bir hayat sunma­dı; ama en uzun ömürlü Türk devletini oluşturarak nüfusun Anadolu’da yoğunlaşmasını ve örgütlenmesini sağladı. Bir dö­nem, dünyadaki tek bağımsız Türk devleti bizdik. Bu arada, imparatorluğun tüm tarihi bo­yunca Asya’dan bazen az bazen az bazen çok, ama sürekli göç­ler geldi. Bu göçler her dönem­de taze kan getirdi ki, bunlar, imparatorluğun felaketli son günlerinde çok kritik bir insan­gücü sağlamıştır.

Selçuklular bir geçiş döne­miydi ve Türkleri kritik böl­gelere yerleştirdiler. Anado­lu Beylikleri, kriz döneminde Türk varlığına çatı oluşturdu­lar. Osmanlılar uzun ömür­lü ilk Türk devletini kurarak sıkıntılı da olsa cumhuriye­te yetecek bir insan ve toprak sermayesini korudular. Bu top­raklar tarih boyunca istikrar­sızlık üretti. Bizans zamanında da benzer sorunlar vardı. Ana­dolu, İstanbul’dan müdahale eden merkezî bürokrasi ile ye­rel nüfuzlular arasında sıkışıp dururdu. Osmanlılar da benzer sorunlarla karşı karşıya kaldı­lar. 19. yüzyılda yerel nüfüzlu­lar merkezî otoriteye kafa tuta­cak güce eriştiler ama, sonra­sında sisteme entegre oldular. 1911-22 savaşlarından sonra nüfus daha homojen hâle geldi ve dünya tarihinde eşi görül­memiş bir oranla 100 yılda yedi kat artış gösterdi. Günümüzde bunun sosyal ve siyasal sonuç­ları ile boğuşuluyor; bu nüfus, dinamizmini yeni kanallara ak­tarmanın yollarını yaratıyor. Müthiş maceramız sürüyor.  

11. yüzyıldan bugüne Anadolu’da kalıcı olan Türkler, asırlar boyunca Hazar Denizi’nin kıyılarından batıya akan atalarımız; çok sorunlu bir bölgede varoluş savaşı verdi. Anadolu platosu ve engebeli yüksek arazide tarih boyunca istilalara karşı bir ricat ve güç oluşturma alanı sağladık. O dönemden 19 Mayıs 1919 tarihinde ateşlenen İstiklal Harbi’ne; Ankara’nın yeni merkez olmasına; günümüzde iklim kriziyle tetiklenen coğrafi değişikliklere; kuzeyimizde devam eden ve genelleşme eğilimi taşıyan sıcak savaşa uzanan süreçte mücadelemiz sürüyor.

Tarih, coğrafyadan ba­ğımsız anlaşılamaz. Her coğrafya, dağları, ovaları, denizleri, çölleri ve nehirleriyle, üzerinde yaşanan toplum hare­ketlerini belirlemiştir. Bunlar sadece olayların cereyan ettiği birer sahne değildir. Toplumla­rın faaliyetlerini, gelenekleri­ni ve tüm karakterini oluşturur. Bozkır ve deniz farklı toplumlar üretir. Toplumların kültür alış­verişi ve göçleri de özellikleri farklı coğrafyalara taşıyıp yeni sentezlere yolaçar.

Anadolu, birçok diğer uygar­lığın yanısıra Hititlere, Friglere, Lidyalılara, Likyalılara, Helen, Pers ve Romalılara evsahipli­ği yapmış, Moğollar tarafından istila edilmiş, ayrıca kısa veya uzun süreli birçok başka işga­le uğramıştır. Akdeniz’e uza­nan diğer yarımadalar, örneğin İber ve Balkanlar gibi, bin yıllar içerisinde hoyrat kullanılmış, yıpranmış, yorulmuş ve verimi azalarak yoksullaşmıştır. Tüm olumsuz koşullara rağmen, gene Anadolu sayesinde ayakta kal­dık; İstiklal Harbimizi, Anado­lu platosuna dayanarak sonuca götürdük.

#tarih’in Mayıs 2022 sayısı tüm Türkiye’de bayide…