Yazar: Mehmet Tanju Akad

Kudüs: Geçmişten bugüne sürekli ‘baş alan’ bir başkent

Yahudilerin Kudüs üzerindeki iddiaları, Kananitler ve Mısırlılardan sonra, yaklaşık 3 bin yıl önce bu bölgeye yerleşmeleriyle başlar. Romalılardan bu yana yaklaşık 1.000 yıllık tarihte ise Doğu ile Batı arasındaki mücadelenin odak noktasında hep Kudüs var. Şehrin yağma ve katliamlarla örülü tarihi, bugün İsrail devletinin terörü ile devam ediyor.

Bütün İbrahimî dinler tarafından kutsal kabul edilen Kudüs, çağlar boyunca sonu gelmez mücadelelere sahne oldu. Şayet Pompei tarafından MÖ 62’de fethedilmesini başlangıç olarak alırsak bu mücadele Romalılardan bu yana 20 asırdır sürüyor; ama öncesi de vardır. Haçlılar tarafından 1099’da ele geçirilmesini temel alsak bile 925 yıl diyebiliriz.

MÖ 500’lerde Kudüs’ü ele geçiren Babilliler bölgedeki Yahudi halkı sürgüne göndermişti. Yahudi ressam Eduard Bendemann’ın hadiseyi tasvir eden çizimi.

5 bin yıllık bir şehir olan Kudüs birçok kavmin yönetimi altında kaldı, sayısız savaşa, kuşatmaya ve isyana sahne oldu. Bunların çoğunda yıkım ve katliam yaşandı. İskender’den Pompei’ye, Haçlılardan Selâhaddîn-i Eyyûbî’ye, Yavuz Sultan Selim’den Napoléon’a kadar birçok hükümdar bu kenti aldı veya almaya çalıştı. Daha niceleri bunu hayal etti.

2 . Wilhelm, Abdülhamid’in davetlisi olarak bölgeye geldiği sırada (1898) önce Selâhaddîn’in Şam’daki türbesine bronz bir çelenk koydu; sonra onu taklit ederek Kudüs’e bir fatih gibi aynı yerden at üzerinde girmeyi istediyse de, surların yıkılması gerektiği için bu mümkün olmadı. Siyonizmin babası sayılan Theodor Herzl bu ziyaret sırasında Wilhelm ile 3 defa görüştü ama ondan istediği desteği alamayınca yüzünü İngiltere’ye çevirdi. 1917’nin Aralık ayında Gazze’den ilerleyen İngiliz Generali Allenby, Kudüs’ü Osmanlılardan aldı; bu tarihten sonra Yahudiler burada devlet kurma çabalarına hız vereceklerdi.

1918’de Osmanlı tarihinin son meydan muharebesi de, Kudüs’e sadece 63 kilometre mesafedeki Nablus’ta oldu. Osmanlı birlikleri en büyük ve nihai yenilgilerini Filistin’de yaşadı. Bundan sonrası Araplar ile Yahudiler arasında yapılan savaşlar ve katliamlarla günümüze uzanan bir süreçtir. Kudüs’te hiçbir baskı ve mücadele, son 100 yıldır görülen kadar uzun süreli ve sistemli olmadı. Ne var ki sözkonusu tarih olunca, ne kadar eskiden bakmaya başlarsak meseleleri o kadar iyi anlayabiliriz.

Kudüs tarihte önemli bir yer tutar; çünkü Doğu ile Batı arasındaki mücadelenin odak noktasında olmuştur. Ortaçağ’ın başında dünyanın minicik bir parçasına sıkışıp kalmış olan Hıristiyanların Avrupa’dan taşmaları Kudüs için yapılan Haçlı Seferleri’yle başlamış; bunların başarısızlığından sonra doğuya denizlerden ulaşmaya çalışırken küresel hakimiyetin ilk adımlarını atmışlardır. Batı Asya’nın Doğu Akdeniz’deki bu kenti, bir anlamda dünyanın odak noktalarından biridir. Yahudilerin ve Hıristiyanların hakimiyet için her şeyi yapmaya hazır oldukları bu kent, Mekke’den önce Müslümanların kıblesiydi. Hıristiyan Batı dünyasının bu kenti Yahudilere teslim etmesi de modern tarih içinde önemli, bir yer tutar.

Yahudilerin Kudüs üzerindeki iddiaları, Kananitler ve Mısırlılardan sonra, yaklaşık 3 bin yıl önce bu bölgeye yerleşmeleriyle başlar. Daha sonra Babilliler şehri ele geçirip halkını sürgün olarak götürdüler. Persler Babil’i alınca, Yahudilerin dönmesine izin verdi. MÖ 332’de İskender Persleri yenilgiye uğratıp Doğu Akdeniz kentlerini birer birer alarak Mısır’a ilerlerken Kudüs de Helenistik yönetim altına girdi. İskender’in bizzat Kudüs’e girip girmediği tartışmalıdır ama bölgenin kaderini değiştirdiği kesindir. İlerleyen yıllarda Makedonyalılar zayıflarken Romalılar Akdeniz’e egemen oluyor ve bu arada şehirdeki isyan geleneği sürüyordu.

MÖ 62’de Romalılar Kudüs’ü fethettikten sonra da ayaklanmalar artarak sürdü. 70 yılında imparator Titus zamanındaki bir isyandan sonra ise şehir büyük bir yıkıma uğradı ve Yahudilerin şehre girmeleri, ölüm cezası yaptırımıyla yasaklandı. Burada Jupiter adına büyük bir tapınak inşa edildi (bu arada Roma’ya karşı Yahudi isyanlarının “Ben Hur” filminde olduğu gibi Hollywood sinemasının favori temaları arasına alınması dikkatlerden kaçmamalıdır).

ŞEHİR MÜSLÜMANLARA GEÇİYOR

Roma’nın bölünmesini takiben Filistin, Doğu Roma egemenliğine girdi. Hıristiyanlığı devletin resmî dini yapan Konstantin, Kudüs’e önem verdi; kent ihya edildi, bir dizi kilise yapıldı ve bir piskoposluk ihdas edildi. Jüstinyen devrinde şehirde imar faaliyetleri artarak devam etti. Batı Roma’nın yıkılıp Hıristiyanlığın genel bir zaaf içerine girdiği dönemde ortaya çıkan İslâm devleti bu durumdan istifade ederek son derece hızlı bir yayılma gösterdi. 636’daki Yarmuk Muharebesi’nde Bizans kuvvetlerinin kesin bir yenilgiye uğratılmasını takiben, 637-38’de Kudüs Arapların eline geçti. Şehre gelen Halife Ömer camilerin yapımına önem verdi, ama diğer dinlerin ibadethanelerine saygılı davranmaya özen gösterdi. Emevî yönetiminin sonlarında meydana gelen bir isyandan sonra, bu ayaklanmaların tekrarlanmasını önlemek amacıyla şehir surları yıkıldı.

MÖ 62’de Romalılar Kudüs’u fethettikten sonra yaşanan isyanlarda şehir büyük bir yıkıma uğradı. İtalyan Ressam Francesco Hayez’in “Kudüs Tapınağı’nın Yıkılışı” isimli eseri, 1867, Gallerie dell’Accademia di Venezia.

Bunu izleyen Abbâsîler ve Fatimîlerin dönemlerinde Bizans imparatorları, uzlaşma ortamı sağlayarak kiliselerin bir kısmını restore etmek için izin kopartmıştır. Bu dönemden sonra (11. yüzyıl) Türkler devreye girecektir. 1055’te Selçuklular Filistin’de Fatimî egemenliğine son verirken, komutanlarından Atsız 1070’te Kudüs’ü aldı.

Bundan sonraki 29 yıl isyanlar ve Fatimîlerle mücadele içerisinde geçti. Fatimîler 1096’da Kudüs’ü tekrar ele geçirdiler ama bu sadece 3 yıl sürdü; Haçlılar 1099’da şehri kuşatıp Müslümanların hakimiyetine son verdi.

VE HAÇLILAR SAHNEDE

Haçlıların şehre girişi son derece büyük katliamlara ve yağmaya sahne oldu. Kudüs’teki bütün camiler kiliseye çevrildi. Aksa Camii, yeni düzenlenen Templar Şövalyeleri’ne verildi. Yine bu sırada kurulan St. Jean Şövalyeleri tarikatı, Hıristiyanların korumasını üstlendi. Hospitaller Şövalyeleri olarak da bilinen bu tarikat, daha sonra Rodos’a yerleşerek Fatih ve Kanunî’ye karşı savaşacaktı. Rodos’tan da kovulmaları üzerine Malta’ya taşınmaları, Osmanlı denizciliği üzerinde yıkıcı bir etki yaptı; Osmanlıların bu adaya yaptıkları çıkarma ve kuşatma harekatının yenilgiye uğramasını sağlayarak Akdeniz’deki hakimiyet mücadelesinde kritik bir rol oynadılar. Turgut Reis jeostratejik olarak çok merkezî konumdaki Malta’da, kuşatma sırasında hayatını kaybetti. Gene Kudüs’te öne çıkan Töton Şövalyeleri ise daha sonra Baltık kıyılarında Alman varlığı için savaşarak Prusya’nın nüvesini teşkil edecek oluşumlara katkıda bulunacaklardı.

637-38’de Kudüs Müslümanların eline geçti. 2. Halife Ömer’in Kudüs’e girişini tasvir eden Charles Henry Granger’ın gravürü, 19. yüzyıla tarihleniyor.

1. Haçlı seferinde Hıristiyanlar, kendi askerî becerilerinin yanı sıra Bizans ve Ermenilerden yardım alarak başarılı oldu. Ne var ki Bizans’a verdikleri sözleri tutmadılar ve araları bozulunca Kudüs’ün yanı sıra Urfa, Antakya, Trablus’da kurdukları küçük devletler hasım bir coğrafyada desteksiz kaldı ve denizden gelecek yardıma daha muhtaç duruma geldi. Bu arada kendi aralarında da gerilimler yükseldi. 2. ve 3. Haçlı seferleri, Haçlı liderliğindeki bölünmüşlüğü iyice ortaya çıkardı; ancak İtalyan filolarının yardıma gelmesiyle Akka başta olmak üzere Filistin’de kıyı kalelerinin çoğunu ve Kıbrıs’ı ele geçirdiler. Bu durum Arapların da bu büyük tehdit karşısında toparlanmalarına yol açtı. Nureddin Zengi 1144’te Urfa Kontluğu’na, Selâhaddîn-i Eyyûbî de 1187’de Kudüs Hıristiyan Krallığı’na son verdi. Ancak Kudüs’e girerken Hıristiyanlara karşı son derece yumuşak bir tutum aldı. Katliam ve yağmayı engelledi. Hıristiyanların Müslümanların alicenaplığını görmelerini istediğini söyledi. Müslüman yönetimi altında Hıristiyanların Kudüs’te belli sayıda kilise ve hastaneyi tutmalarına izin verildi ve gelen Hıristiyan hacılar da özel bir zorluk çekmedi.

Haçlılar 1099’da Kudüs’ü kuşatıp Müslümanların hakimiyetine son verdi. Dominique-Louis Papety’nin 1845 tarihli çizimi, Le Collections du Château de Versailles.

Hıristiyanlar Kudüs’ten sonra diğer kaleleri de sırayla kaybetti ve 1291’de Akka’nın düşmesiyle Haçlıların Filistin’deki askerî ve siyasi varlıkları sona ermiş oldu.

Asırlar sonra, Napoléon Bonaparte Mısır seferi sırasında Akka’yı alarak Kudüs’e ve oradan daha kuzeye yürümek istedi ama başaramadı (Bu sırada esir aldığı 2 bin Türk askerini ve ayrıca binlerce sivili öldürerek büyük bir savaş ve insanlık suçu işlediğini belirtmeden geçmeyelim).

Rus çarlarının da Kudüs’ü güneye ilerleme emellerinin bir parçası hâline getirdikleri, Ortodoks hacıları koruma bahanesiyle burada manastırlar inşa ederek bölgeye yerleşme çabaları da ayrı bir olgudur. Ancak Rus Yahudileri de bölgeye göç etmişler ve 1878’de Filistin’deki ilk köylerini kurmuşlardı. Fransızların ve Rusların Suriye ve bölge üzerindeki etkinlik çabaları 20. yüzyılda da sürmüş olup günümüzde de devam etmektedir.

Haçlıların Filistin’deki varlıklarının sona ermesindeki en büyük faktör, burada önemli bir nüfuslarının olmamasıydı. 12. yüzyılda buradaki Frankların nüfusu 120 ila 150 bin arasında olup, sahaya ancak 600 şövalye ve 5. bin piyade çıkarabiliyorlardı. Şövalye tarikatları çok daha disiplinli olup ayrıca 6 bin şövalye ve bir miktar piyade askerle savaşa katılarak Hıristiyanların önemli gücünü oluştursa da, bunlar uzun vadede yeterli değildi.

Selâhaddîn-i Eyyûbî 1187’de Kudüs’ü Hıristiyanlardan aldı. Ancak Kudüs’e girerken Hıristiyanlara karşı son derece yumuşak bir tutum almış, katliam ve yağmayı engellemişti. David Aubert’in 15. yüzyıla tarihlenen Chronique des empereurs isimli elyazması eserinde şehir Eyyûbî’ye teslim ediliyor.

4. Haçlı Seferi’nde İstanbul’un Latinler tarafından fethi ve yağmalanması, Katolikler ile Ortodokslar arasındaki bölünmeyi derinleştirdi. Haçlı Seferleri, Hıristiyan güçlerin bölgeyi tutmalarına yetmedi; buna Haçlıların Anadolu’dan geçerken büyük kayıp vererek insan gücü yitirmelerini de eklemek gerekir. Özellikle Eskişehir yakınlarındaki bir muharebede Selçuklular Haçlılara büyük kayıp verdirmişlerdir. Öte yandan, Filistin’den kovulmalarından sonra Haçlı Seferleri’nin hedefi Osmanlı Devleti hâline geldi ki, bunlar başta Niğbolu olmak üzere bir dizi muharebede büyük ölçüde imha edildiler.

SİYONİZM DÖNEMİ

19. yüzyılın sonlarında Yahudiler Filistin’de bir devlet kurmayı akıllarına taktıktan sonra, Osmanlı yönetiminin engelleme isteklerine rağmen burada toprak almaya ve yerleşmeye başladılar. Bu, siyonist politikanın temel hedefi oldu. Her ne kadar Filistin fikri daha önceleri gündeme gelmiş olsa da, bu girişimin babası Avusturyalı bir Yahudi olan Theodor Herzl’di.

19. yüzyıl Avrupa’sı Yahudilerin büyük baskı altında yaşadıkları, toplumdan dışlandıkları, bazı ülkelerde şehirlere bile ancak hayvanlarla aynı kapıdan girebildikleri bir yapıdaydı. Zengin Yahudiler biraz daha rahattı ama Yahudi düşmanlığı genelleşmişti. Yahudi mahallelerinin yağmalanması (pogromlar), Dreyfus davası ve 20. yüzyılda devam eden katliamlar hatırlardadır. Bu koşullarda Herzl, anti-semitizmden kurtulmanın tek yolunun bir Yahudi devletinin kurulması olduğunu savundu. Bunun için Afrika’da Mozambik gibi bazı yerler bir ara tartışılsa da, Filistin hedefinden vazgeçilmesi sözkonusu olamazdı. Siyonistler o sırada Osmanlı egemenliği altında olan Filistin’de, toprak karşılığında bütün Osmanlı borçlarını ödemeyi teklif etti; ne var ki Abdülhamid bunu reddetti. 1881’de Hıristiyan ve Yahudilerin Filistin’de toprak almaları yasaklandı. Ancak Osmanlı başkentinden uzaktaki bu yasaklar fazla etkili olmadı; 1904-1914 arasında 40 bin kadar Yahudi daha Filistin’e göç etti.

İngiliz Ordusu 1917’de Kudüs’ü ele geçirdi. General Allenby, Kudüs’e bir “fatih” edasıyla at üzerinde değil, yaya olarak girmiş ve kutsal şehre saygısını bu şekilde göstermişti.

The Daily Mirror’ın, 11 Aralık 1917 tarihli sayısı, Kudüs’ün İngilizler tarafından ele geçirildiği manşetiyle çıkmıştı.

1917’de İngilizler Balfour Deklarasyonu adı verilen ve siyonist liderlerden Rotschild’e hitap eden bir mektupta Yahudilerin Filistin davasını desteklediklerini açıkladı. Bunu, savaş sürerken Osmanlı topraklarını Fransa ile paylaşmayı hedefleyen Sykes-Picot Antlaşması’na dayanarak yapmışlardı. Hemen akabinde İngiliz Ordusu Kudüs’ü ele geçirdi. Ancak Yahudi faaliyetlerinin artması Arap nüfusun tepkisine yol açınca silahlı çatışmalar başladı. Yahudiler de buna karşı İngilizlerden örtülü bir destek alan savunma örgütü Haganah’ı kurdu. 1. Dünya Savaşı sırasında İngilizler için yaptıkları casusluk çalışmaları ve yardımcı birlik olarak faaliyet göstermiş olan Yahudi Lejyonu da bu gelişmeyi kolaylaştırmıştı.

Filistin’de Yahudilerin ilk önemli silahlı örgütlenmesi 1920’de faaliyete geçti. Böylece Arapların 1921, 1929 ve 1936’da başlayan saldırılarını savuşturmayı her seferinde başardılar. İngilizler Arap dünyasını karşılarına almamak için Yahudileri açıkça desteklemedilerse de, el altından yardımı sürdürdü. İlk yıllarda Jabotinky tarafından başlatılan Yahudi örgütlenmesi, aynı zamanda önemli bir askerî teorisyen olan Yitzak Sadeh tarafından geliştirildi ve 1936-39 çatışmaları sırasında gayrınizami savaş uzmanı olan İngiliz Orde Wingate ile ortak çalıştılar. Sadeh daha sonra İsrail Ordusu’nun kuruluşunda da çok önemli bir rol oynayacaktı. Özellikle Irak’tan Hayfa’ya giden İngiliz petrol boru hattını korumak için geceleri İngiliz birlikleri Haganah ile devriye atıyor, sabah olunca sözde illegal olan Haganah evlerine dağılıyordu.

İngilizler 2. Dünya Savaşı sırasında, İskenderiye yakınlarına kadar ilerleyen Almanların Filistin’e gelme olasılığına karşı Yahudilerle birlikte Karmel ve Batı Galile’nin dağlık bölgelerinde direniş planlamışlardı. Bunlara rağmen savaş sürerken İngilizlerin Araplar ile iyi geçinme politikası ve yeni göçmenlerin gelmesini engellemesi, kimi Yahudileri manda yönetimine karşı terör ve yıldırma kampanyasına yöneltti. Bunların en bilineni, savaştan sonra İngiliz subaylarının kaldığı King David Oteli’nin havaya uçurulmasıdır. Bu çerçevede Yahudilerin İrgun ve Stern terör örgütleriyle İsrail Ordusu’nun nüvesini teşkil eden Haganah’dan dönüştürülen Palmach güçleri arasında çatışmalar oldu ama, ordu kurulurken sözkonusu küçük örgütler kendilerini lağvederek IDF’ye (İsrail Savunma Kuvvetleri) katıldılar.

Yasağa rağmen 1945’ten itibaren 10 binlerce kaçak Yahudi göçmen bölgeye geldi ve bunlar yerleştirilerek koruma altına alındı. Bu karmaşa karşısında savaş yorgunu İngilizler, konuyu Birleşmiş Milletler’in kucağına bırakarak çekilmeyi tercih etti. Palmach bu arada güçlerini toparlayarak 10 tabur kurdu.Bunlar kısa sürede kurulan 11 tugayın çekirdeği olacaktı. Ancak belki de daha önemlisi, sivil milisler ile tüm sınıflardan destek birliklerinin oluşturulmasıydı.

MÜLTECİ KAMPLARINDA KATLİAM

Nüfusları Araplardan az olan Yahudiler, İngilizlerin yönetimi bıraktığı gece derhal inisiyatifi ele alarak taarruza geçtiler ve Arap kuşatmalarını kaldırdılar. O günlerde Deir Yasin köyünde kadın ve çocuklar dahil 200 sivili katletmeleri, Arapları kaçmaya yönlendirerek büyük mülteci sorununu başlattı. Bağımsızlığın ilan edildiği 1948’deki savaşlarda İsrail güçleri, yerel Arapların yanısıra, Mısır, Irak ve Suriye’den gelen orduları da durdurmayı başardı. Bu onların yoğun Batı desteği almaları ve yüksek bir eğitim düzeyine sahip olmaları sayesindeydi. Sürgüne giden Filistinliler ise kısmen Suriye ve İran gibi ülkelerin denetimine girdi, kısmen de dünyanın diğer taraflarına dağıldı. Bu arada Ürdün’de 1970’teki “Kara Eylül” günlerinde ve Lübnan’da Tel Zataar’da ve ayrıca Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) korumasını yitirdikten sonra Sabra ve Şatilla mülteci kamplarında Hıristiyan milislerin rol aldığı büyük katliamlara uğradılar. Filistinliler buna rağmen Lübnan’da giderek artan bir etkinlik kurdu.

İsrail’in Araplar karşısında 1956, 1967 ve 1973 savaşlarındaki başarıları, Filistin direnişinin gayrınizami bir mücadeleye evrilmesiyle sonuçlandı. FKÖ ilk dönemde önemli bir güç hâline gelerek Lübnan’ın güneyinde bir ordu oluşturmaya başladı. Bununu üzerine İsrail, Lübnan’a karşı 1978’deki “Litani Operasyonu” ile başlayan bir dizi saldırı gerçekleştirdi. Buna rağmen FKÖ’nün güçlenmeyi sürdürmesi üzerine İsrail Ordusu 1982’de daha büyük bir güçle Lübnan’a girdi. Hadise Suriye birlikleriyle çatışmaya da döndü ama, bu arada FKÖ çok büyük kayba uğrayarak gücünü yitirdi. Bu sırada Lübnan’a gelen BM askerleri de barışı sağlayamadı.

İsrail başarılarına rağmen istediği sonucu alamayınca, 1985’te Lübnan’dan çekildi; ama 1993’te “Accountability”, 1996’da “Gazap Üzümleri” adı verdikleri operasyonlar düzenledi. Bu sözkonusu büyük operasyonlar arasında, 1987’den 1993’e kadar süren bir zaman diliminde Filistin direnişi “İntifada” adı verilen yeni bir şekil aldı. Burada Filistinliler Yahudilere her fırsatta ve her yolla itaatsizlik yapıyor, taş atıyor, trafiği engelliyor, polis ve İntifada için seferber edilen 80 bin askerle çatışıyordu. Bu uzun mücadele sırasında Filistinli çocukların 10 binlercesinin yaralandı ve yüzlercesi hayatını yitirdi; ancak İsrail de çok yoruldu ve özellikle uluslararası itibar kaybı büyüktü.

İsrail’in Araplar karşısındaki başarıları, Filistin direnişinin gayrınizami bir mücadeleye evrilmesiyle sonuçlanacaktı. 1967’deki 3. Arap-İsrail savaşı…

FKÖ’nün dağılmasıyla 2006’da itibaren Lübnan’da Hizbullah ve Gazze’de Hamas örgütleri öne çıkmaya başladı. Radikal Müslümanlar, laik kesimin yapamadığına talip oldu ve onları ikinci plana itti. Ne var ki Filistinliler Gazze ve Batı Yakası’na sıkıştırılıp yoksunluk içerisinde yaşamaya mahkum edilirken; Yahudiler Filistin topraklarını işgal ederek yeni yerleşimler kurmaya devam ediyordu. 1948’de İsrail bağımsızlığını ilan ederken, Filistin’de 120 bini Kudüs’te yaşayan 600 bin Yahudi vardı. 250 bin kişi de 1909’da kurulan Tel Aviv kenti ve havalisinde yoğunlaşmıştı. Zamanla Filistinlileri sürerek ve ağır zulüm altında tutarak nüfuslarını ve işgal ettikleri arazileri büyüttüler, 8 milyonu aşan bir nüfusa ulaştılar. Kudüs’ü başkent ilan ettiler ve buradaki Araplar üzerindeki baskıyı sürekli arttırdılar. ABD Başkanı Trump, 2017’de Kudüs’ü İsrail’in başkenti olarak tanıdı. Bu İsrail’in Gazze’de Hamas’a karşı giriştiği 2014’teki büyük operasyondan 3 yıl sonraydı ama, İsrail’in 2023’de başlatacağı dev operasyonun yanında çok küçük kalmaktaydı.

7 Ekim 2023’te başlayan İsrail-Filistin çatışmasını kapağa taşıdığımız 107. sayımızda; siyonizmin ortaya çıkışı, son 100 yılda İsrail’de güç ilişkileri ve Filistin ulusal mücadelesinde FKÖ’den Hamas’a giden süreci ele almıştık.

Araplar ve Yahudiler birlikte yaşamayı kabul etmedi; 1920’den itibaren çatıştılar. Ancak İsrail Devleti, İngiltere’nin sağladığı bir kuvözde doğum yaparak gelişti; sonrasında da özellikle ABD’den ve dünya Yahudilerinden inanılmaz miktarda yardım aldı. Araplar ise bir yandan kendi aralarında çatışırken sürekli askerî yenilgilere uğradılar. Ancak daha temel sorun şuydu: Araplar için her dönemde amaç Filistinlilerin başarısı değil, onların kendi çıkarları için kullanılmasıydı. Arap devletleri ve İran, kendilerine bağlı grupları bu çerçevede yönlendirdi ve çıkarları çerçevesinde kısıtladı. Bu, Filistinlilerin en büyük trajedisidir.

Filistinliler Gazze ve Batı Şeria’da sıkışmış olarak veya komşu ülkelerde veya mülteci kamplarında son derece dayanılmaz koşullar altında yaşamak zorunda kaldı. Kudüs’ün Arap ahalisi ise sürekli polis baskısı altında nefes almaya çalıştı, çalışıyor. Direnişleri İsrail tarafından suikastlar, hapis, ambargolar ve yokluğa mahkum edilerek bastırılmaya çalışılıyor. 2023’te başlayan son savaş, İsrail’in Filistin yerleşimlerinin büyük kısmını bombalayarak veya buldozerle yok etme ve hayatta kalabilenleri sürme operasyonu şeklini alarak sürüyor. İsrail, Arapsız bir Filistin için adım adım ilerliyor ve dünya bunu seyrediyor.

Aralık 2024
Siber savaşın içinde, sadece Lübnan’da değil her yerde…

İsrail’in geçen ay Hizbullah’a karşı Lübnan’da gerçekleştirdiği eşzamanlı saldırılar, savaşın ve siber terörün ulaştığı son aşamaya bir örnek. Bir “enformasyon savaşı” ile birlikte yürütülen bu eylemler, hayatın hemen her alanında ve en acımasız formatlarda kullanılıyor. Siber savaşın yapısı, koordinatları ve barış zamanlarında bile kesilmeyen faaliyet alanları…

İsrail’in 2024 Eylül’ünde Lübnan’da Hizbullah örgütüne karşı gerçekleştirdiği saldırılar, nasıl bir dünyaya intikal etmekte olduğumuzu çok çarpıcı bir şekilde gözler önüne serdi. Uzun süredir dünyanın her ülkesinde görülen, Pasifik’in minik ada devletlerini bile hedef alan siber saldırılar, son örnekteki özel nitelikleriyle yeni bir evreye sıçradı. Milyarlarca kullanıcının cebinde, evinde, işyerinde veya aracında olan her türlü iletişim cihazı, uzun zamandır istihbarat, dezenformasyon, dolandırıcılık, manipülasyon veya sabotaj-fidye amaçlarıyla ve bazen de nokta hedeflerini uzaktan tespit ederek vurmak için kullanılıyordu ama; artık bizzat bunların kendileri özel bir operasyonda bomba hâline dönüştürülmüş oldu.

Her ne kadar Lübnan olayı tekrarlanması çok zor, hattâ tedbirli hasımlara karşı neredeyse imkansız bir operasyon olsa da, bu işin nereye varacağını kestirmek zorlaşıyor. Hedef alınan kitlenin kullanacağı cihazlara minik bir patlayıcı yerleştirmek hele bu hadiseden sonra pek kolay değildir; ama bu yöntem tekil operasyonlar için pekala mümkün olabilir. Kaldı ki, cihazların içinde depolanan enerjinin hasım güçler tarafından etkilenmesi olasılık dışı sayılamaz. Lübnan hadisesi muhtemelen tek seferlik bir operasyondur ama, yeni yöntemlerin bulunabileceğini gözardı edemeyiz.

Dünyanın ve ülkemizin bir siber savaş (kimileri “siber terör” kavramının daha uygun olacağını savunuyor) fırtınası içinde olduğunu belirtmek durumundayız. Bilgisayarlara ve enformasyon sistemlerine kötü niyetli ve izinsiz girişler, bilgi hırsızlığı, kredi kartı sahtekarlıkları, şiddet ve psikolojik zorbalık ile suç kapsamına giren birçok başka olgu yaygın şekilde gündemde. Türkiye’nin dünya ortalamasının üzerinde siber saldırıya maruz kaldığı da bir gerçek. Bunları önlemek için USOM, yani Ulusal Siber Olaylara Müdahale Merkezi faaliyet gösteriyor.

Lübnan’da yaygın olarak kullanılan çağrı cihazları 17 Eylül günü saat 15.30 civarında patladı.

Siber savaşın asli unsuru olan yazılımlara sızma faaliyeti, uzun süredir çok yaygın. Özellikle bilgisayarlarla çalışan karmaşık sistemlerin ve platformların sabote edilmesi her zaman mümkün. Açığı olmayan veya bulunamayan sistem çok nadir ama, bunları önlemek için de çok yoğun bir çaba harcanmakta ve birçok defa başarılı da olunmakta.

Askerî alandaki kullanıma bakarsak, dronlar, güdümlü füzeler ve hattâ uçakların elektronik savaş veya siber sızmalarla tahribi veya karıştırılarak etkisiz kılınması artan şekilde gündemde. Elbette bunlar farklı ölçülerde kara ve deniz platformları için de geçerli. Bunun yazılımla ve ağlara sızılarak yapılması siber savaş, hasım tarafın elektromanyetik ortamlarını bozacak müdahaleler ise elektronik savaştır (EW-electronic warfare). Elektromanyetik sistemlerin bozulması belli bir güç ve yönlendirme gerektirdiği için, bu alanın hareketli unsurları gemi, uçak veya çeşitli kara platformlarına veya her 3 alanda faaliyet gösteren dronlara montelidir.

Çağrı cihazlarının patlaması nedeniyle 3 bin kişi yaralandı. Hastaneler ve sağlık personeli, yaralılara müdahale etmekte zorlandı.

Konu açık savaş olursa, siber veya elektronik savaş aracılığıyla hasım sistemlere müdahalenin birinci hedefi, karşı tarafın savaşı yönetmesini sağlayan C4ISR sistemlerini bozarak onları körleştirmesi ve faaliyetlerini engellemesidir. C4ISR, uzun süredir savaşın en temel unsurlarıdır. Komuta, kontrol, iletişim, bilgisayar, istihbarat, gözetim ve keşif kelimelerinin kısaltmasıdır (command, control, communication, computer, intelligence, surveillance ve reconnaissance). Bunu, silah sistemleri ve platformlara yapılan müdahaleler izler.

Ancak askerî sistemlerin yanısıra sivil hedefler de son derece önemlidir. Bir ülkenin elektrik dağıtım ağının veya bankacılık sisteminin çökertilmesinin yaratacağı kaosu ve bunun savaşın gidişatı üzerindeki etkisini düşünün. Aynı şeyi tüm iletişim ve ulaştırma sistemleri için de söyleyebiliriz.

İsrail gizli servisi Mossad’ın Türkiye’de de faaliyetleri tespit edildi. Bu yılın başında yaklaşık 50 kişi, Mossad’a çalıştığı iddiasıyla gözaltına alındı.

Bu arada özellikle C4ISR ile diğer askerî sistemlerin köreltilmesinde siber savaşın yanısıra “elektronik savaş” (EW) sistemlerinin de kullanıldığını hatırlatmak gerekir (Bu ikisi çok farklı şeylerdir ve karıştırılmamalıdır). EW tarihi, 2. Dünya Savaşı’na kadar geriye giderken, siber ortam bilgisayar yazılımlarının yaygın kullanımıyla ortaya çıkmıştır. Daha önce hiçbir savaşta görülmemiş kadar EW kullanılan son Rusya-Ukrayna savaşında; ilk hareketin Ukrayna radarlarının Ruslar tarafından bozulması şeklinde ortaya çıkması bu alanda çok iyi bilinen bir örnektir.

Bugün dünyanın hemen her köşesinde altyapı kurumları, iletişim, şirketler, işinsanları, politik gruplar, parlamentolar, uluslararası toplantılar, ulaştırma, enerji ve akla gelebilecek her alan potansiyel hedeftir. Siber saldırılar politik amaçlı olabildiği gibi, suç amaçlı olanları da yaygındır. Şirket ağlarının ele geçirilip felç edildikten sonra düzeltilmesi için fidye talep edilmesi birçok defa rastlanan bir hadisedir. Büyük yazılım şirketleri fidye saldırılarını önleyici programlar geliştirmiş olsa da, birçok şirket kayıplarını azaltmak için siber korsanlara ödeme yapmıştır.

Çağrı cihazlarından biri satış noktasında patladı. Lübnanlılar yaralılara müdahale ederken ne olduğunu anlamaya çalışıyordu.

Görüldüğü gibi siber savaş sadece açık veya örtülü savaşlarla ilgili olarak kullanılan bir kavram değildir. Süreklidir. Siber saldırıların ezici çoğunluğu barış zamanında yapılır. Ancak eski tip casusluk olaylarında olduğu gibi, bunlar da açık bir savaşın nedeni olmaz; çünkü ortaya konulması ve yapanın ıspatlanması kolay değildir. Devletler bunu vekaleten yaptırabildikleri gibi, yapanların pekala “hevesli milliyetçi kişiler” olduğunu söyleyip işin içinden sözde sıyrılabilmektedir. Kaldı ki siber saldırılar savaş hukukunda net olarak belirlenmiş bir tanıma da sahip değildir. Bu koşullarda silahlı çatışmalar artık siber ve elektronik saldırılarla başlamakta ve siber saldırılar barış zamanında hiç kesilmeden devam etmektedir.

Siber saldırılar her alandaki rekabette ve örtülü çatışmalarda kullanılır. Öncelikle istihbarat toplamak için en uygun araçlardan biri, muhtemelen birincisidir. Bilgi her tür açık veya gizli operasyonun temeli olduğu için, ülkeler ve gruplar ellerindeki veri stokunu açık olmayan kaynaklara erişerek çoğaltmaya çalışır. Büyük servis sağlayıcılar, elektronik posta ve sosyal medya kuruluşları, oyun siteleri ve büyük şirketlerin müşteri listeleri çokça hedef alınmaktadır. Elbette, devlet kaynakları da fevkalade değerli hedeflerdir.

Birkaç gün sonra başlayan hava saldırıları nedeniyle Beyrut dışına büyük bir göç başladı. Trafik kilitlendi.

Siber saldırılar hedef ülkelerdeki politik gelişmelerini etkilemek için de kullanılır. Rusların ABD seçimlerine müdahalesi çok tartışıldı; hattâ dezenformasyon yayan operatörlerin fotoğrafları dahi (artık nasıl bulunduysa ve doğruysa) paylaşıldı. Keza, Rusların Almanların Ukrayna’ya yapacakları askerî yardımla ilgili kimi gizli görüşmeleri ele geçirip Alman kamuoyuna sızdırmaları da bu ülkede tartışma yaratma amacını gütmekteydi. Bu arada, Çin’in Alman hükümetinin sistemlerine sızıp hassas kartografya çalışmalarını ele geçirdiği yolunda haberler ortaya atıldı. Avustralya’da hükümet için çalışan bir hukuk firması ve yaygın sağlık kayıtlarına erişim sağlanarak milyonlarca kişinin kişisel bilgilerinin çalınması da haber oldu.

Askerî alandaki örneklere ağırlık verirsek… Ukraynalıların (veya onlar adına Batılıların) Rus haberleşmesini dinleyerek komuta yerlerine nokta atışlar yapması; Güneybatı Asya’da kimi örgüt liderlerinin izlenerek uzak mesafelerden, özellikle dron ve uçaklardan atılan hassas roketlerle vurulması; İsrail ve Amerikalıların İran’ın nükleer santralinin bilgisayar ağına girerek uranyum zenginleştirici santrfüjleri hızlandırmak suretiyle tahrip etmeleri en bilinen örnekler arasındadır. Hintlilerin de İsrail lehine Hamas’a karşı siber müdahalelerde bulunduğu paylaşılan bilgiler arasındadır. Rusların 2007’de Estonya ve 2008’de Gürcistan’a karşı yürüttüğü siber savaşlar, bu ülkelerle yaşadıkları gerilimlerde kullanılmıştır. İsrail ile Hizbullah arasında Lübnan’da 2006’daki çatışmalar da siber savaşın öne çıktığı örneklerden biridir.

TSK da C4ISR sistemlerine uyum sağlayan ordulardan biri durumunda.

Rusya-Ukrayna savaşında siber saldırılar o kadar yaygın bir kullanıma ulaştı ki, örnekler saymakla bitmiyor. Rusya Ukrayna’nın güvenlik servislerine, mobil telefonlarına, elektrik dağıtımına sızarken; Ukrayna da Rusya’nın vergi kayıtlarına, su dağıtım şebekesine girmeye çalışıyor, giriyor. Rusya’nın Baltık ülkelerine de siber saldırılar yaptığı ifade ediliyor ki Polonya’nın bu konuda şikayetleri var. Çekler gene Rusya’nın kamu kurumlarının ağlarına girdiğini bildiriyor. Ve NATO ağları da hedef alınıyor kuşkusuz.

Diğer ülkelerden öne çıkan örneklere bakarsak… Çin’in siber savaşta çok faal olduğu, özellikle Pasifik ülkelerinde ekonomik casuslukta öne çıktığı yaygın bir şekilde basında yer alıyor. Bu amaçla siber güvenlik şirketleri kullanılıyor. Pakistan’ın elektronik postalara yüklenen bir virüsle Hint havacılık sistemlerine sızma girişiminden sözediliyor. Belarus’ta ise hükümete nuhalif olan siber partizanların ülkenin güvenlik sitelerini bozdukları söyleniyor. Bu hadiseler çok yeni olduğu için yeterli şekilde belgelenmiş olmamakla birlikte, siber faaliyetlerin yaygınlığına işaret ediyor. Bu artık yeni dünyanın daimi bir unsuru. Ülkelerin ekonomileri ve savunmaları bilgisayara bağımlı kaldıkça, siber savaş hep bizimle birlikte olacak.

Yeni nesil operasyonlarda C4ISR sistemleri (Komuta, Kontrol, Muhabere, Bilgisayar, İstihbarat, Gözetleme, Keşif) büyük önem arzediyor.

SİBER SAVAŞ NEDİR?

‘Oltalama’, ‘yemleme’ ve sabote etme teknikleri

Bilgisayarlara ve bilgi ağlarına sızılarak bilgi çalmak, dezenformasyon yaymak veya sistemleri işlemez hâle getirmek; kimi zaman bunu şantajla fidye almak ya da sabotaj gibi başka faaliyetler için yapmak. Buna bir tür “enformasyon savaşı” da denebilir. Bu saldırıların hedefleri, bilgisayar yazılımlarındaki güvenlik açıklarının istismar edilmesiyle gerçekleştirilir. Sözkonusu eylemler savaşta kritik hâle gelir ama, barış zamanında da ekonomik ve politik amaçlar için yaygın şekilde kullanılır. Bu nedenle sadece devletler tarafından değil, bilgi çalma ve ekonomik çıkar veya sabotaj amacıyla özel kişi ve kurumlar tarafından da yapılmaktadır.

Kötü amaçlı programlar (malware) arasında Truva Atı (Trojan) ve kendini kopyalayarak çoğalan solucan (Worm) virüsleri en bilinenleridir. “Oltalama” veya “yemleme” (pishing) adı verilen yöntem ise kullanıcıyı aldatarak bilgileri ele geçirmektir. Günümüzde “hediye kazandınız, tenzilatlı satıştan istifade edin” vs. gibi yollarla milyonlarca kişi kandırılarak bilgilerini teslim ediyor ve dolandırılıyor. Sonuçta mahrem bilgiler ifşa edilerek huzursuzluk çıkarılıyor; kurumların sağladığı hizmetler felç ediliyor; bireysel erişimler engelleniyor; propaganda, dezenformasyon, ekonomik sabotaj veya manipülasyon yapılıyor.

Siber savaşın hedefleri hayatın her alanında: Uluslararası kurumlar, toplantılar, yöneticiler, politik grupların izlenmesi, parlamentolar, şirketler, iş dünyası, para alışverişleri, vergi, posta ve iletişim hizmetleri, altyapı, demiryolları, havacılık vs. Banka hizmetlerinin durmasının veya elektrik kesintilerinin herhangi bir ülkede nasıl bir kaos oluşturacağı açıktır. Siber savaşçılar bunların denemelerini yapmakta ve koruma tedbirlerindeki açıkları aramayı sürdürmektedir. Bunlara karşı her büyük kurum ve bütün devletler kendi siber savaşçılarıyla karşı tedbirler geliştirmektedir. Bu sürekli bir faaliyettir. Her saldırıya karşı tedbir alınmakta, bunlar aşılmakta ve yeni tedbirler geliştirilmektedir. Başka şekilde ifade edersek, siber savaş 10 yıllardır dünyanın her köşesinde barışta ve savaşta bir an bile durmadan sürmektedir. Diğer faaliyetler bir yana, politikacıların ve kamuoyunun manipülasyonu için dezenformasyon da yaygın bir uygulama olup, devletler bunu önlemekte büyük sıkıntı içerisindedir. Bazı kötü amaçlı yazılımlar sistemlere yerleşip sürekli olarak kendilerini kopyalayarak kalıcı olmaktadır.

Günümüzde, cep telefonlarına ve bilgisayarlara kullanıcısının haberi olmadan bilgi aktaran veya kopyalayabilen kötü niyetli yazılımlar yüklenebiliyor. Bu nedenle kritik tesislere bunlarla birlikte girilemiyor; cihazlar kapıda bırakılıyor ya da başka özel cihazlar kullanılıyor.

Siber saldırıları önleme mücadelesi kesintisiz olarak sürüyor.

KÜRESEL İLETİŞİMİN BİREYSEL BEDELLERİ

Günümüzde her yer cephe, her yer hedef ve tehdit altında

Savaş tarihinin çeşitli dönüm noktaları vardır. Süvarinin üstünlüğü, topların surları yıkması, seri ateşli silahların süvarinin etkinliğini sona erdirmesi, buharlı tren ve gemilerle güç sevkinin hızlanması, telgraf ve telsiz haberleşmesi, içten patlamalı motorlarla hızlı savaşın mümkün olması ve nihayet havacılık ve uzay bunların en belirgin olanlarıdır. Nükleer silahları bir kenara koyarsanız; yakın tarihte hassas güdümlü silahlar, uzaydan izleme ve elektronik savaş ile sivillerin hava bombardımanlarıyla terorize edilmesi, bilimsel ve teknik gelişmelerin sonuçlarıdır. Bunlar askerî doktrin hâline getirilmiş ve yeni koşullara göre revize edilmiştir. Örneğin düşman ahalinin bombardımanla yıldırılması, daha 1921’de Douhet tarafından formülleştirilmiş, günümüzde Amerikalılar tarafından “shock and awe” yani şok ve dehşet bombardımanı hâline getirilerek Irak’ta ve ayrıca Libya ile Suriye’de (özellikle Rakka’da) kullanılmıştır. Bunun bir versiyonu da İsrail tarafından Gazze ve Lübnan’da yapılan ve günümüzde devam eden bombardımandır. Lübnan’daki son cağrı cihazı ve telsiz patlatmaları da bu anlayışın küçük bir örneğidir.

Ancak siber savaş, bunların hepsinin ötesine geçmiş durumdadır; zira sadece ordular ve kurumlar değil, hemen her birey küresel iletişime erişebilir Ayrıca modern savaş unsurları ve bunları destekleyici altyapı sistemleri neredeyse tümüyle bilgisayar kontrollü çalışmaktadır. Bunların veya bunları kullanan, komuta eden bireylerin sabote edilmesi, son derece pahalı savaş platformlarını hareketsiz birer demir yığını ve kolay hedef hâline getirebilir.

Günümüzde, uçak ve gemi gibi pahalı platformların maliyetlerinin büyük bir kısmını, hattâ kimi zaman yaklaşık yarısını elektronik sistemler, bilgisayarlar ve yazılımlar oluşturmaktadır. Bunlara yapılacak müdahalelerin askerî sistemlerin birinci hedefi hâline gelmesi kaçınılmazdır. Hava hücumları hasım tarafın radar ve haberleşme sistemlerini felç eden elektronik saldırılarla başlar. Ancak bunların siber savaş yoluyla yapılması ve C4ISR sistemlerinin çökertilmesi de mümkündür.

Modern savaşta ilk hedef radarlar, uydu gözlem ve iletişimiyle birlikte, komuta ve haberleşme sistemleridir. Bunu silah ve platformların etkisiz kılınması izler. Bu nedenle EW artık bir “muharip sınıf” olarak tasnif edilmektedir. Elektronik hücum unsurları olan elektromanyetik enerji, yönlendirilmiş enerji veya anti-radyasyon silahları da farklı türde bir ateşgücü sayılmaktadır. Elbette buna karşı korunma tedbirleri de gelişmekte ve bunlar ECM (electronic countermeasures) başlığı altında ele alınmaktadır. Her silahta olduğu gibi, karşı tedbirlere de 10 yıllardır üzerinde çalışılmakta olan bir konudur.

Bütün bu askerî unsurlar bir yana, hatırda tutulması gereken çok temel bir nokta; artık savaşların sadece cephelerde yapılan bir şey olmadığı, bütün halkın ve ülke altyapısının hedef alındığıdır. Bu nedenle sivil savunması ve özellikle de barış zamanındaki tedbirleri zayıf olan ülkeler savaşta ölümcül bir dezavantaja sahiptir; çünkü altyapıların, enerji, ulaşım ve bankacılık sistemlerinin çökmesi, askeri cephelerin de ciddi anlamda zayıflamasıyla sonuçlanır. Ayrıca büyük ölçüde propaganda ve dezenformasyona da maruz kalınır.

İki uzman asker AN/ALQ-184 Elektronik Saldırı Podu’nu inceleniyor.

Ekim 2024
1.Dünya Savaşı’na doğruTürkiye’nin son 100 günü…

Batı cephesinde 28 Temmuz 1914’te başlayan -o dönemki adıyla- Büyük Savaş’a, Osmanlı Devleti yaklaşık 100 gün sonra, 30 Ekim’de resmen dahil olacaktı. Bu kritik süreç, 4 yıldan fazla sürecek ve sadece Türkiye’yi değil dünyayı değiştirecek gelişmelere sahne olacaktı. 1. Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde yaşanan kritik hadiseler ve analizi.

Osmanlı Genelkurmayı’nın en parlak subaylarından biri sayılan İstihbarat Şubesi Başkanı Kâzım Bey (Karabekir), Avusturya Arşidükü Franz Ferdinand’ın Saraybosna’da öldürüldüğü 28 Haziran 1914 tarihinde Paris’teydi. Birkaç gün önce çeşitli temaslarda bulunduğu Berlin’den buraya gelmişti ve savaş dumanlarının henüz sarmamış olduğu ışıklar içindeki kentte insanların şen-şakrak eğlendiğini görerek şaşırmıştı. Suikastın ertesi günü Paris büyükelçimizi ve orada bulunan ataşe ve diğer görevlilerimizi de fazlasıyla endişesiz buldu. Herkes “bundan büyük bir şey çıkmaz” rahatlığındaydı.

Bu kaygısızlıktan rahatsız olan Kâzım Bey, seyahatini kısa keserek ülkeye dönerken uğradığı Budapeşte’de ise farklı bir ruh haliyle karşılaştı. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu daha şimdiden savaş havasına girmişti. 14 Temmuz sabahı İstanbul’a dönünce derhal Genelkurmay’a koştu ve Enver Paşa’ya savaşı niçin kaçınılmaz gördüğünü nedenleriyle anlatmaya koyuldu. Enver Paşa her zamanki hâliyle, biraz gülümseyerek, adeta “anlat anlat, heyecanlı oluyor” dercesine onun endişelerini dinledi.

1914 Temmuz ortasında bile, hiç kimse Osmanlı Devleti’nin de barış içindeki son günlerini yaşadığını bilemezdi. Birkaç gün sonra İstanbul dahil bütün başkentlerde büyük bir telaş gözlenecek, Kâzım Bey haklı çıkacak, dünya tarihinin o güne kadar yaşadığı en büyük, en geniş, en ölümcül savaş, Büyük Savaş başlayacaktı.

Kriz kendi kargaşası içinde gelişirken İstanbul’da hükümet bölünmüştü. Rusların Karadeniz’de Boğazlar’ın işgaline yönelik bir kolordu hazırlamaları bütün diğer endişelerin önüne geçiyordu ama, buna karşı izlenecek yol konusunda düşünceler farklıydı. Enver Paşa, fiilî bir savaş durumunda Almanların kısa süre içinde zafer kazanacağından emindi; dolayısıyla Almanya ile ittifakı Balkanlar ve Ege’deki kayıpların bir kısmının geri alınması için yegane şans olarak görmekteydi. İtilaf Devletleri’nin kazanacağına inanan diğer üyeler ise İngiltere ve Fransa’ya yanaşmak için teşebbüs halindeydi. Bir diğer grup ise tarafsızlık veya silahlı tarafsızlık peşindeydi. Talat Bey’in Ruslar tarafından geri çevrilmesinden sonra, Temmuz ortasında Cemal Paşa’nın da Fransızlar tarafından reddedilmesini takiben Alman ittifakına taraftar olanların eli güçlendi. Esasen Enver Paşa Temmuz’un 22’sinde hükümete haber bile vermeden Almanlara bir öneride bulunmuştu ama Berlin’den hemen bir “evet” gelmemişti.

Almanlar da Osmanlı Devleti’yle ittifak konusunda ikiye ayrılmıştı. Özellikle 1914 yazına doğru Türk-Alman ilişkileri hiç de iyi sayılmazdı. Balkan felaketi Türkiye’nin müttefik olarak değerini azaltmıştı ve İstanbul’daki Almanya Büyükelçisi Von Wangenheim savaşta yük olacağımızı, yarardan çok zarar getireceğimizi ileri sürmekteydi. 18 Temmuz günü Berlin’e şu raporu gönderdi:

“Şüphesiz ki Türkiye uygun bir müttefik olamayacaktır. Müttefiklerinden tek istedikleri, karşılığında hiçbir şey vermeden onların yükünü üstlenmeleridir. Üçlü İttifak’ın politikası, ileride şayet Türkler büyük bir güç sahibi olurlarsa, ilişkileri iplerin kopmayacağı bir şekilde tutmak olmalıdır.”

Ne var ki 24 Temmuz’a gelindiğinde, askerî gereksinimler tarafların düşüncelerinde daha ağır basmaya başladı. Hanedan bağı dolayısıyla Yunanistan’a yakınlık duyan Kayzer Willhelm, Rusya’nın piyonu sayılan Sırbistan’a karşı Bulgaristan, Romanya ve Türkiye’yi içerecek bir birlikteliğin Avusturya-Macaristan’ın da istediği bir şey olduğunu biliyordu; Sırbistan’ın hızlı bir yenilgiye uğratılması bunu sağlayabilirdi. Ayrıca İstanbul’da bulunan Liman von Sanders, Türkiye’nin birkaç ay içinde en az 4 kolordu hazırlayabileceği kanısındaydı. Buna rağmen Dışışleri Bakanı Jagow ve Wangenheim, Türkiye ile ittifaka hâlâ razı olmamışlardı. Ayrıca Türkiye, hemen Ağustos ayında savaşa hazır olamayacaktı ve sonrası için de kaynakları çok yetersizdi. Ancak savaş başlamadan 1 hafta kadar önce Willhelm ağırlığını koydu ve Türkiye ile ittifak yapılmasını emretti.

1914 Temmuz ayı boyunca Kâzım Bey, İngilizlerin Türkiye için yapımı tamamlanan gemileri teslim etmeyeceği korkusu içindeydi. Ayrıca uzun süredir, İstanbul’a yapılacak muhtemel bir Rus çıkarmasının nasıl engellenebileceğini düşünüyordu. Günümüzdeki 25 kadar ilimiz sınırları içinde yaşayan Ermenilerin, sözde reformlarla bu bölgelerden kopartılması da fiilen gündemdeydi. Nitekim bu amaçla Norveçli Hoff ve Hollandalı Westenek çok geniş yetkilere sahip genel müfettiş sıfatıyla atanmışlardı (Neyse ki savaş çıkınca bu ertelendi. Hoff sadece bir defa Van’a gelip gitmiş, Westenek ise işe başlayamamıştı. Böylece ülke, utanç verici bir felaketten kurtuldu).

Karadeniz’de ise, İngiltere’de yaptırılan iki güçlü gemi Rusları engelleyebilecek yegane faktör olarak görülmekteydi. İngilizler, Rusya ile arayı iyi tutma gereğini de gözönüne alarak, Sultan Osman ve Reşadiye ana muharebe gemilerinin teslimatını geciktirdi. Nihayet 29 Temmuz’da (savaşın resmen başlamasından 1 gün sonra) Churchill, gemilere elkonulduğunu açıkladı. Sözleşmeye göre savaş durumunda İngiltere’nin böyle bir hakkı vardı ama, Osmanlı Devleti henüz savaşa dahil olmamıştı ve gemileri teslim alacak Türk mürettebat da birkaç gün önce yola çıkarılmıştı.

Arşidük Ferdinand ve hamile karısını vurarak öldüren 19 yaşındaki Gavrilo Princip, suikasttan hemen sonra yakalanmıştı.

28 Haziran’da öldürülen Avusturya Macaristan Arşidükü’nün kanlı üniforması bugün Viyana’daki askerî müzede sergileniyor.

İngiltere ve Rusya’nın çıkarı Türkiye’yi tarafsız tutmak olmasına rağmen, gerek Yunanistan’a yakınlıkları gerekse de Rusya’nın ısrarıyla gemilerin alıkonması, Türkiye’yi Üçlü İttifak safına yaklaştıracaktı. Eylül ayında İngilizler ve Ruslar, Türkiye’ye tarafsızlık koşuluyla toprak bütünlüğünün korunacağı garantisi verdiler; hattâ bir ara gemilerin verilmesi bile düşünüldü ama artık olaylar rayından çıkmaya başlamıştı. Halkın bağışları ve dış borçlanma birleştirilerek 7.5 milyon Sterlin gibi muazzam bir meblağ ödenen gemilere elkonulması Türkiye’de büyük bir infial yarattı. Üstüne üstlük, Temmuz’un son günlerinde İngilizlerin gemilere elkoymaya karar verdikten sonra dahi “teslim için son taksiti ödeyin” demeleri; bu taksitin ödenmesi; ancak elkoymanın mürettebat yola çıktıktan sonra açıklanması büyük bir rezaletti.

22 Ağustos günü İstanbul gazeteleri bir hükümet tebliği yayımlayarak gemilere elkoyulmasını gasp olarak niteledi ve şiddetle kınadı. Aynı gün İstanbul’daki İngiliz Büyükelçiliği üzüntüsünü bildirdi; gemilerin geri verilebileceğini söylediyse de elbette hem gemilerin hem de paranın üzerine yatılacaktı.

Aslında Türkiye ile Almanya, 2 Ağustos gibi çok erken bir tarihte ittifak yapmıştı. Bunun sadece 4 kişinin (Sadrazam Sait Halim, Dahiliye Nazırı Talat, Harbiye Nazırı Enver ve Meclis Başkanı Halil) bilgisi dahilinde yapılmış olması; bırakın Meclis’i, hükümetin diğer üyelerinin bile haberdar edilmemesi elbette dehşet vericiydi, yönetimdeki kaosa işaret ediyordu. Zaten sonraki günlerde Enver Paşa hariç tüm İttihatçı liderlerin şaşkın bir şekilde sağa-sola koşuşturmaları, yönetim zaafını bir defa daha göstermişti.

Olan olduktan sonra yine Enver Paşa hariç diğer İttihatçılar, yapılan yanlışlığı geç de olsa farkettiler; Almanya ile yapılan antlaşmanın ülkeyi karşılıksız olarak büyük bir riske soktuğunu belirterek bir dizi taahhüt istediler. Wangenheim ise o safhada Türkiye’nin savaştan sonra Balkanlar’da, Mısır’da, Kafkasya’daki isteklerini ve diğer taleplerini reddedecek değildi; hiçbir resmî taahhüt altına girmeden, şahsi bir mektupla Ege adalarının Türkiye’ye iadesi dahil bunları yuvarlak bir şekilde geçiştirdi.

İngiltere ve Fransa ise, toprak bütünlüğünden başka hiçbir vaatte bulunmadan Türkiye’nin tarafsızlığını istiyorlardı ve Rusya’yı küstürmemek için herhangi bir taahhütten kaçındı. Onların Türkiye’ye karşı bu art niyetli tutumları, İstanbul’un Almanya tarafında savaşa girmesini kolaylaştıracaktı. Bu tutumları sadece savaşın değil, sonraki gelişmelerin de kaderini değiştirecek; Boğazlar’ın kapanması Rusya’nın yıkımına yol açacaktı. Elbette bunu o günlerde kimse öngöremezdi.

Halkın bağışları ve dış borçlanmayla İngiltere’ye yaptırılan Sultan Osman dretnotu elkonulduktan sonra HMS Agincourt adı verilerek İngiliz donanmasına katılmış ve savaş başladıktan sonra Almanlara karşı kullanılmıştı.

10 Ağustos 1914’te, Alman Akdeniz filosunun iki kruvazörü Çanakkale’den içeri alınınca İngiltere ve Rusya bundan fazlasıyla rahatsız oldu. Her ne kadar Osmanlı Devleti bunların satın alındığını ve mürettebetının değiştirileceğini söylese de, bunun göstermelik olduğunu herkes biliyordu. Goeben’in adı Yavuz, Breslau’nun Midilli olarak değiştirildi, ancak gemiler kesinkes Amiral Souchon’un komutasında olacaktı; o da emirleri Berlin’den alacağını gizlemiyor ve Wangenheim bunu Osmanlı hükümetine ayrıca bildiriyordu.

İstanbul’daki İngiliz, Rus ve Fransız temsilcilerinin büyük tepkilerine rağmen, Souchon ara sıra Boğaz’dan Karadeniz’e çıkıp bir tur atıyordu ki; bir gün Sadrazam Sait Halim Paşa, Yeniköy’deki yalısına gelen elçilere “buna izin vermeyiz” derken, Yavuz önlerinden geçerek Karadeniz’e doğru seyretmişti! Souchon iplerin elinde olduğunu ve Bahriye Nazırı Cemal Paşa’yı da takmadığını göstermekten hoşlanıyordu.

Goeben zırhlısı İstinye limanında.

Aynı günlerde İtalyanlar da Üçlü İttifak’a dahil olmasına rağmen savaşa girmiyor ve nasıl taraf değiştireceğini düşünüyordu. Nitekim bu ülke “hiçbir savaşı girdiği tarafta bitirmeme” şöhretini kazanma yolunda ilk adımını atacak ve İtilaf Devletleri’ne katılacaktı. Her iki tarafın da peşinde koştuğu Sofya ve Bükreş ise yabancı heyetleri ağırlamaktan bitap düşmek üzereydi. Sonuçta savaşı başlatan kriz Balkanlar’da çıkmıştı ve bu iki ülkenin tarafsızlığı veya hangi tarafı seçecekleri özellikle Türkiye için hayati öneme sahipti. 15 Ağustos günü Talat ve Halil Beyler apar-topar bir otomobile atlayıp Sofya’ya gittiler. Bulgarlar ile onları kesin taahhüt altına sokmayan ve birçok koşula bağlı kalacak bir antlaşma imzaladılar. İki devlet adamı oradan da Romanya’ya koşturdular ama, yine elle tutulur bir sonuç elde edemediler.

Bulgaristan uzun süre savaşa girmeyecek, nihayet 1915’in Ekim ayında Rusya’nın yeni gözdesi olan Sırbistan’a hücum edecekti. Romanya ise 27 Ağustos 1916’da tarihî emeli olan Transilvanya’yı almak için Habsburg İmparatorluğu’na hücum edinceye kadar savaş dışında kalacaktı. Böylece Çanakkale muharebelerinin kritik günlerinde Almanya’dan Türkiye’ye Bulgaristan veya Köstence üzerinden çok az yardım gelebilecek; Akdeniz üzerinden, deniz yoluyla da herhangi bir sevkiyat imkanı bulunmadığı için, Türk askeri Gelibolu Yarımadası’nda büyük bir silah-mühimmat sıkıntısı çekecekti. Bulgaristan yolu açıldığı zaman (Ekim 1915), Çanakkale muharebelerinin tayin edici vuruşmaları zaten geride kalmıştı.

Geminin adı Yavuz olarak değiştirilip Osmanlı bayrağı çekildikten sonra, Alman mürettebat fes giyerek poz vermişti.

Goeben ve Breslau’nun İngiliz filosunu atlatıp İstanbul’a sığınmayı başarması ve Türkiye’nin Almanya ile yakınlaşması, Donanma Bakanı Churchill’i çileden çıkarmıştı. Boğazlar’dan geçerek Marmara’ya girilmesi ve İstanbul’un teslim alınmasını planlamaya o günlerde başladı, 27 Ağustos ve 8 Eylül 1914’te, gemiler Ege’ye çıkarsa, hangi bayrak altında olurlarsa olsunlar ateş edilmesi talimatı verdi. 25 Eylül’de ise, gemileri elinden kaçıran Troubridge’in yerine gelen Amiral Carden’e, gördüğü her Türk gemisine ateş etme emrini verdi.

Hemen ertesinde, Türkiye’ye karşı büyük bir abluka başlatıldı. Bu durum Türkiye’nin tarafsızlığı için çalışan diplomatların elini zayıflattı ve savaşın kaçınılmaz olduğuna dair kuvvetli bir işaret olarak görüldü. İngilizler Abadan’ı korumak üzere hazırladıkları Hindistan 6. Poona Tümeni’ni de Irak’a müdahaleye hazırlık olarak Ekim ayında Bahreyn’e gönderdi. Bu arada Ruslar da Ermeniler arasında propaganda yapıyor ve bu da Araplar arasındaki İngiliz propagandasıyla birleşerek Osmanlı Devleti’ne karşı tehditleri arttırıyordu. Böylece, İstanbul’daki tarafsızlık yanlıları da Almanya’ya yanaşmaktan başka bir çare kalmadığını düşünmeye başladı. Almanya için şimdi tek bir hedef kalmıştı: Türkiye ile ittifak sağlamışlardı ve artık yapılacak şey onu savaşa sokmaktı. Souchon bunu sağlayacakı ve Churchill de bunu kolaylaştırmıştı.

Osmanlı Devleti 2 Ağustos 1914’te seferberlik ilan etti. Kararı halka duyurmak için asılan sokak afişlerinde: “Asker olanlar silah başına” deniyordu.

9 Eylül 1914’te, Osmanlı hükümeti, Kanunî zamanından beri süregelen kapitülasyonların, yani yabancılara verilmiş olan ticari ayrıcalıkların kaldırıldığını, 1 Ekim sabahı yeni gümrük tarifelerinin geçerli olacağını ilan etti. Maliye Bakanı Cavit Bey’in hâtıralarında hadise şöyle anlatılır:

“Wangenheim ertesi sabah geldiğinde kudurmuş gibiydi… sanki konuşmuyor havlıyor, tehditler savuruyordu… bunu onlara danışmadan nasıl yaparmışız… ‘Müttefikler Boğazlar’ı zorlarsa artık size yardım etmeyiz, askerî heyeti alıp gideriz, hattâ Ruslarla savaşı durdurup size karşı barış yaparız… bugün öğleden sonra tüm sefirler toplanıp size nota vereceğiz, zaten siz de savaşa girme sözünde durmuyorsunuz …’ vs. vs”.

İki saat süren “kuduruklukları” sakince dinleyen Cavit Bey, Alman elçisini “bildiğinizi yapın” diye uğurladı ama sonuçta bir şey değişmedi; sadece Almanların Türkiye’ye bakışı bir defa daha sergilenmiş oldu. Bu arada hükümet boş bir Hazine’yle (o günlerde Hazine’de sadece 92 bin altın lira bulunuyor, maaşlar bile gecikmeyle verilebiliyordu) seferberliği tamamlamaya çalışıyor; askerler toplanma yerlerine ancak yürüyerek gidebilirken kaderleri Enver ve Souchon tarafından örülüyordu. Yaklaşık 1 milyonu bir daha evlerine dönemeyecek, yokluk ve hastalıktan ölenlerin sayısı muharebede hayatını yitirenlerden bir buçuk kat fazla olacaktı. Almanya’dan taksitlerle gelecek olan 5 milyon altın ise sadece birkaç aylık savaş masraflarına yetecekti. Nihayet 29 Ekim sabahı Souchon, sadece Enver Paşa’nın bilgisi dahilinde Karedeniz’deki Rus limanlarını bombalayarak Osmanlı Devleti’ni de batıracak savaşı başlattı. O gün Kurban Bayramı’nın arifesiydi ve Osmanlı ricali savaşa girdiklerini ertesi gün bayramlaşma sırasında öğrenebilecekti. Tam bir oldu-bittiydi yaşanan.

Peki Osmanlı Devleti’nin bu savaşta tarafsız kalması mümkün müydü? Bu, hiçbir zaman bitmeyecek bir tartışmadır. Rus Ordusu, Kafkasya sınırına bizden çok daha güçlü bir yığınak yapmıştı ve savaşa dahil olmamızla birlikte hemen ileri harekata geçti. İngilizler de derhal Irak’a asker çıkardı, limanları işgale başladı. Yani onlar çok daha hazırlıklı ve güçlüydü ve çok muhtemeldir ki her durumda tarafsızlığı tanımayacaklardı.

Seferberlik ilanı ile askere alınan ve cepheye gönderilecek olan gençler Galata Köprüsü’nde, 1914.

İngiliz ve Rus harekatının hemen gerçekleşmesi, tarafsızlığın olanaksızlığını savunanların görüşlerini kuvvetlendirir. Buna karşı çıkanlar ise, o sırada ağır Alman baskısı altında olan İngiltere ve Rusya’nın ve ilk aylarda 1 milyon kayıp veren Fransa’nın Osmanlı tarafsızlığını tanıyacaklarını ileri sürer. Onlara göre zaman kazanılabilir ve en azından savaşa çok daha sonraki bir tarihte girilerek 1914 kışının felaketleri yaşanmaz, ülke topraklarının da o kadar büyük kısmı yitirilmezdi. Kaldı ki savaşa girildiği tarihte (29 Ekim 1914), Almanlar Batı cephesinde Marne’da durdurulmuşlar ve beklenen kolay zafer umudunun kalmadığı belli olmuştu.

Bununla birlikte, Boğazlar’ın İtilaf Devletleri için hayati önemi, tarafsızlığın sürdürülmesini adeta imkansız kılıyordu. Boğazlar açıldığı takdirde ise Rusya’nın güçlenerek harekete geçmesi kaçınılmazdı. Sonuçta, Rusya’daki rejimin çökerek 1917 Devrimi’nin yaşanması ve Türkiye üzerindeki baskısının kalkması; esas olarak Çanakkale zaferi sayesinde, İngiltere’nin Rusya’yla coğrafi irtibat kuramaması sonucu mümkün oldu. İşte bir yandan Rus çıkarması endişesi ve Doğu Anadolu’yu koparma girişimleri, diğer yanda da İtilaf Devletleri’nin hiç bir vaatte bulunmamalarına karşı Almanların Ege ve Balkanlar’daki bazı kayıplarımızı telafi edeceği yönündeki boş inanç, ahalinin bir kısmı tarafından da benimsenmişti.

Tüm bunlar gözönüne alınarak, yine de şu söylenebilir: Şayet Türkiye normal bir yönetim işleyişine ve karar mekanizmalarına sahip olsaydı, bu kriz çok daha iyi yönetilebilir, daha az zararla atlatılabilirdi. Enver Paşa’nın tek başına, denetimsiz, hesapsız işlere girişmesi, yönetim kadrolarının inisiyatifini ortadan kaldırdı. Evet, ordunun ıslahı açısından önemli işler yaptı ama, savaşı stratejik ve operatif düzeyde yönetebilecek bir komutan değildi. Son 100 günle ilgili en çarpıcı husus, Osmanlı devlet yönetimindeki dağınıklıktır.

1.Dünya Savaşı’nda İttifak komutanları Enver Paşa ve Kaiser 2.Wilhelm.

Ağustos 2024
Soğuk Savaş: 1918’den beri tüm dünyayı yakıp yıkıyor

2.Dünya Savaşı’nın bitişiyle başladığı, SSCB’nin yıkılmasıyla sona erdiği kabul edilen Soğuk Savaş, aslında 1. Dünya Savaşı sonrasından günümüze uzanan çok daha uzun bir dönem. Askerî cephelerin yanısıra bağımsızlık mücadelelerinden nükleer gerilimlere, kaynakların paylaşmasından darbelere, ideolojik çatışmalara uzanıyor ve hâlâ sürüyor.

Soğuk Savaş, yaygın ve kabul edilen tanıma göre 2. Dünya Savaşı sonrasında başlar; Berlin Duvarı’nın yıkılışı (1989) ve Sovyetlerin dağılmasıyla (1991) birlikte sona erer. 1945 sonrası üstünlük yarışında ABD ile SSCB sıcak savaşa girmemişler, ancak nükleer terör tehdidi altında her alanda çatışmışlardır. Bunun temel olguları da, sırasıyla Yalta ve Potsdam Konferansları, atom bombaları, 2 bloklu dünyanın kurulması, Marshall yardımı, McCarthy dönemi, Berlin krizleri, Kore Savaşı, NATO ve Varşova Paktı, nükleer üstünlük arayışları, Budapeşte hadisesi, Küba, Vietnam, Prag’ın işgali, yumuşama ve nihayet Doğu Bloku’nun, diğer ifadesiyle “komünizmi inşa etmeye çalışan” rejimlerin çöküşüdür. Elbette bu süreç bütün dünyada istihbarat savaşları, sömürgeciliğin tasfiyesi, siyasi darbeler, dolaylı ve açık askerî müdahalelerle birlikte yürümüştür.

Soğuk Savaş’ın tarihi şüphesiz bunlar olmadan yazılamaz; ancak bunun daha uzun vadedeki yeri ve anlamlandırılması konusunda farklı yaklaşımlar vardır. Daha geniş bir bakış, Soğuk Savaş’ın 1918’de Rus limanlarının Batılı güçler tarafından işgali ve komünizme karşı mücadelelerin yükselmesiyle başladığı; günümüzde Ukrayna başta olmak üzere, yine Rusya’nın geleneksel etki alanlarında hâlâ devam ettiği ve Çin’in de büyük güç oyununa dahil olduğu şeklindedir. Bu çatışmalar Yugoslavya’nın parçalanması ve Balkanlar ile Kafkasya’daki diğer savaşlarla kendisini göstermiş, daha ağırlıklı olarak İran’dan Libya’ya kadar olan coğrafyada sürmüştür. Büyük güçlerin küresel hakimiyet çabaları hiç kesilmemiştir ve günümüzde de son derece yoğundur.

Soğuk Savaş’ı 3 aşamada ele almak yerinde olur. Birincisi 1918 ile 2. Dünya Savaşı’nın sonu arasındaki yıllar, ikincisi esas dönem sayılan 1945 ile 1991 arası, üçüncüsü ise 1991’den günümüze uzanan gelişmeler.

İspanya içsavaşı, 2. Dünya Savaşı öncesi Soğuk Savaş’ın en önemli sahnelerinden biriydi.

İlk dönemde imparatorlukların parçalanmasıyla birlikte, komünizm ile kapitalizm arasındaki karşıtlık öne çıktı; birçok ülkede içsavaşlarla birlikte totaliter rejimler kuruldu. Özellikle Almanya ve İtalya bu iç çatışmaları yoğun şekilde yaşadı; 1936 ila 1939 arasındaki İspanya İçsavaşı da dönemin çok tipik bir örneği oldu. Nazi Almanyası ile faşist İtalya, Franko’ya büyük yardım gönderirken SSCB de İspanya’ya bir miktar yardım etti; ama bunu Cumhuriyetçi saflarda hegemonya oluşturmak ve Rusya’daki tasfiyeleri İspanya’ya taşıyarak Moskova’nın koşulsuz denetimi dışında varolmaya çabalayan sosyalistleri erişebildikleri oranda imha amacıyla yaptı. Bu dönemde “demir perde” SSCB sınırlarıydı ama, sözkonusu terim ilk defa 1946’da Churchill’in Missouri’nin Fulton kentinde “bugün Baltık kıyısındaki Stettin’den Adriyatik’teki Trieste’ye kadar Avrupa’nın üzerine demir bir perde iniyor” sözleriyle literatüre girmiştir.

2. dönem veya esas Soğuk Savaş döneminde, yerkürenin 3’te 1’ine yayılmış olan komünizmin çevrelenmesi ve yayılmasının önlenmesi Batı dünyasının yeni lideri ABD’nin temel hedefiydi. Bu dönemde Rusların Doğu Avrupa ve Batı Asya dışında Kore ve diğer Doğu Asya ülkelerindeki ilerlemeleri de endişeyle karşılanıyordu. Batı Avrupa’da savaştan sonra iktidara aday olan komünist partilerin etkisizleştirilmesi için, başta Fransa, İtalya ve Almanya olmak üzere bu ülkelere büyük ekonomik yardımlar yapıldı; doğuda ise Güney Kore’nin işgaline karşı savaşa girmekten kaçınılmadı. Sonradan Avrupa Birliği’ne dönüşecek olan kurumların yanısıra 1949’da NATO kuruldu; Uzakdoğu’da Japonya desteklendi. SSCB de buna iktisadi sahada Comecon ve askerî olarak Varşova Paktı (1955) ile yanıt verdi; işgal ettiği ülkeleri dünyadan tecrit etti. Batı’da da “yeniden inşa” sloganıyla etkili olmaya çalışan Avrupa komünistlerinin önü kesilmiş oldu.

Bu dönemde Kore ve Vietnam ile Hindiçini’de sıcak savaşlar oldu ama, bunlar ABD ile SSCB’yi doğrudan çatışmanın eşiğine getirmedi. Ne var ki 1949 Berlin Krizi ile 1962 Küba füze krizleri sırasında gerçek birer nükleer çatışma tehlikesi yaşandı. Yapılan pazarlıkla Ruslar Küba’dan, Amerikalılar ise Türkiye’den nükleer füzelerini sessizce çekmeye razı oldular. Böylece dünya nükleer felaketin eşiğinden dönmüş oldu.

Yine bu 2. dönemde bağımsızlıklarını kazanmak için savaş veren eski sömürgelerde etkinlik kurma yarışına girişildi. Çoğu ulusal kurtuluş mücadelesinde, bir bağımsızlıkçı hareketin yanısıra bir Sovyet yanlısı ve bir ABD yanlısı örgütün oluşturulduğunu görürüz. Ne var ki, Doğu Bloku’nun en başta ekonomik anlamda Batı’nın çok gerisinde kalması belirleyici oldu ve 1918’de kurulmuş olan Yugoslavya, Çekoslavakya ve Sovyetler Birliği gibi siyasi yapılar tarihe karıştı.

3. ve hâlen devam eden dönem ise SSCB ile birlikte iki kutuplu sistemin yıkılmasıyla başladı; yine büyük güçler arasında açık savaşa gitmeden, en yoğun şekliyle Balkanlar, Karadeniz ve Afganistan’dan Kuzey Afrika’ya uzanan coğrafyada devam edegeldi. Bu dönem için, Çin’in büyük güçler arasına eklenmesiyle tanımlanan “Yeni Soğuk Savaş” veya “2. Soğuk Savaş” ve hâtta kimi zaman “3. Dünya Savaşı” terimleri kullanılmakta.

Rusya’da 1917 devriminden sonra çıkan içsavaş sırasında Troçki, Kızıl Ordu’yu denetliyor. Soğuk Savaş, Batı’nın içsavaş sırasında Sovyet limanlarını işgaliyle başlamıştı.

Bu aşamada büyük açık savaşlar olmamakla birlikte, son derece yaygın bir şiddet dünyayı sarsmakta. Büyük devletler veya onların yönlendirdikleri diğer ülkeler, destekledikleri silahlı örgütler vasıtasıyla birçok ülkede “vekalet savaşı” yürütüyor. 3. dönemin savaşları Saraybosna, Vukovar, Grozni, Libya’nın tüm kentleri, Ukrayna kentlerinin büyük kısmı, Halep, Beyrut, Gazze, Telafer, Felluce, Rakka, Mogadişu ve daha nice yerleşimlere daha önceki felaketlerin ötesinde yıkımlar getirdi. Örneğin ilk dönemde İspanya İçsavaşı’nda bombalanan Guernica’nın bunların yanında esamesi bile okunmaz. 1937 Nisan’ında Franko’yu destekleyen Alman ve İtalyan uçakları, bu Bask kentine 22 ton bomba atıp 300 ila 400 arasında kişiyi öldürdüler (bu rakamlar 153 ile 1.654 arasında değişmekle birlikte daha hassas analizler yukarıdaki sayı aralığını vermektedir). Buna karşı Vietnam’da Amerikan Hava Kuvvetleri 6.162.000 ton, deniz piyadelerinin uçakları ise ayrıca 1.5 milyon ton bomba attı. Bu rakam Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan bombaların 100 katı patlayıcıya eşittir. Rakka’da Amerikalıların, Gazze’de ise İsrail’in attığı bombalar da inanılması zor rakamlara ulaşmaktadır. Bu rakamlar Soğuk Savaş’ın içinde bulunduğumuz evresinde şiddetin yine ağırlıkla sivilleri hedef alarak yoğun şekilde devam ettiğini gösterir.

3. dönemin en tipik özelliklerinden biri de, ilk iki dönemde özellikle Batı’da öne çıkmış olan komünizm tehdidinin sona ermesi, bunun yerine Rusya ve Çin’in ABD hegemonyasını sarsma girişimlerine karşı küresel mücadeleye başlamasıdır. Çin düşük profille yavaş yavaş etkinliğini artırma stratejini sürdürürken, Rusya dolaylı silahlı güce daha çok başvurmuş; ABD ise Çin ile birlikte askerî gücün yanı sıra yumuşak güç dediğimiz ekonomik ve diplomatik unsurlara ve ayrıca vekalet savaşlarını yürüten yerel veya bölgesel güçlere Ruslardan daha fazla ağırlık verebilmiştir.

Dünya Savaşı sonrası Soğuk Savaş’ın en önemli simgesi olan Berlin Duvarı’nın yapımına 13 Ağustos 1961’de başlandı.

ALGILAR VE YANILGILAR

İki süper devletin farklı yapısı

İngiltere ve Fransa 1945’te imparatorluklarını çaresizce tasfiye ederken, ABD ve Rusya tarafından iki kutuplu bir dünya oluşturulduğu inancı kesindi. Batı ülkeleri ordularını terhis ederken SSCB Doğu Avrupa’yı işgal etmişti; Çin 1949’da komünist bloka geçmiş olup, birçok yerde de komünist iktidarlar yakın görülmekteydi.

Rusların atom bombasına, kısa süre sonra da hidrojen bombasına sahip olması, hegemonya mücadelesinde ellerini müthiş şekilde güçlendirmişti. Ne var ki Rusya 1914 ila 1945 arasında 26 milyonu 2. Dünya Savaşı’nda olmak üzere 50 milyona yakın insan yitirmiş, ülkenin büyük bölümü yerle bir olmuş ve üretim düşmüştü. Rusya atom bombasına sahip, ancak nüfusu giderek azalan mutsuz bir ülke durumundaydı. Halkın yoksulluğu pahasına gerçekleştirilen dev silahlanma, aşırı sansür, eleştirinin en hafif karşılığının Sibirya sürgünü olması ve bürokratik uygulamalar, baskı altındaki tüm halkların memnuniyetsizliğini had safhaya çıkarmıştı. Üretkenlik son derece düşük olup, hiçbir şekilde Batı ülkelerine yaklaşamıyordu. Bu durum Sovyet sistemini çürüttü ve çöküşle birlikte işgal altındaki tüm ülkeler nefret ettikleri rejimden bağımsızlıklarını kazandılar. Keza, o kadar silaha rağmen Rus Ordusu’nun zaafları Afganistan’dan Çeçenistan ve Ukrayna’ya kadar ortaya çıktı. Halbuki yüzlerce denizaltı ve binlerce uçağı üslerde çürüteceklerine, bu kaynakların yarısını bile halkın tüketimine harcasalardı, gelişmeler farklı olabilirdi.

Sovyet Ordusu’nun zaaflarının ortaya çıktığı alanlardan biri Afganistan oldu.

Yunan İçsavaşı ve pazarlıklar…

İşgal altında başlayan ve 1949’a kadar süren Yunanistan İçsavaşı’nda bir dizi yanılgı yaşandı. Birincisi Yunan komünistlerinin SSCB’den yardım beklemeleriydi. Halbuki Stalin zaten Churchill ile pazarlık yaparken Yunanistan’ı Batı’ya terketmişti. 1944’te yapılan görüşmede Bulgaristan, Macaristan ve Romanya, Sovyet etki alanına bırakılırken, Yugoslavya için %50-50 oranı belirlenmiş, Yunanistan ise %90 Batı, %10 SSCB olarak belirlenmişti. Bu, Stalin’in tuttuğu çok nadir sözlerden biri olarak kaldı; çünkü Doğu Avrupa’da rahatça at oynatmak istiyordu. Bu nedenle 1945’te çok avantajlı durumda olan Yunan komünistlerine Sovyetler hiç yardım etmedi ve ayrıca onları siyasi ve askerî olarak felaketli yollara, sabit mevzileri savunmaya sürükledi.

Yunan İçsavaşı’nda Sol muhalefet Soğuk Savaş’ın kurbanı oldu.

Komünist Blok’un ekonomik zaafları

Komünizmin dünyada tek bir blok halinde ilerlediği yanılgısı 1960’lara kadar devam etti. Ne var ki Çin devrimcileri daha 1935’te Rusların zorladığı felaketli “sabit mevzi stratejisi”nden yılmış ve Moskova’dan gelen danışmanları geri göndermişti. Çin Komünist Partisi 1949’da iktidarı ele geçirdikten sonra da ilişkileri hiç iyi olmadı. Bu arada Avrupa komünistleri ve Yugoslavya da SSCB ile yollarını ayırma sürecindeydi.

Ulusların bağımsızlıklarını her şeyden önemli görmeleri bir yana, Sovyet iktidarı hem verimsiz hem de kendi halkı da dahil olmak üzere bütün ülkelerde aşırı baskıcı ve zalimdi. Çok önemli bir diğer nokta ise Doğu Bloku ülkelerinin sosyalist ekonomiyi nasıl inşa edeceklerini çözümlemekteki başarısızlıklarıdır. Kaynak dağılımı için bir yöntem bulamadıkları ve sektörler arasında denge kuramadıkları için bu ülkeler büyük bir verimsizlik çemberi içinde tıkanıp kaldı.

Çin, Sovyetler Birliği’ni Stalin’in ölümünden sonra ‘sosyal emperyalist’ ilan edecekti.

İÇ CEPHELERİ CANLI TUTMAK

Enternasyonalizm yalanları ‘Kızıllar geliyor’ propagandası

Rusya’da 1917 Şubat Devrimi’nden sonra Bolşeviklerin Ekim Darbesi ile iktidarı ele geçirmeleri ve 1918 Ocak ayında Kurucu Meclis’i güç kullanarak feshetmelerinden sonra Batılı güçler Sovyet rejimine karşı harekete geçtiler. Bunun ilk örnekleri, Rus İmparatorluğu’ndan kopan Polonya ve Finlandiya’nın desteklenmesiydi. Devrimin ilk romantik günlerinde Bolşevikler, Polonya’yı ele geçirerek Alman proletaryasıyla birleşmeyi umuyorlardı; bu belki de yegane samimi enternasyonalist girişimleriydi. Ne var ki Spartakistlerin katledilmesi ve Varşova önlerinde uğradıkları askerî bozgun onları içe kapanmaya itti. Bu arada Ukrayna’yı ve Beyaz güçlerin elindeki Kırım’ı tekrar işgal etmişlerdi.

1918’den sonra komünizme karşı dünya çapında bir mücadele başlamıştı. Bu belki dünya çapında bir ideolojik savaştı ama, göz açıp kapayıncaya kadar bir “milliyetçi hegemonya” aracına dönüştü. 1919’da Sovyet Komünist Partisi denetiminde oluşturulan 3. Enternasyonal (Komintern), tüm dünyadaki sosyalistleri Moskova’nın çıkarlarına hizmet etmek üzere yönlendirmeye, farklı bakışa sahip olanları tasfiye etmeye yöneldi. Sovyetler’in 1939’da Naziler ile anlaşmaları; 1941’e kadar İngiltere ve Fransa’ya karşı Almanya’yı desteklemeleri; daha sonra aniden politika değiştirerek Müttefikler’e yaranmak için 3. Enternasyonal’i lağvetmeleri, sosyalist inanışın prestijini neredeyse yok etti.

Senatör MacCarthy’nin başını çektiği ekip “Kızıllar Geliyor” sloganını kullanarak Amerikan halkını manipüle etmişti.

Ne var ki Batılılar, bir propaganda aracı olarak enternasyonalizmi olduğundan çok daha güçlü göstermeyi sürdürdü. Moskova da diğer ülkelerdeki sosyalistleri yönlendirme girişimlerini kesmedi; Doğu Avrupa’daki işgallerini meşrulaştırmak için her ülkede giderek azalan taraftarlarını kullandılar. Ancak bu arada Vietnam başta olmak üzere ulusal kurtuluş hareketlerine destek verdiklerini de kaydetmek ve buna Küba’yı da eklemek gerekir (Küba askerlerinin Angola ve diğer Afrika ülkelerinde yıllarca savaşmaları, 1960 sonrasındaki Soğuk Savaş’ın bir başka cephesidir).

1919’da 3. Enternasyonal’in kurulması ABD’de ilk “Kızıllar geliyor” korkusunu tetiklemiş ve aynı yıl FBI bünyesinde komünistleri izlemek üzere kurulan özel bölümün başına yıllarca bu kurumu yönetecek olan Edgar J. Hoover getirilmişti. Bu kurum 1945 sonrasında faaliyetlerini çok büyük ölçüde geliştirecekti ama, Soğuk Savaş’ın çok önceleri başladığını göstermesi açısından önemlidir. 1929 ekonomik krizinin bütün ülkelerde Sol hareketleri güçlendirmesi de bu eğilimi ileriye taşıyacaktı. 1940’ların ikinci yarısında MacCarthy’nin başını çektiği ikinci “Kızıllar” korkusu ise Soğuk Savaş’ın iç cephesini canlı tutma çabasından başka bir şey değildi.

SOĞUK SAVAŞ’IN SINIR ÜLKESİ

Türkiye’nin Batı’ya yaklaşması ve ABD’nin iki yüzlü politikaları

Soğuk Savaş’a çok erken bir tarihte dahil olan Türkiye, bundan en çok etkilenen ülkelerin başında gelir. Stalin’in Doğu Anadolu’dan toprak talebi; Boğazlar üzerinde söz sahibi olmak üzere güç yığmaya başlaması; Kuzey Afrika’daki İtalyan sömürgelerinden pay istemesi; İran’dan çekilmemekte direnmesi gibi hususlar Türkiye’yi Batı Bloku’na itmiş, Türkiye Yunanistan ile birlikte Marshall yardımından yararlandırılmıştı. Bunu Kore’ye asker gönderilmesi ve NATO’ya girilmesi izledi. 50’lerin başından itibaren ABD ve Federal Alman servisleri Türkiye’de örgütlenme çabalarına hız verdi. İkili antlaşmalar ile tarımdan eğitime her alana müdahale ederken ordunun ve devletin her kademesinden taraftar devşirdiler ki, bu bağlantılar da yıllar sonra komplo davaları ve 2016 darbe girişiminde net şekilde ortaya çıkacaktı. Akabinde barış gönüllüleri, komando kampları, Türkiye’ye yerleştirilen Jüpiter füzeleri krizi, siyasi müdahaleler ve cemaat örgütlenmeleri geldi.

1960, 1971 ve 1980 darbeleri ve bunu izleyen darbe girişimlerinde Batılıların rolleri bellidir. Türkiye’nin Soğuk Savaş’ın 2. döneminde Varşova Paktı’na karşı bir cephe ülkesi olması belirleyiciydi. Bu çerçevede Batılı güçler, Türkiye’de çokyönlü dış politika izlemeye çalışan liderlerin tasfiyesi için doğrudan ve dolaylı müdahalelerde bulunmuştur ve bu çaba sonrasında da devam etmiştir.

2 kutuplu yapının sona ermesiyle birlikte Balkanlar, Kafkasya, İran ve Ortadoğu ülkeleri arasındaki Türkiye’nin konumu başka boyutlar kazandı. Türkiye’nin kontrol altında bir güç olması NATO açısından önemliydi. Ankara, Batı’nın taleplerine daha fazla boyun eğmesi için terör ve ambargolarla sıkıştırılmaya çalışıldı. Kıbrıs, bu dönemin önemli bir sorunu olarak öne çıktı. Türkiye bununla bağlantılı olarak Batı’nın yönettiği terör saldırılarına maruz kaldı ve Kıbrıs konusu önce ASALA ve hemen akabinde PKK ile genişletilerek üçüncü evreye taşındı. Bu arada Irak, Suriye, Libya ve İsrail sorunları da bunlara eklendi. Soğuk Savaş’ın bu döneminde Türkiye onbinlerce can kaybına ve büyük maddi zarara uğradı. Açıkça söylemek gerekirse Türkiye, Soğuk Savaş’ı çok daha yoğun bir şekilde yaşadı.

1962’deki ‘Füze krizi’nde Türkiye de masadaydı.

BELGESEL (Netflix)
DÖNÜM NOKTASI: ATOM BOMBASI VE SOĞUK SAVAŞ (TURNİNG POİNT: THE BOMB AND THE COLD WAR)
YÖNETMEN: Brian Knappenberger

Dijital yayın platformu Netflix’te yayınlanan belgesel, 2. Dünya Savaşı’ndan Ukrayna- Rusya Savaşı’na kadar dünyada yaşanan siyasi-askerî olayları ele alıyor. Soğuk Savaş sürecinde ve sonrasında siyasilerin takındığı tavırlar ve bunların günümüze uzanan etkileri, çarpıcı ve akıcı bir ifadeyle izleyiciye sunuluyor. 20. yüzyılın kritik olaylarında rol alan kişiler ile yapılan mülakatlara ve önde gelen isimlerin görüşlerine yer verilen belgesel, 1’er saatlik 9 bölümden oluşuyor.

Haziran 2024
Millet adına yaptıkları katliamlarla krallara, padişahlara rahmet okuttular ‘Halkın Siyasetçileri’

Fransız Devrimi’nden bu yana, son 235 yılda öne çıkan siyasetçilerin önemli bir özelliği; “Tanrı adına” yöneten hükümdar için değil, “halk adına” çalıştıkları iddiasını taşımalarıydı. Ancak bu kişiler, çok daha büyük ve kanlı katliamlardan sorumlu olacaklardı.

Yakın tarih, siyasetin yapılış tarzıyla birlikte, siyasetçilerin profilinde de büyük değişimlere yol açtı. Siyaset her zaman bir güç oyunuydu ve gelecekte de öyle kalacak; ama oynanış biçimi değişirken, katılanların tabanı da hızlı bir genişleme gösterdi. Eski rejimlerde siyaset, esas olarak hükümdarın çevresinde yer alabilen veya yerel güç sahibi olan azınlıkların tekelinde iken, bugün her kesimden insanın yer alabildiği bir faaliyet.

Elbette herşey bir anda Fransız İhtilali ile ortaya çıkmadı. Örneğin Cromwell’in (1599-1658) İngiltere’sinde de kralın otoritesi bitmiş, “kellesi uçmuş”; zenginlerin ve orta sınıfların temsilcilerinden oluşan parlamento bir süre varlığını sürdürdükten sonra feshedilip diktatörlük kurulmuş; akabinde monarşi ve parlamento geri gelmişti. Amerikan İhtilali’nde de (1765-1783) kralın otoritesi reddedilmiş ve genel oya dayanan bir temsilî rejim oluşturulmuştu. Ancak esas değişim Fransız İhtilali ile ortaya çıktı. Bu ülkede aristokrasi ve üst sınıftan ruhbanın yerini tüccarlar, avukatlar ve genel olarak “orta sınıf” adı verilen kesim alacak; ihtilalin millî meclisi, iktidarını yitirdiği birçok dönemi atlattıktan uzunca bir süre sonra tekrar gerçek güç sahibi olacaktı.

Fransız Devrimi savaşları ve Napoléon dönemi, bütün dünyada günümüz siyasetinin ana biçimlerini tayin eden bir etki meydana getirdi. Bunların başında uluslaşma hareketlerinin büyük hız kazanması, modernizasyon ve reform girişimleri, hukuk önünde eşitlik ilkesi, daha iyi bir vergi sistemi gelir. Elbette eğitimi de içeren çok geniş programlar, uluslaşmayla birlikte her ülkede çok hızlı değişimleri getirdi. Batılılar bunlara “burjuva demokratik devrimleri” adını vermiştir.

1792’de “Eylül Katliamları” olarak anılan olaylarda, Paris’teki La Salpêtrière isimli kadın hapisanesinde fuhuşla suçlanan 40 kadın katledilmişti.

Biz de, tüm diğer ülkeler gibi, kendi farklı ve özel biçimlerimizle benzer süreçlerden geçtik. İktidarı padişah ve ulema ile her dönemde farklı oranlarda paylaşan sivil ve asker bürokrasi, modernleşmenin ana itici gücü oldu. Devlet (ve daha eskiden ruhban) kademelerinde yükselmek suretiyle politikada etkin konuma gelmek her ülkede geçerli olan bir yoldu ama, iktidarın paylaşılması mülk sahiplerinin yapısına göre farklılaşıyordu.

Son 235 yılda öne çıkan siyasetçilerin önemli bir özelliği, “Tanrı adına” yöneten hükümdar için değil, “halk adına” hareket ettikleri iddiasını taşımalarıydı; kitlelerin gözündeki meşruiyet için bu gerekliydi. Ne var ki “halk adına” yürütülen siyaset, son derece aşırı uygulamaların hayata geçirilmesine de meşruiyet kazandırıyordu; örneğin belli bir kategorideki “halk düşmanları”nın imhası Fransız Devrimi terörüyle başladı. İhtilalin terör dönemi, aristokratları giyotine gönderirken; 20. yüzyılda Naziler Yahudiler’i, komünistleri, Romanlar’ı ve bedensel engellileri toplu olarak katletmeye başlayacaktı. Bolşevikler ve sonra da Çin’deki yönetim, rejim düşmanı addettikleri milyonlarca kişiyi, zengin köylüyü imha etti.

“Halk adına terör” mirası kalıcı olacaktı. Jacobenler’den Naziler’e ve Bolşevikler’e kadar her katliamcı grup, bunu çeşitli komplo ve yalan-dolanla gerçekleştirdi. Bu durum, ilkesiz küçük hesapçıların, ihtiras sahibi demagog ve kariyeristlerin öne çıkmasını kolaylaştırdı.

20 yüzyılda Hitler’in önderliğinde Naziler Yahudiler’i, komünistleri, Romanlar’ı ve bedensel engellileri toplu olarak katletti. Stalin SSCB’de, Mao ise Çin’de milyonlarca kişinin ölümünden sorumluydu

Ancak şüphesiz madalyonun diğer yüzüne bakmak gerekir. Çok sayıda iyi insan, yeni rejimler sayesinde politik hayatta yerini aldı. Monarşilerin barışçı olan veya olmayan yollarla tasfiyesi, insanlık tarihinde son derece kısa bir sürede gerçekleşti. Elbette “halk adına” yapılan işler her zaman terör seviyesine çıkmadı; ama bu kabul edilemez uygulamalar, daha sonra gelen tüm siyasetçiler için bir meşruiyet gerekçesi oldu; yerel yöneticilerden diktatörlere, meclis üyelerinden ihtilalcilere, iktidar veya muhalefetteki her tür politikacı tarafından kullanıldı ve kullanılmaya devam ediyor. Keza, halkların savaşları da kralların savaşlarından çok daha kanlı oldu.

“Halk adına siyaset” prensibi, her ne kadar her türden demagog ve fırsatçıya iktidar yolunu açmış olsa da; gerek 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi gerekse aynı aydınlanma etkilerini taşıyan 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi, modern demokrasilerin kurulmasında referans teşkil etti. Uygulamadan bağımsız olarak, hukuk önünde eşitlik ilkesi genel kabul gördü. Yine bu metinlerde yer alan “meşruiyetini yitirmiş yönetimlere karşı direnme hakkı” da her türden ihtilalci ve darbeci için haklı veya haksız şekilde meşruiyet vasıtası sayıldı. 4 Atlantik cumhuriyetinden başlayarak kısa sürede dünyanın her yerinde, yönetimin yegane meşru temeli sayılan ve giderek çoğalan millî ve yerel meclisler, her türden iyi ve kötü politikacılarla doldu. Politikacılar, yeni mülkiyet hiyerarşisine paralel mali bağlar geliştirdiler. Bunlara yargı ve yönetimden, basın mensupları ve akademisyenlere kadar her alanda faaliyet gösterenler de eklenecekti.

Nisan 2024
Kötünün emrinde iki adam: Hain, paragöz ve güce tapan Fouche ve Talleyrand

Güç ve para dışında hiçbir değerleri, inançları ve tabii ahlakları yoktu. Ancak yüksek zekaya sahiptiler. Her dönemde, gözden düşmesi kaçınılmaz hâle gelecek kişileri önceden sezdiler ve buna göre pozisyon aldılar. Katliamlara, idamlara imza attılar; hatta düşmanla işbirliği yaptılar. Buna rağmen Fransız Devrimi ve sonrasında refah içinde yaşadılar.

Her ihtilal önce kendi evlatlarını yer. Karşıtlar bir yana, ihtilal yanlıları arasında da çok farklı beklenti sahipleri vardır. Her ihtilalin geçtiği yollar, aşamaları ve bunların süreleri değişik olmakla birlikte; genellikle önce en radikaller ılımlıları, sonra ılımlılar radikalleri ve nihayet şiddetten bıkan insanlar ihtilalcileri ve ihtilalleri tasfiye eder; başta ilan edilen amaçlara kısmen veya büyük ölçüde ters düşen yeni bir rejim kurulur. Bu kimi zaman eski rejimin restorasyonu olsa da, asla eskisinin aynısı olmaz; ihtilallerin getirdikleri tam olarak silinemez. İhtilallerin fırtınaları arasından sağ çıkan bireyler her zaman olur; ama tüm fırtınaları atlatan, defalarca ölümden dönen çok azdır.

1789 Fransız İhtilali’ne kaderci bir açıdan bakan, “acaba tüm bu hadiseler Napoléon adındaki fakir bir topçu subayının imparator olması için mi meydana geldi?” diye sormadan edemez. Napoléon Bonaparte, tüm bu dönem boyunca kendisine ihanet ettiklerini bildiği halde Joseph Fouché (1759-1820) ve Charles Maurice de Talleyrand’ı (1754-1838) yanından ayırmamıştır.

Napoléon Bonaparte, kendisine ihanet ettiklerini bildiği halde Fouché ve Talleyrand’ı hep yanında tuttu.

Bunlardan Fouché’yi, İhtilal’in ilk günlerinden Napoléon’un yıkılışından sonraki restorasyon dönemine kadar birçok rolde görürüz: Defalarca ölüme çalım atan bir devrimci, meclis üyesi, katliamcı, Polis Bakanı… Fouché sırasıyla Direktuvar’a, konsüllüğe, imparatorluğa, 18. Louis’ye ve tekrar imparatorluğa ihanet etti. 16. Louis’nin idamı için oy verdiği hâlde restorasyon döneminde hayatta kaldı. Keza, birçok defa kaderlerinin kesiştiği Talleyrand da aynı fırtınaları atlattı. Sonunda bu iki adam, vaktiyle Napoléon’u iktidara getirirken yaptıkları gibi, onun vaktinin dolduğunu görünce iktidarı bırakıp gitmesi için perde arkasından işbirliği yaptılar. Bu ikili her dönemde, gözden düşmesi kaçınılmaz hâle gelecek kişileri önceden seziyor ve buna göre hazırlık yapabiliyordu. Napoléon’un yükselişini gördükleri günlerde de onun iktidarı için çalışmışlardı: Önce Paul Barras’ın, sonra direktuvarın diğer üyelerinin istifasını sağlamışlar ve böylece Napoléon’un Meclis’i dağıttığı 18 Brumaire darbesinin başarılı olmasının koşullarını hazırlamışlardı.

Autun Piskoposu Talleyrand, ilk meclisteki (Millî Konvansiyon) 749 temsilci (kolonilerden seçilen 33 kişi daha vardı) arasında yer alan 291 din adamından biriydi. Hafif bir topallaması olduğu için, babası gibi askerlik mesleğinde ilerleyememişti (Bu engeli nedenliyle onu “Topal Şeytan” diye ananlar olmuştur). Siyasete atılan diğer yüksek rütbeli din adamları gibi, reformları sınırlı tutmak istediğine inanılıyordu. Ne var ki Talleyrand, 17 Aralık 1789 tarihindeki oturumda tüm kilise mallarına millet adına el konulması yönünde oy kullandı! Genel eğilime uymak inançlarının önüne geçiyordu ve hep öyle olacaktı. Ertesi yıl, Bastille’in yıkılışının birinci yıldönümündeki bayram töreninde ahaliyi takdis ederken, Marquis de La Fayette’e ihtilale bağlılık andını söyleten kişiydi. Talleyrand, yollarının sayısız defa kesişeceği Fouché gibi eski rejime, ihtilale, Napoléon’a ve Restorasyon’a hizmet etti.

Napoléon hiç kuşkusuz bu iki adamdan daha az zeki değildi ama, onlardan farkı güç sarhoşluğuna kapılmasıydı. Diğer ikisi gibi serinkanlılıkla, duygularına kapılmadan karar veremediği çok durum vardır ve bunlar onun mahvına yol açmıştır. Belki biraz da bu nedenle kendi arkasından iş çevirdiğini, düşmanlarına bilgi aktardığını çok iyi bildiği halde Talleyrand’ı Dışişleri Bakanı, Fouché’yi de Polis Bakanı olarak uzun süre görevde tuttu.

Charles Maurice de Talleyrand (üstte) ve Joseph Fouché, her türlü sadakatten ve değerden yoksun ama ileri görüşlü ve yüksek zeka sahibi politikacılardı.

Talleyrand ile iyi anlaşmasının nedeni onun her türlü bağlılıktan ve değerden yoksun, paragöz bir fırsatçı olmasıydı. Onu daima yanında bulundurdu, çünkü istediğini rahatça yaptırabiliyordu. Talleyrand ise onun düşeceğini çok net şekilde gördüğü için, Napoléon’a karşı Fransa’nın düşmanlarıyla işbirliği yapmaktan kaçınmadı. Fouché’ye gelince… O kadar büyük bir istihbarat ağına sahipti ki, ondan asla vazgeçilemezdi. Fouché’yi daha iyi tanımak için ihtilalin ilk günlerinde neler yaptığına ve her gün onlarca masum insanı giyotine gönderen Robespierre’in hakkından nasıl geldiğine değinmek gerekir.

Honoré de Balzac (1799- 1850), Fouché için “kasvetli, derin düşünen, olağandışı bir adam” tanımlamasını yapmıştı. O kadar çok yönlü düşünüyordu ve siyasi hesaplarının her katmanının altında o kadar derinlik vardı ki, yaptıklarının çoğu eylem anında anlaşılamaz ve ancak o hadiseden çok sonra kavranabilirdi. Karanlıkta çalışır, avının haberi olmadan ağını örerdi. Stefan Zweig (1881- 1942) onun ihanet sanatını deha seviyesine çıkardığını yazmıştır. İhtilalden önce rahip okulundan yetişmiş başarılı bir öğretmendi. Robespierre ile ihtilalden önce tanışmış, daha sonra Jacobin kulubüne girmişti. 1789 İhtilali’ne karşı ayaklanmaların bastırılmasında, acımasız tutumuyla sivrildi. Daha sonra Meclis tarafından Lyon’da federatif taleplerle isyan edenlerin şiddetle bastırılmasına nezaret etmek üzere görevlendirildi. Bu hadiselerin cereyan ettiği 1793 sonlarında, Paris’te ihtilalcilerin en radikal ve acımasız kanadı olan Hebertistler ön plana geçmişti; ancak Paris’te onlarla birlikte iktidarı paylaşan Jacobinler, merkezin yetkilerinden hiçbir tavize razı değildi.

Fouché, Aralık ayında Paris’e gönderdiği raporlarda, “düşmanların” acımasızca ezildiğini bildiriliyordu; gerçekten de bu günlerde Lyon’da katliamlar birbirini izledi. Fouché 1794 başından itibaren Hebertistler’in itibar kaybettiğini sezince hemen idamları azalttı; Şubat başında idam mangalarını lağvetti. Bu sırada Robespierre, Paris’te giyotini ara vermeden çalıştırıyordu. Önce Girondinler’i, arkasından Hebertistler’i ve nihayet Danton’u (1759-1794) öldürtmüştü. Fouché sıranın kendisine ve Lyon’da birlikte çalıştıkları Collot d’Herbois’ya geldiğini kesin olarak anlamıştı. Zaten Danton’un tutuklanmasından 36 saat sonra, tüm yetkileri yerel Jacobin kulübüne bırakıp derhal Paris’e dönmesi için talimat gelince durum açıkça belli oldu. Ya Robespierre’in ya da onun kellesi sepete yuvarlanacaktı.

Fouché ilk aşamada geri çekilerek, öldürücü darbesini arka planda hazırlamaya başladı. 6 Mayıs 1794’te dönemin ihtilalci partisi olan Jacobin Kulübü’nün başkanlığına seçilmesi, bu siyasetin doğal lideri olan hasmını yıldırım çarpmışa çevirdi. Robespierre ona ihtilal takvimine atfen 22 Preirial (10 Haziran 1794) Kanunu olarak anılan girişimle karşılık verdi; buna göre komplocular artık mahkemelerde hiçbir şekilde savunma yapamayacak, şahitleri ve avukatları olmayacaktı. Ayrıca Fouché’yi Jacobin Kulübü’nden de attırdı. Giyotin adım adım yaklaşırken Fouché gündüzleri saklanıyor, her gece yer değiştirirken Meclis üyelerini sırayla ziyaret ederek ağını örüyordu; bu konuda güçlü bir kozu vardı, çünkü Robespierre ve Louis de St. Just her kesimden insanı uyduruk mahkeme kararlarıyla öldürterek dehşet içerisinde bırakmıştı. Konvansiyon üyeleri Fouché’den sonra sıranın kendilerine geleceğini düşündükçe kıvranıyorlardı ve o da faaliyetlerini bu hassas noktanın üzerine kurmuştu.

Nihayet hesaplaşma günü geldi. Robespierre onları Lyon’da giyotin kullanmadan katliam yapmakla suçlayınca d’Herbois şöyle cevap verdi: “Tam tersine, giyotin esas işkencedir. 20 kişinin kafası kesilirken sonuncu kişi 20 kere ölür. Halbuki biz o gün 200 kişiyi bağlayıp top ateşiyle kısa sürede öldürdük!” (Aslında o günün kurbanları 209 kişiydi ve Lyon’da öldürdüklerinin sadece 8’de 1’iydi). Bu sözler, giyotinin hiç ara vermeden 7/24 çalıştığı dönemin kasvetli havasını çok iyi yansıtır. Nihayet Robespierre kürsüye çıkmak isteyince, Fouché’nin örgütlediği vekiller bağırıp çağırarak, slogan atarak, önünü keserek ve ardarda söz alarak ona kürsüye çıkma fırsatı vermedi. Büyü bir anda bozulmuş, o güne kadar her krizde konuşmasıyla dinleyenleri büyüleyen ve durumu lehine çeviren Robespierre şaşkınlıktan dengesini yitirmişti. Ona kürsüyü verdikleri takdirde o an durumu değiştirebileceğinden korkarak büyük bir gayret gösterdiler. Bağırış-çağırış arasında biri ateş edip onu çenesinden yaraladı ve Robespierre ile arkadaşları Jacobin Kulübü’ne çekilip silahlı birlikleri örgütlemeye çalıştılar ama, Meclis çoğunluğu baskın çıkarak daha çok silahlı birlik toplamak suretiyle bulundukları mekanı bastı.

Fransız Devrimi’nin en önemli dönemeçlerinden biri Bastille Baskını. Halk, 14 Temmuz 1789’da Bastille Hapishanesi’ni ele geçirdi ve tutuklular serbest bırakıldı. Ancak acı ve giyotinli günler yeni başlayacaktı.

Robespierre tutuklandı ve hemen o gece arkadaşlarıyla birlikte idama mahkum edildi. Robespierre en kritik anda şaşkınlığa uğramış, inisiyatif gösterip duruma hakim olamamıştı. Ayrıca taraftarlarını sahaya sürmekte de geç kalmıştı (halbuki ihtilal günlerinde tereddüt eden kaybeder). Hüküm hemen infaz edilirken Paris ve Fransa rahat bir nefes alıyor, zindanda idam bekleyen 8 bin kişi kurtuluyordu. En talihsiz olanlar ise son günün tartışmaları sürerken idam edilen 40 kişiydi. İdamlarını bir gün erteleme talebine karşı “ihtilal, düşmanlarını yoketmek için beklemez” cevabını almışlardı.

İşte Fouché en büyük tehlike karşısında bile soğukanlılığını koruyan, korkularına teslim olmadan çalışmasını sürdüren, böylesine ince hesaplı bir kişiydi. Güç ve para dışında hiçbir hırsı ve zaafının olmaması ona avantaj sağlıyordu. Talleyrand ile diğer ortak noktaları hiçbir partiye veya değere bağlılıklarının olmamasıydı ki, bu sayede güç dengelerini daha objektif şekilde hesaplayıp önceden pozisyon alabiliyorlardı. Örneğin Meclis’te kim güç kazanırsa, onların sıralarına doğru kayıyorlardı. Napoléon’un düşeceğini ilk sezenler de onlar olacaktı.

Fouché de aynı Talleyrand gibi rahip okulunda yetişmesine rağmen, kilise mallarına elkoyup bunları hazineye kaydettirmişti. Bir başka önemli hadise de, Napoléon’un iktidarında Polis Bakanı iken imparatora yapılan bombalı suikast girişimidir. Napoléon kurtulurken birçok kişi hayatını yitirmiş, imparator bunu Jacobinler’e karşı bir temizlik kampanyasına dönüştürürken Fouché kralcılardan kuşkulandığını öne sürerek onları kurtarmak istemişti. Bu, eski yoldaşlarına vefa göstermeye çalıştığı çok nadir örneklerden biriydi ama onları Napoléon’un hışmından kurtaramayacaktı.

Devrimden sonra Lyon’da yaşanan katliam böyle resmedilmişti. Fouché, “Lyon kasabı” olarak nam salacaktı.

Sonraki dönemde Napoléon kısa imparatorluğunun sonuna yaklaşırken Rusya’dan önce İspanya’da batağa saplanmıştı. İsyanlar yayılıyor, İngilizler de İber Yarımadası’na asker çıkarıp direnişi destekliyordu. Bu sırada Paris’te kalan Fouché ve Talleyrand’ın Avusturyalılar ile temasa geçerek kendisine karşı ittifak arayışına girdiklerini duydu. Keza Rus Çarı Alexander ile görüşmeye gönderdiği Talleyrand’ın onunla da yakınlaştığını anlamıştı.

Napoléon, İspanya’daki krizin derinleşmesine çare bulamadan apar-topar derhal başkente döndü ve bu ikiliyi mareşallerinin yer aldığı bir devlet konseyinin önünde azarlamaya başladı: Önce Talleyrand çağırıldı: “İspanya işini başıma sen sardın; Enghien Dükü’nü öldürmemi de sen tavsiye ettin. Sana yağdırdığım ihsanlara rağmen aleyhimde yapmayacağın şey yok. Seni cam gibi ezerdim ama bununla uğraşmayacak kadar nefret ediyorum senden” dedi. Talleyrand sakince konsey odasından çıkarken “Bu kadar büyük bir adamın bu kadar terbiyesiz olması ne yazık” diye mırıldandı. İspanya, Fransa’yı ağır-ağır tüketirken Enghien Dükü olayı Napoléon’a çok itibar kaybettirmişti; çünkü bir Fransız süvari birliği sınırı aşarak onu kaçırmış ve idam etmişti.

Talleyrand’dan sonra “fırçalanma” sırası Fouché’ye geldi. Napoléon onu da düşmanlarına destek vermekle, kamuoyu oluşturmakta başarısız kalmakla suçladı. Konsey üyeleri bunları taş kesilerek izlerken, herkes onların kovulacaklarını ya da hapsedilmedikleri takdirde en azından sürgüne gönderileceklerini bekledi; ama ertesi gün her ikisi de hiçbir şey olmamış gibi işlerinin başındaydı; Napoléon onlardan vazgeçememişti! Talleyrand’ın İngilizler ile arkasından görüştüğünü öğrenince onu Bakanlıktan almış, ama sırdaşlıktan ve en gizli görevlere göndermekten vazgeçmemişti. Onunla rahat bir diyalog kurabiliyordu.

Talleyrand da daha yıllar öncesinde, İtalya Seferi sırasında prestiji hızla artan generalin dostluğunu kazanmak için harekete geçmişti. İleride de Napoléon’un seferlerini tasvip etmeyecek; ancak doğrudan karşı çıkmayarak diplomatik temaslarla bunların sonuçlarını yumuşatmaya çalışacaktı. Örneğin Mısır Seferi’ne karşıydı; çünkü bunun İngiltere ve Osmanlı Devleti’ni yakınlaştıracağını ve karşılarındaki ittifaki güçlendireceğini biliyordu. Buna rağmen sonunda yıldızı hızla yükselen generali desteklemişti ki, o zaman Napoléon’un imparatorluğunu kendisinden başka hayal eden yoktu. Napoléon 1804’te imparator olunca, onu muazzam bir maaşla başmabeyinci olarak atadı. 1806’da gene büyük bir maddi ihsanla Talleyrand’ı Benevento Prensi yaptı.

Yüzlerce kişiyi giyotine gönderen devrimin liderlerinden Robespierre’in sonu da giyotin olacaktı.

Talleyrand 1807’de yukarıda bahsettiğimiz “büyük fırçalama”dan sonra geri çekilmekle birlikte Napoléon için çalışmaya devam etti. Ancak yine aynı dönemde Fransa’nın askerî-diplomatik sırlarını büyük paralar karşılığında Avusturya ve Rusya’ya sattı. Napoléon bu yıllarda Kutsal Roma İmparatorluğu’nun kalıntısı olan Ren boylarındaki Alman devletçiklerini yeniden düzenlerken; Talleyrand ve ekibinin avantaj sahibi olmak isteyen prenslerden 10 milyon Frank rüşvet aldıkları kaydedilmiştir.

Napoléon, Fouché’ye de el altından büyük paralar vermiş, onu da Otranto Dükü yapmıştı. Fouché, imparatorluğun yıkıldığı 1815’e kadar bu unvanı muhafaza etti. Napoléon’un Elba adasından kaçtıktan sonraki 100 günlük kısa iktidarında gene onun Polis Bakanı’ydı. Napoléon’un Waterloo’daki nihai yenilgisinin sonrasında bir süre ülkeyi fiilen yöneten komitenin başkanı oldu ve sonra yerini Talleyrand’a bırakıp tekrar Polis Bakanı oldu.

Fransa’nın en bunalımlı döneminde St. Helena adasına sürülen imparatorun iki eski adamının krallığın restorasyonunda yer alması talihin garip bir tecellesi sayılabilir; ama bu durum esas itibariyle onların bunu çok önceden girerek tedbirlerini almaları sayesinde gerçekleşmiştir.

Böylece Fouché, idamı için oy verdiği 16. Louis’in kardeşi yeni kral 18. Louis için çalışmaya başladı! Talleyrand ise Napoléon sonrası Avrupa düzeninin tayin edildiği 1815 Viyana Kongresi’nde Fransa’nın 1793 sınırlarının kabulünü sağladı. Kuşkusuz ki Metternich ve Alexander başta olmak üzere yıllar boyunca Avrupa liderleriyle kurduğu ilişkiler burada çok işine yaramıştı. Direktuar, Konsüllük ve Napoléon dönemlerinde polis teşkilatını yönetmiş Fouché ise son görevinden sonra yurtdışına gitmek zorunda bırakıldı. 18. Louis’nin ağabeyinin ölümündeki rolününün unutulmasına olanak olmadığı gibi, Lyon’daki kasaplığı da çok derin izler bırakmıştı. 1820’de Trieste’de sürgünde öldü. Napoléon ise 1821’de ağır bir hastalıkla, acı çekerek hayatını kaybedecekti. Hayatın keyiflerini yaşamaya önem veren Talleyrand’a gelince… 1838’e kadar malikanesinde lüks ve rahat içinde yaşadı.

Waterloo savaşında İngilizler’e karşı yenilgi Napoléon’un da sonuydu. Joseph Fouché bu yenilginin ardından kısa bir süre ülkeyi fiilen yönetti.

TALLEYRAND (1754-1838)

Son anında bile hem dünyayı hem Tanrı’yı aldatmaya çalıştı

Tam ismi Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord olan sıradışı Fransız politikacı, ölümünden sonra çok sayıda tarih-araştırma-kurgu kitabına konu oldu. 1836’da aktif siyaset alanından çekilen ve Valençay Şatosu’na yerleşen Talleyrand, 1837’de tekrar Paris’e döndü. Ölüm döşeğinde olduğunu öğrenen Kral Louis-Philippe kendisini ziyarete geldi. Yazar-filozof Ernest Renan, son sözlerini dinlemek için gelen din adamına Talleyrand’ın “benim de bir din adamı olduğumu unutmayın, ona göre…” dediğini aktarıyor ve şöyle diyor: “Son anında bile hem insanları hem Tanrı’yı aldatmayı başarmıştı.” 17 Mayıs 1838’de ölen Talleyrand “İsterim ki asırlar boyunca benim kim olduğum, ne düşündüğüm, ne istediğim tartışılmaya devam etsin” demişti. Arzusu gerçekleşti.

FOUCHE (1759-1820)

Siyasi iktidarın korkunç mezarı: Unutulmak ve tüketilmek…

Joseph Fouché, 1820’de Trieste’de öldü. 1816’da görevi sırasında, Kral 16. Louis’nin idamı için oy kullandığından dolayı sürgün edilmişti. Yazar Jean-François Deniau onun için “iktidarın korkunç mezarı işte budur: Unutulmak. Zaman sizi tüketmiştir” diyecektir. Devrim günlerinin Polis (İçişleri) Bakanı ve “Lyon Kasabı” Fouché, ölümünde hemen önce yanında bulunan Napoléon’un küçük erkek kardeşine, kendisine ait ne kadar yazılı siyasi belge varsa hepsini yakmasını söylemişti. Tam 5 saat boyunca tüm dokümanların yakılmasıyla, Fransız İhtilali’nin en kritik günlerine dair ilk elden kayıtlar silindi. Fouché’nin “kendisi” yakıldıktan sonra ise, külleri Fransa’ya getirilip gömüldü. Şato 20. yüzyılda Rothschild’lar tarafından satın alınacaktı.

Nisan 2024
Barış günlerinde ‘monşer’ savaş dönemlerinde joker

Diplomasi sadece masa başında yapılan bir iş olmadı. Birçok diplomat savaşlarda aktif görev aldı, gidişatı değiştirdi. Bazen de tam tersi oldu. Özellikle asker kökenliler barışı sağlamak için muazzam diplomatik hamleler yaptı. Lozan’da Türkiye’yi temsil eden, daha sonra ülkenin 2. Dünya Savaşı’na girmesini engelleyen İnönü gibi…

Savaşlar öncelikle politikacılar ve askerler tarafından yürütülen bir faaliyet olmakla birlikte, diplomatlar da birçok durumda askerî ve siyasi stratejilerin planlanmasında ve yürütülmesinde pay sahibi olmak zorundadır. Savaşın hangi koşullara, hangi ittifaklarla yapılacağından tutun da, savaş sonrası koşullarının oluşturulmasına kadar her konuda işlevleri vardır. Bununla birlikte diplomatların faaliyetleri kimi zaman daha da geniş alanlara taşmış; örtülü operasyonlara katılmışlar; her düzeyde temaslarda bulunmuşlar; başarılı veya başarısız hamlelerle savaşların gidişatını değiştirmişlerdir.

Diplomatlar çok riskli bölgelerde faaliyet göstermiş, özellikle istihbarat faaliyetleri çerçevesinde hedef hâline geldikleri durumları yaşamışlar, kimi zaman da hayatlarını kaybetmişlerdir. En kısa ifadesiyle, savaş her aşamasında diplomasiyle içiçe yürütülür. Ancak diplomatik faaliyetlerin epey riskli bir niteliği de vardır: Diplomatlar kimi zaman kendi ülkelerindeki iktidarlarla ters düşerler veya öyleymiş gibi gösterilerek yine kendi devletleri tarafından mahkum veya idam edilirler. Buna karşın diplomatlar kimi durumlarda ülkelerinin umutsuz savaşlara girmesini önlemeye çalışmış; kimi zaman ise tam tersine savaşı teşvik ederek büyük kayıplar ve mağlubiyetlerde pay sahibi olmuşlardır.

Almanya Dışişleri Bakanı Arthur Zimmermann’ın Meksikalılar’a ABD’nin güney eyaletlerini teklif ettiği şifreli telgraf 1917’de İngilizler tarafından çözüldü ve ABD’lilere sızdırıldı.

Diplomasi, özellikle Avrupa’da bir zamanlar çoğunlukla askerlik mesleğinden gelen kişiler tarafından yürütülürdü. 18. yüzyılda diplomatların yarısından fazlası böyleydi ve geri kalanlar arasında yüksek ruhban kesiminden insanlar da yer alırdı; tabii o dönemde generallerin hemen hemen hepsi zaten aristokrasiden gelen kişilerdi. Bu durum özellikle 1. Dünya Savaşı sonrasında değişmiştir. Ancak 1918 sonrasında da muharebeleri yürüten askerlerin arasından diplomatik görevleri için seçilenlere rastlarız ki, bizde Lozan barış görüşmelerini yürüten İsmet Paşa önemli bir örnektir. İnönü, 2. Dünya Savaşı sırasında da ince bir diplomasi yürüterek savaşa girmeden iki ittifak arasında denge politikası izlemiştir. Kuşkusuz ki 1911-1922 arasında her rütbedeki savaş tecrübelerinin, izlediği politikalarda büyük katkısı olmuştu.

Bir savaşın gidişatı üzerinde büyük rol oynamış olan kişilerden biri de 1. Dünya Savaşı’nın büyük bölümünde Almanya Dışişleri Bakanlığı yapmış olan Arthur Zimmermann’dır (1864-1940). Meksika ve Japonya’yı ABD’ye karşı savaşa sokma çabaları başarısız olduğu gibi, tam tersine ABD’nin Almanya karşısında savaşa girmesinde etkili oldu. Tarihe “Zimmermann Telgrafı” olarak geçen olay 1917’nin Ocak ayında meydana geldi. Bu telgrafta Texas, New Mexico ve Arizona eyaletleri, ABD’ye karşı savaşa girdikleri takdirde Meksika’ya vaadediliyordu. Şifre çözme konusunda başarılı olan İngilizler, bu telgrafı ele geçirip Amerikalı yetkililere sızdırarak tarihteki en önemli istihbarat başarılarından birini gerçekleştirdi. Bu hadiseden 3 ay sonra, Nisan 1917’de ABD savaşa girdi ve bu gelişme Almanya’nın yenilgisindeki en büyük faktör oldu. Gene Zimmermann’ın taraftarı olduğu “sınırsız denizaltı savaşı”na geçilerek Amerikan yolcu gemisi Lusitania’nın batırılması da savaş kararında etkiliydi. Rusya savaştan çekildikten sonra Batı cephesinde gücünün sonuna gelmiş olan İngiliz ve Fransızlar, ABD’nin taze kuvvetleri sayesinde zafere ulaştılar.

Lozan barış görüşmelerini yürüten İsmet İnönü, Dünya Savaşı sırasında da ince bir diplomasi ile iki ittifakın dışında kalmayı başardı.

Çin komünistlerinin askerî ve politik liderlerinden olup, diplomatik faaliyetlerde öne çıkan ve zaferlerinden sonra uzun yıllar Dışişleri Bakanlığı’nı yürüten Çu Enlay da (Zhou Enlai) önemli bir örnektir. Çu Enlay 1920’lerden itibaren askerî liderler arasında öne çıkmış; 1930’ların başında özellikle istihbarat konularında uzmanlaşmış; Mao ile beraber Uzun Yürüyüş’e katılmış; 1946’da Kuomintang olarak anılan milliyetçi yönetimi Çin Komünst Partisi ile uzlaştırmak için gelen ABD Dışişleri Bakanı George C. Marshall ile diplomatik görüşmeleri yürütmüş; nihayet zaferden sonra Çin Dışişleri Bakanı olarak Kore Savaşı’ndan Bandung Konferansı’na kadar birçok durumda etkili rol oynamıştır.

George C. Marshall’ın da 2. Dünya Savaşı boyunca ABD Genelkurmay Başkanı olduğunu ve savaştan sonra Dışişleri Bakanı sıfatıyla Soğuk Savaş’ın ilk yıllarında kendi adıyla anılan planı ve bunun bir parçası olan büyük yardım programını oluşturduğunu hatırlatalım. Marshall, Batı Avrupa’yı ekonomik olarak ayağa kaldırarak “çevreleme” (containment) diye anılan politikalara öncülük etmiş; komünizmin yayılmasını engelleme hedefini kendi açısından başarıyla yürütmüştür. 2. Dünya Savaşı’ndan sonra içsavaşın sürdüğü Yunanistan ve Rusya’nın toprak talepleriyle karşılaşan Türkiye de, “Marshall Yardımı” ile Batı ittifakına bağlanmıştır. Marshall bu planla Soğuk Savaş’ı farklı yöntemlerle geliştirmiş, istihbarat kuruluşlarını yoğun olarak sahaya sürmüştür.

Amerikalı diplomat Robert Daniel Murphy, Eisenhower’ın karargahında bulunan tek sivildi ve tehlikeli operasyonlara katıldı.

Savaşçı devlet adamları arasında Winston Churchill’in de özel bir yeri vardır. Politikacı, parlamento üyesi olup Amirallik Dairesi 1. Lordu olarak Çanakkale Harekatı’nın planlanmasında en önemli role sahiptir. Bu nedenle Çanakkale fiyaskosundan sonra görevden alındı ve hemen ertesinde tabur komutanı olarak Batı cephesinin siperlerinde görev yaptı. Antwerp savunmasında da rol oynamıştır. Savaştan sonra itibarı düştü ama, Nazi tehlikesine karşı kararlı tutumundan dolayı Dunkirk sonrasında İngiltere’nin en karanlık günlerinde başbakanlığa getirildi. Churchill savaşın askerî ve politik yönetimini günlük çerçevede yürüttü; birçok özel birimin kurulması ve hem stratejik kararlara hem de operasyonların yönetimine müdahil oldu; bunlara rağmen, ülkesini zafere ulaştırdığı günlerde seçimi kaybederek görevden ayrıldı. Diplomatların asker kökenli olup olmamalarından ziyade, savaşlarda oynadıkları roller çok daha önemlidir şüphesiz. Bu noktada ilk akla gelen örneklerden biri, Amerikalı diplomat Robert Daniel Murphy’nin (1894-1978), Vichy nezdindeki temsilciliği sırasında Kuzey Afrika’daki Fransız komutanları taraflarına çekmek için yaptığı çalışmalardır. 2. Dünya Savaşı sırasında Cezayir’e yapılacak çıkarma harekatının hemen öncesinde komutanlarla görüşmüş, prestijli liderlerin bir kısmını ikna edememiş, ancak çıkarma karşısında direnişin sınırlı kalmasında etkili olmuştur. Murphy, Cebelitarık üzerinden Cezayir’e gelip gitmiş; Eisenhower’ın İngiltere’de bulunan karargahına yegane sivil kişi olarak atanmış; Fransız direnişiyle temas kurarak istihbarat sağlamış; Amerikalı General Mark Clark’ın gece karanlığında Seraph denizaltısından şişme botla gizlice Cezayir’e çıkarak Fransız General Mast ile görüşmesinde bulunmuştu. Müttefik yanlısı bir tüccarın evinde yapılan bu toplantı Vichy polisi tarafından basılmış; Clark bodrumda toplantı sürerken evin sahibiyle sarhoş numarası yaparak onları atlatmış; apar-topar dönüp denizaltıya giderken Murphy kalarak görevini sürdürmüştü. Bu örnek, tipik olmasa da diplomasi mesleğinin her zaman masa başında yapılmadığını gösteren bir örnektir.

Bilindiği gibi 2. Dünya Savaşı’nın başlamasına vesile olan ana hadise, Nazi-Sovyet Paktı’dır. 23 Ağustos 1939’da imzalanan bu pakt sayesinde Hitler iki cephede birden savaşma riskinden kurtuluyor; Stalin ise Polonya’yı Hitler ile paylaşırken aynı zamanda Çarlık Rusyası’nın Baltık’ta yitirdiği ülkeleri de yeniden işgal fırsatı buluyordu. Bu antlaşmadan sadece 7 gün sonra toplar gürleyecek, tanklar ve uçaklar harekete geçecekti. 1938’de Dışişleri Bakanı olmadan önce Londra büyükelçisi olarak Nazi propagandasını yükselten Joachim von Ribbentrop, bu pakt ile savaşın başlamasına sebebiyet verdiği için idama mahkum edilen ilk Nazi oldu. Yahudiler’e karşı uygulamalardan da suçlu bulunarak 16 Ekim 1946 tarihinde darağacına götürüldü. Onunla 1939’da Nazi-Sovyet Paktı’nı imzalayan Sovyet Dışişleri Bakanı Mikhailovich Molotov ise, galiplerin tarafında olduğu için elbette kovuşturmaya uğrayamazdı!

SSCB’nin Dışişleri Bakanı Molotov, 2. Dünya Savaşı öncesi Hitler ile yapılan antlaşmayı imzaladı. Stalin’in en sadık adamlarından biriydi.

2. Dünya Savaşı sırasında Mihver İttifakı içerisinde Ribbentrop ile eşzamanlı olarak Dışişleri Bakanlığı yapıp ondan daha önce idam edilen bir başka kişi de Mussolini’nin damadı Kont Gian Galeazzo Ciano’dur (1903-1944). İtalya’da faşizmin yükselişi sırasında Bakanlık ve Habeşistan’ın istilasında Bombardıman Filosu Komutanlığı yapmış, 1936’da Dışişleri Bakanlığı’na getirilmişti. 1943’te İtalya’nın taraf değiştirme sürecinde Büyük Faşist Konseyi’nde Mussolini’nin görevden alınması için oy verdiği için Hitler’in gazabına uğradı. Naziler’in Mussolini’yi kaçırıp kuzeydeki kukla Salò Cumhuriyeti’nin başına geçirdiği sırada ülkeyi işgal eden Almanlar tarafından tutuklandı ve öldürüldü.

Yine bu dönemde, Amerikalı Dulles Biraderler’den sözetmeden geçemeyiz. Alan Dulles (1893-1969), 1916’da diplomatik hizmete girmiş olmakla birlikte, 1918’den itibaren İsviçre’de istihbarat faaliyetlerinde etkili rol almıştı. İki savaş arasındaki dönemde Almanya’daki ilişkilerini sürdürmüş, tekrar İsviçre’ye tayin edilmiş ve Almanlar Vichy bölgesini işgal edip sınırı kapatmadan sadece dakikalar önce bu ülkeye geçebilmişti. Naziler’e karşı olan Alman diplomat Fritz Kolbe’den uçak ve roketler dahil, çok önemli bilgiler aldı. İkinci ve en büyük başarısı ise İtalya’daki Alman komutanı Karl Wolff’un kuvvetlerinin savaşın bitiminden 1 hafta önce teslim olmasını sağlamasıydı ki, birçok hayat kurtarmıştır.

Kardeşi John Foster Dulles (1888-1959) ise Birleşmiş Milletler teşkilatının kurulduğu San Fransisko Konferansı’na katılmıştı (İki kardeşin daha önce 1919’daki Versailles Konferansı’na da birlikte katıldıklarını ekleyelim). J. F. Dulles 1953-58 arasında Eisenhower’ın Dışişleri Bakanı’ydı. Nükleer misilleme stratejilerinden İran, Guatemala ve Vietnam’a kadar birçok önemli hadisede rol oynadı, Marshall’ın komünizme karşı geliştirdiği “çevreleme” politikalarını sürdürdü.

ABD’nin ‘kanla beslenen’ iki diplomatı Henry Kissinger ve Zbigniew Brzezinski…

Bu noktada akla elbette Dwight David Eisenhower (1890- 1969) geliyor. Genelkurmay Başkanı Marshall’ın ayrılmasından sonra yerine gelen Eisenhower, 2. Dünya Savaşı sonrası dünyanın şekillenmesinde etkili oldu. Müttefik orduları başkomutanı Eisenhower, 1950’lerde iki dönem ABD başkanlığı yaptı ve “çevreleme” politikalarını sürdürdü. Eisenhower diplomat değildi ama, kendinden daha kıdemli olan birçok generali atlayarak başkomutanlığa getirilmesi diplomatik yetenekleri sayesinde oldu. Özellikle İngiltere ile savaşın yürütülmesi sırasında ortaya çıkan sayısız görüş ayrılığını bir şekilde çözüme bağladı. Churchill, Ruslar’ın Doğu Avrupa’da yayılmasını önlemek için Yunanistan ve Balkanlar’a çıkılarak kuzeye doğru bir cephe açılmasını isterken o bunu reddetti ve batıda geniş cepheden Almanya’nın kalbine ilerleyip savaşı sona erdirmeyi seçti; ama oradaki son muharebenin 100 bin insan kaybına malolacağını öngörerek, Berlin’i Ruslar’a bıraktı. Bu tercihler, savaş sonrasında dünyanın politik şekillenmesini belirleyecekti.

Soğuk Savaş sırasında ABD diplomasisi üzerinde birinci derecede etkili olan Henry Kissinger (1923-2023) ve Zbigniew Brzezinski’den (1928-2017) sözetmeden geçemeyiz. Kissinger 1969-77 arasında, Brzezinski ise onu izleyen dönemde etkili oldu. Kissinger’ın mirasında Kamboçya’nın bombalanması, buna rağmen yenilginin önlemediği Vietnam Savaşı’nın bitirilmesi gibi hadiseler vardı. Kendisi Şili’de Pinochet darbesinde ve Arjantin’deki diğer kanlı dikta rejiminin desteklenmesinde de rol oynadı. Bunlara karşın yumuşama (detant) politikası ve Çin ile ilişkilerin geliştirilmesi de bu döneme damgasını vuran gelişmeler oldu.

Brzezinski ise Soğuk Savaş’ın son dönemlerinde Çin ile ilişkileri sürdürerek Rusya karşısında bir denge oluşturmak istedi. İran’da önce Şah’ı, sonra da başarısız rehine kurtarma operasyonunu destekledi. Afganistan’da ise Rus işgaline karşı “İslâm radikalizmi” kartını oynamak için çaba gösterdi. Hayber Geçidi yakınlarındaki mülteci kamplarını gezerek onlara para ve silah desteği sağladı. “Afganistan’ı Rusya’nın Vietnam’ı yapacağız” lafı kendisine aittir. Dediğini başardı ve Afganistan, SSCB’nin sonunu getiren olaylar zincirinin bir parçası oldu. Brzezinski’nin en çok eleştirildiği noktalardan biri, bu politikaların Afganistan’da öne çıkan Taliban ve diğer radikal İslâmi akımların giderek dünyaya yayılmasında önde gelen bir paya sahip olmasıydı.

1.Dünya Savaşı sırasında Çanakkale yenilgisinin ardından görevden alınan Winston Churchill, Dünya Savaşı sırasında ülkesinin başbakanıydı.

Mart 2024
20. yüzyılın yeni cephesi:‘Özel kuvvet’ operasyonları

20.yüzyıla damgasını vuran askerî mücadeleler, özellikle 2. Dünya Savaşı’yla birlikte yeni bir boyut kazandı. Artık sıcak muharebeye giren askerî birliklerin sevk ve idaresi kadar, istihbarat örgütlerinin faaliyetleri, özel operasyonları ve propaganda da hayati bir önem taşıyordu. Kurtarılan-kaybedilen hayatlar ve uluslararası mücadelenin yeni alanı.

Geçen yüzyıl savaşlarında gördüğümüz birçok yeniliğin arasında, özel operasyonların giderek artması dikkati çeker. Bunlar esas olarak düşman hatlarının gerisinde veya çatışmalara taraf olmamış ülkelerdeki girişimlerdir ama; terör hadiseleri sözkonusu olunca ülkelerin kendi topraklarında da gerçekleşir. Resmen ilan edilmemiş savaşlarda, özel operasyonlar daha bir ön plandadır. Bunlarda, sayı olarak az ama çok sıkı elemeler ve eğitimlerden geçmiş yetenekli özel birlikler kullanılır. Temel amaçlar, hasım liderlerin bertaraf edilmesi, rehinelerin kurtarılması, kritik sabotaj faaliyetleri, ulaştırma-iletişim sistemlerinin çökertilmesi, sindirme, istihbarat ve propagandadır. Özel birliklerdeki personel içerisinde subay ve astsubaylar büyük ağırlık taşır; bazı timler sadece bu unsurlardan oluşur. Bu faaliyetler, “düşman” tarafın büyük birliklerinin ve maddi imkanlarının koruma faaliyetlerine ayrılmasını getirir.

Özel birlikler denilince ilk akla gelenler komandolardır. Bu terim 1899-1902 arasındaki Boer Savaşı’ndan miras kalmıştır. İngilizler ilk başta komando olarak anılan birkaç bin Boer süvarisiyle başa çıkmak için 75 bin askerin yeterli olacağını düşündüler; ama sonuçta savaşı kazanmak için 450 bin kişi yığmak zorunda kaldılar ve bunların çoğu ikmal hatlarını korumak için ayrılmıştı. Bu gelişmeler, onları bu tür özel operasyonlar üzerinde düşünmeye yönlendirdi. 1. Dünya Savaşı sırasında en başarılı özel operasyonlarından biri, Thomas Edward Lawrence’ın (1888-1935) başlattığı Arap isyanıdır. Bu faaliyet, Türk Ordusu’nun ikmal hatlarına büyük zarar verip birliklerin korumaya ayrılmasına yolaçtığı gibi, baskınlarla da önemli kayıplar verdirmişti. 1. Dünya Savaşı’nda daha az popüler diğer bir özel harekat da, Alman General von Lettow-Vorbeck’in Doğu Afrika’da kendilerinden 10 kat daha kalabalık İngiliz kuvvetlerini bağlamasıdır. Ancak özel operasyonlar konusunda büyük gelişmelerin yaşandığı dönem 2. Dünya Savaşı’dır. Birçok ülke bu konuya hassasiyetle eğilecek, ama başı çeken İngiltere olacaktır. 1940 Mayıs’ından 1941 Haziran’a kadar Almanya karşısında tek başına kalan İngiltere, Avrupa’ya çıkarak savaşı sürdürme olanaklarına sahip değildi. Bu nedenle Kuzey Afrika ve Atlantik konvoylarını korumanın haricinde, savaşı hava bombardımanı ve özel operasyonlarla devam ettirmekten başka çaresi yoktu. Bu tür operasyonlar için kısa sürede 8’i Donanma’ya bağlı, çoğu tabur büyüklüğünde 30 civarında birlik kuruldu. Ne var ki, tüm silahlı kuvvetlerden en güçlü askerlerin bu birimlere seçilmesi belli bir tepki de oluşturmuştu. Winston Churchill, Dunkirk’teki çekilmenin (26 Mayıs-4 Haziran 1940) hemen ertesinde, Avrupa’yı ateşe verme talimatıyla SOE (Special Operations Executive) adında bir başka örgütün kuruluş emrini verdi. Bu kuruluş, işgal altındaki tüm ülkelerde istihbarat ve sabotaj faaliyetleri yürütecekti. Kuzey Afrika’da David Stirling’in “Çöl Akıncıları “(Long Range Desert Group) ve Burma’da Orde Wingate’in “Chindits” adı verilen tugayı ile Japon hatlarının arkasına yaptığı akınlar öne çıkar. Stirling’in grubu daha sonra SAS (Special Air Service) olarak örgütlenecek ve o tarihten (1941) itibaren dünyanın her tarafında operasyon gerçekleştiren İngiliz özel birliklerinin atası olacaktı. Hitler savaş sırasında bu operasyonlara karşı büyük bir savaş suçu olan “Komando Emri”ni yayınladı; buna göre askerî kıyafete bakılmadan paraşütçüler dahil yakalanan her komando teslim olsa dahi derhal öldürülecekti ve bu emrin uygulandığı durumlar oldu.

Amerikalılar da savaşa girdikten sonra CIA’in öncülü sayılan OSS (Office of Strategic Services) adlı kurumu oluşturarak benzer operasyonlara başladı. Bunlardan kimi doğrudan Silahlı Kuvvetler bünyesinde yapılırken kimi de OSS’nin denetimindeydi. General Frank Merrill’in komutasında kurulan “Merrill’s Marauders” adlı askerî birlik, tıpkı Wingate’in “Chindits”i gibi Burma’da akınlar yapmış ve onlar gibi büyük kayıp vermişti. Ancak bu ülkede ve Çin’de OSS yönetimindeki başka operasyon grupları, yerlilerden gerilla grupları kurmanın yanısıra istihbarat ve sabotaj faaliyetlerinde bulundu.

ABD’nin 1993’te Somali’deki özel operasyon fiyaskosu, Kara Şahin Düştü (Black Hawk Down) adıyla sinemaya aktarıldı. 2001 yapımı film savaş sinemasının seçkin örnekleri arasında sayılıyor.

Amerikalılar 2. Dünya Savaşı sırasındaki istihbarat çalışmalarını önce tarafsız ülkelerden yürüttüler ki, bunların başında sonradan CIA’in patronu olacak Allen W. Dulles’ın İsviçre’de yaptığı işler gelir. Onun en büyük başarısı, İtalya’daki Alman birliklerini resmî antlaşmadan 1 hafta önce teslime ikna ederek birçok hayat kurtarmış olmasıdır. Bu arada İstanbul’da ‘Packy’ Macfarland yönetimindeki OSS grubu, Balkanlar ve Orta Avrupa’ya yönelik faaliyetler için bir merkezdi. Buradan elde edilen istihbaratın, İtalya ve Kuzey Afrika’dan Avrupa’daki direniş gruplarına malzeme gönderilmesine katkısı olmuştur. Fransa’nın kurtarılması sırasında ise işgal altındaki bölgelere paraşütle indirilen “Jedburgh” timlerinin Normandiya ve sonrasında istilayı kolaylaştırması da, özel kuvvetler kapsamında önemli faaliyetler arasındadır. Bunlar yerel direnişçilerle bağlantı, istihbarat ve sabotaj faaliyetleri yürütmüş, Müttefik birlikleri bölgelerine ulaştıkça görevleri sona ermiştir (Soğuk Savaş yıllarında Amerikalılar çok sayıda özel birlik yetiştirdiler ki bunlar arasında Yeşil Bereliler, Delta Grubu, Navy Seals, Raiders, Rangers vs. daha çok bilinenlerdir).

2. Dünya Savaşı sırasında Almanlar’ın özel birliği olan Brandenburg komandolarını da unutmamak gerekir. Bu birlik 1939 sonunda ordu içerisinde, ancak istihbarat örgütü Abwehr gözetiminde kurulmuştu; düşman cephesinin gerisinde her türlü istihbarat, sabotaj, yakın dövüş, silah, paraşüt eğitimi alan, yabancı dil bilen yetenekli askerlerden oluşuyordu. Daha sonra SS birlikleri kendi özel kuvvetlerini oluşturdu. Hitler’in “harika komandosu” olarak anılan Otto Skorzeny, 12 Eylül 1943 tarihinde Mussolini’yi, hapis tutulduğu Gran Sasso dağının tepesine planörle inip, inanılmaz bir operasyonla kurtardı. Hitler’e bu başarısı üzerine Brandenburg birliklerinden 4 bin asker ve subay alması için izin verdi. Skorzeny’nin önemli operasyonlarından biri de, savaşın sonu yaklaşırken taraf değiştiren Macaristan diktatörü Amiral Miklós Horty’yi ele geçirmesidir. Onun Müttefikler’le temasının izlenmesi üzerine Skorzeny, önce Horty’nin müzakereleri yürüten oğlunu kaçırdı, sonra da 16 Ekim 1944 tarihinde başkanlık sarayını basıp Horty’yi esir aldı.

Rus özel operasyon birliklerine gelince… Bunlar 2. Dünya Savaşı öncesinde gizli servisler olan NKVD ve GRU içerisinde oluşturulmuştu. İstiladan sonra Alman hatlarının gerisinde operasyonlar geliştirmeye çalıştılar ve 1943’te bunlara, karşı-istihbaratta uzmanlaşan SMERSH de katıldı (Savaştan sonra ise düşman hatları gerisinde harekat yapacak Spetnatz özel bölükleri kurulacak (daha sonra tabur seviyesine çıkarıldı); bunları KGB tarafından oluşturulan Vitnaz, Vega ve Alfa birlikleri izleyecekti).

2.DÜNYA SAVAŞI SIRASINDA BAŞLICA ÖZEL OPERASYONLAR

DÜŞMANI ALDATMAK İÇİN…

Avrupa’da başlayan savaşın küresel bir nitelik kazanmasından önce görülen istihbarat savaşları ve operasyonlar, ABD’nin savaşa girmesiyle hız kazanacaktı. Yine de özellikle İngiliz MI5’ın (Military Intelligence, section 5) Almanlar’a karşı operasyonları tayin edici olacak, savaşın kaderine etki edecek sonuçlar doğuracaktı.

VENLO HADİSESİ (9 KASIM 1939)

İngilizler’e ağır darbe

2 İngiliz ajanının kaçırıldığı Hollanda- Almanya sınırındaki Café Backus.

2. Dünya Savaşı’nın ilk günlerinde meydana gelen, önemsiz görünen ama ciddi sonuçlara yolaçmış bir operasyon. SS tarafından Naziler’i kışkırtmak üzere sözde İngilizler’in marifetiyle Hitler’e düzenlenen sahte bir suikast girişimi sonrasında; buna misilleme olarak sözde muhalif Naziler ile tarafsız Hollanda’nın sınırdaki Venlo kentinde buluşmaya giden iki İngiliz ajanı kaçırıldı. İngiliz ajanlar, sınırdan hızla dalan ve aynı hızla kaçan arabaya itildiler; ajanların yıllardır kurdukları istihbarat şebekesi çökertildi; aynı zamanda Almanya’daki Nazi muhaliflerine de gözdağı verilmiş oldu.

İSKENDERİYE BASKINI (19 ARALIK 1941)

HMS Queen Elizabeth.

İtalyan tim su altından vurdu

Müttefik güçlerle Mihver arasında Akdeniz’de askerî rekabetin sürdüğü 1941’in Aralık ayında, İtalyan dalgıç komandoların gerçekleştirdiği operasyon. İtalyan tim, üzerlerine binilerek yönlendirilebilen özel yapım torpilleriyle gizlice İskenderiye limanına girdi; bunları Valiant ve Queen Elizabeth ana muharebe gemilerinin altında patlattı. Kuma oturan gemiler çok uzun süre harekatdışı kaldı ve kritik aylarda İngilizler Akdeniz’deki üstünlüklerini yitirdi.

Alman General Erwin Rommel.

FLIPPER OPERASYONU (10-18 KASIM 1942)

Rommel’i ele geçirememek

“Flipper” koduyla anılan bu başarısız operasyonda İngilizler, Alman General Erwin Rommel’i hedef almışlardı. Kuzey Afrika’da (bugün Libya) Rommel’in kaldığı ve kimi zaman karargah olarak kullandığı evi basıldı ama, İngiliz istihbaratı onun sözkonusu günlerde cephede olduğunu tespit edememişti. 11. İskoç Komandoları tarafından yapılan baskın ateşle karşılık gördü ve 2 ölü verdikten sonra kaçan gruptan 28 asker esir düştü. Sadece 3 komando, çölde haftalarca süren yürüyüşten sonra İngiliz hatlarına dönebildi.

BRUNEVAL BASKINI (27-28 ŞUBAT 1942)

Bruneval’nın 1941’de çekilmiş bir fotoğrafı. Sol
tarafta Würzburg radarı görünüyor.

Hedef radar ele geçirildi

Bombardıman akınlarında büyük kayıp veren İngilizler, Almanlar’ın Fransa kıyılarına yerleştirdiği bir radarı ele geçirmek üzere paraşütle yakın bir bölgeye inip başarılı bir baskın yaptı. 1942 başlarındaki bu operasyonda önemli parçaları ülkelerine götürüp değerli bilgiler edindiler.

GUNNERSIDE OPERASYONU (ŞUBAT 1943)

İngilizler’in ‘ağır su’ sabotajı

Norveç’in Telemark bölgesindeki Norsk
Hidroelektrik Santrali.

İngilizler, Naziler’in atom bombası yapımında kullanabilecekleri “ağır su” tesisini ortadan kaldırmak üzere SOE (Special Operations Executive) tarafından yetiştirilen bir özel grubu harekete geçirdi. 1940’da başlayan planlama ve eylemler, Norveç’teki bir hidroelektrik santralindeki tesisinin imhasına uzanacak ve 1943 Şubat’ında yapılan eylem “Gunnerside” adıyla anılacaktı. Tesisin imhasından sonra elde kalan su, bir feribotla Almanya’ya taşınırken ikinci bir sabotajla bu gemi de batırıldı. Gerçi Almanlar atom bombası yapımından çok uzaklardı ama, bu o dönemde kesin olarak bilinmiyordu.

MINCEMEAT OPERASYONU (NİSAN 1943)

Müttefikler Sicilya’ya, Almanlar Sardunya’ya

Cesedin üzerine konulan Binbaşı Martin’in kimlik kartı.

İngilizler 1943 başında, kıta Avrupa’sına yapılması planlanan çıkarmaların yeri konusunda Almanlar’ı aldatmak için bu operasyonu planladı. Böylece onları, harekatın Sicilya yerine Sardinya’ya veya Yunanistan’a yapılacağına inandırabilirlerdi. Tıp uzmanlarının yardımıyla kimsesiz bir cesedi Binbaşı Martin adıyla hazırlayıp 30 Nisan gecesi kaza geçirmiş gibi İspanya kıyılarında denize bıraktılar. İspanyollar, cesedin koluna zincirlenmiş çantadaki belgeleri derhal Almanlar’a gösterdiler. Burada tiyatro biletinden nişanlıya yazılmış mektuba kadar her şey düşünülmüştü. Bilgiler, Almanlar’ın Sardinya ve Yunanistan’a güç kaydırmasına yolaçacaktı. MI5’ın (Military Intelligence, section 5), 2. Dünya Savaşı sırasındaki en başarılı istihbarat operasyonlarından sayılır. 2021’de sinema filmi olarak dramatize edildi.

2.DÜNYA SAVAŞI SONRASINDA BAŞLICA ÖZEL OPERASYONLAR

SINIRÖTESİNDE YENİ SINIRLAR…

Çok sıkı eğitim ve hazırlığa rağmen, özellikle yakın tarihte özel kuvvetler tarafından yapılan uluslararası operasyonların önemli bir kısmı başarısız oldu. Bunun nedeni, operasyon hedefi olan tarafın çok daha tedbirli olması ve senaryoların çeşitliliği idi. Yine de 1976’daki Entebbe Baskını gibi, amacına ulaşan operasyonlar kaydedildi.

Fidel Castro, Domuzlar Körfezi çıkarması sonrası çıkan çatışmayı izliyor.

ENTEBBE BASKINI (3-4 TEMMUZ 1976)

İsrail komandoları Uganda’da

Operasyondan dönen “Sayeret Matkal”
komandoları, 4 Temmuz 1976.

Paris-Tel-Aviv seferini yapan bir yolcu uçağı Atina’da kaçırılarak Uganda’ya götürülmüş, rehinelerin serbest bırakılması karşılığında İsrail’in çok sayıda Filistinli tutukluyu serbest bırakması istenmişti. Görüşmeler sonuç vermeyince 3-4 Temmuz 1976 tarihinde İsrail’in “Sayeret Matkal” adlı özel operasyon birimi uçaklarla havadan ikmal yaparak 4 bin kilometrelik bir uçuşla gece vakti Entebbe Havalimanı’na inmiş; 1 saat süren operasyonla rehinelerin hepsini kurtarıp gene uçakla İsrail’e dönmüştü. Filistinliler ve onlarla birlikte olan 2 Alman ve bazı silahlı Ugandalılar öldürülmüş; İsrailliler’in tek kaybı, bugünkü İsrail başbakanının ağabeyi olan komutanları Yonatan Netanyahu olmuştu.

DOMUZLAR KÖRFEZİ ÇIKARMASI (17-20 NİSAN 1961)

Domuzlar Körfezi çıkarmasında Kübalı sürgün askerler büyük rol oynadı.

CIA’in suya düşen planları

2. Dünya Savaşı sonrası en başarısız büyük operasyonların önde geleni. Küba’da Castro rejimine karşı CIA tarafından eğitilen 1.500 kadar Kübalı, 19 Nisan 1961 tarihinde Domuzlar Körfezi adı verilen kıyıya çıktı ama tam bir yenilgiye uğradı. Hayatta kalanlar büyük bir mahkemede yargılanarak siyasi propaganda vesilesi oldular.

MÜNİH OLİMPİYAT KATLİAMI (5-6 EYLÜL 1972)

Keskin nişancıyla öldürmesi planlanan eylemciler, rehinelerin bulunduğu helikopteri havaya uçurmuştu.

Spora sürülen ‘Kara’ leke

İsrailli 11 sporcu, olimpiyat köyünde Kara Eylül adlı Filistinli örgüt tarafından korumasız bir şekilde rehin alındı. Pazarlık sonunda eylemcilerin rehinelerle birlikte helikopterle havalimanına götürülmesi için anlaşıldı. Ne var ki bu sırada Alman polisine bağlı PSG9 anti terör grubu son derece kötü bir operasyona girişince bütün rehineler (11 İsrailli sporcu ve 1 antrenör) öldü. Ekibin bu operasyonu yapacak yetenekte olmadığı ortaya çıktı ama, Alman Silahlı Kuvvetleri’nin bu operasyon için zaten yetkisi de yoktu.

İRAN / REHİNE KURTARMA OPERASYONU (NİSAN 1980)

Tahliye esnasında helikopterlerde arıza meydana geldi. Amerikan ordusu operasyonu sürdüremedi.

Büyükelçilikte büyük fiyasko

İran Şahı’nın devrilmesini takiben, ABD’nin Tahran Büyükelçiliği’nde rehin alınan Amerikalılar’ın kurtarılması için bir operasyon planlandı. 1980 Nisan’ında Basra Körfezi’nden kalkan helikopterler Tahran yakınlarında toplanıp ikinci kez havalanacaktı. Ne var ki indikleri yerde karşılaştıkları bir yolcu otobüsünün yanısıra, mekanik arızalar ve kum fırtınası 8 helikopterden 3’ünü devredışı bırakınca operasyona devam edilemedi. Burada da hazırlık ve planlamada büyük eksiklikler ortaya çıktı.

MOGADİŞU MUHAREBESİ (3-4 EKİM 1993)

ABD güçlerinin saldırılarında Mogadişu’daki sivillerden de yüzlerce ölü olduğu belirtildi.

3 Kara Şahin düştü

Somali’nin başkenti Mogadişu’da bir savaş lordunu ele geçirmek üzere havalanan ABD özel birliklerine ait 3 Black Hawk helikopteri düştü; bunlardan ikisi şehir içinde öfkeli kalabalıkların saldırısına uğradı. Saatler süren çatışmalardan sonra Amerikalılar 18 ölü ve 73 yaralı vererek üslerine çekildi. Hadise, meşhur “Black Hawk Down” filmiyle (2001) sinemaya aktarılacaktı.

Birçok terör eyleminde yeralan Sanchez, hâlen Fransa Fleury Merogis Cezaevi’nde tutuklu.

CARLOS OPERASYONU (14 AĞUSTOS 1994)

Çakal takip edildi, Sudan’da yakalandı

Uzun yıllar boyunca dünyanın her tarafında aranan Çakal Carlos lakaplı Ilich Ramirez Sanchez’in yeri, 1994 Şubat’ında CIA tarafından tespit edildi. Fransız istihbaratı tarafından 4 ay boyunca takip edilen Carlos, 14 Ağustos 1994’te Sudan’da yapılan bir operasyonla kaçırıldı. Paris’e götürülerek, mahkeme sonrası müebbet hapse mahkum edildi. Sudan hükümetine ise kimi ekonomik avantajlar sağlandı; Sudanlılar’ın izinsiz operasyon dolayısıyla şikayetlerinden vazgeçmeleri sağlandı.

PKK LİDERİNİN YAKALANMASI (16 ŞUBAT 1999)

Sayın Öcalan! Memlekete hoşgeldin

“Silahlı terör örgütü kurmak ve yönetmek” suçuyla 29 Haziran 1999’da idama mahkum edildi, cezası ağırlaştırılmış müebbet hapse çevrildi.

Baskılar nedeniyle 1999 Ocak’ında Suriye’den Yunanistan’a giden PKK lideri Abdullah Öcalan, iltica izni verilmeyince oradan Rusya, sonra İtalya’ya sığınmaya çalıştı. Bu süreçte MİT tarafından takibe alındı ve sonunda bir süre kalacağı Kenya’ya gitti. Buradan Hollanda’ya gideceği öğrenilince, ABD’nin de bilgisi dahilinde Türk Özel Kuvvetleri olan Bordo Bereliler’den bir ekip Nairobi Havalimanı’nda Öcalan’ı yakaladı. Türkiye’ye getirilen Öcalan’ın yakalandığı, 16 Şubat günü kamuoyuna açıklandı.

NEPTUNE SPEAR (2 MAYIS 2011)

Usame Bin Ladin’in Pakistan’ın Abbottabad şehrinde öldürüldüğü yer.

Usame Bin Ladin’e mızrak operasyonu

ABD, 11 Eylül saldırılarından sorumlu tuttuğu Usame Bin Ladin’i ele geçirmek için geniş çapta bir faaliyete girişti. Ladin hiçbir elektronik haberleşmeyi kullanmadığı halde, kuryelerinden biri izlenerek kendisinin Pakistan’da saklandığı yer bulundu. 2 Mayıs 2011 tarihinde Afganistan’dan kalkan helikopterlerde bulunan özel birlikler, baskın yaparak (Neptün Mızrağı Operasyonu) Bin Ladin’i evdekilerle birlikte öldürdü.

Şubat 2024
Kış savaşları ve trajedi: Ölümle kartopu oynayanlar

Tarih boyunca kış aylarında savaştan kaçınıldı ama teknolojik olanakların gelişimine rağmen, çağımızda da sayısız asker kış savaşlarında tarifsiz acılar çekerek can verdi. 1. Viyana Kuşatması’ndan Napoléon’un meteorolojik yenilgisine, Sarıkamış’tan Stalingrad’a, Ardenler’e uzanan buz cehennemleri ve zebanilerin elinde can verenler.

Önce ıslanıp sonra buz kesmek… Ayazda sabahı etmek… Gelmeyecek tayını beklemek… Bir kap sıcak yemek düşlerken bir ağacın dibinde uyuklamak, uyurken donup gidenleri ve evde bekleyenlerini düşünmek… Silkinip ayağı yere vurarak ısınmaya çalışmak… Soğuktan çıplak ele yapışan silah demiri… Şanslıysan bir ateşe yaklaşabilmek, yarısı yenmiş bir peksimeti ısırabilmek ve kuşatılmadan çekilmeye çalışmak… İşte milyonlarca asker, üstelik çoğu 20. yüzyılda bu acıları yaşadı. Kimisi donup giderken bir kısmı da esarette can verdi. Örneğin Stalingrad’ın buz cehenneminde esir düşen 105 bin kişiden sadece 6 bini ülkesine dönebildi (Ancak tabii bu Almanların elinde açlık ve hastalıkla öldürülen milyonlarca Rus esirin yanında çok küçük kalır).

Nispeten daha iyi belgelenmiş olan yakın tarihe baktığımız zaman, savaşların hiç durmadığını ama kış savaşlarından sürekli kaçınıldığını görüyoruz. Özellikle 13. yüzyıldan 19. yüzyılın ortalarına kadar süren küçük buz çağında, kış seferleri en zengin ordular için bile açlık, hastalık ve donarak ölüm anlamına geliyordu. Buharlı ve ardından içten patlamalı motorlar seferleri biraz kolaylaştırmış olsa da, 20. yüzyılın ortasındaki 2. Dünya Savaşı’nda bile milyonlarca asker kış nedeniyle korkunç acılar çekti; yüzbinlercesi hayatını yitirdi. Napoléon’un yarım milyonluk “Grande Armée”’sini yutan kış, Hitler’in ordularını da kıracaktı. Napoléon Rusya’da bir muharebede yenilgiye uğramadı ama Moskova’dan çekilirken ordusunun neredeyse tümünü açlık ve soğuk nedeniyle yitirdi. Perişan hâlde kalanlar da onları sürekli izleyen süvarilerin kurbanı oldu. Rusya içlerine giren yarım milyona yakın askerin yüzde 90’dan fazlası dönemedi.

Savaşlar ılıman kuşakta -ki geçmişte havalar çok daha sertti- bazı nedenlerle kışa sarkan seferler dışında, ordu atları için gerekli otların yeşerdiği Mayıs’ta başlar ve Kasım’da askerler eve dönmüş olurdu. Osmanlılar’da ordunun büyük kısmı için sefer başlangıcı Hızır İlyas günü olarak bilinen 3 Mayıs, sefer sonu ise Ruz-i Kasım tabir edilen 5 Kasım idi. Sefer hazırlıkları Mart sonunda başlar ama yola Mayıs başında çıkılır; Kasım sonunda da eve dönülmüş olurdu. Genel usul böyleydi; çünkü açıkta barınma bir yana, orduların kışın ikmal edilmeleri ve atların uzun süre açık arazide tutulmaları imkansızdı. Aralık’a kalan yanardı.

Napoléon ve ordusu (Grande Armée) Aralık 1812’de Moskova’dan çekilirken mevcudunun çoğunu açlık ve soğuk nedeniyle kaybetmişti.

Bizim tarihimizde kışa sarkan iki felaketli sefer özellikle öne çıkar. Bunlardan ilki Kanunî’nin hesapsız 1. Viyana Seferi macerası (1529), ikincisi ise Sarıkamış’tır (1914). İkisi arasında 385 sene olmasına rağmen, ikincisinde insan kaybımız -abartılar bir yana- çok daha fazla olmuştur. Bu arada orduların sürekli ve hızlı yürüdüklerini sanan varsa, İstanbul’dan Macaristan’a kadar geçen sürenin 80-120 gün arasında sürdüğünü bilmeleri gerekir. Ordu yağmurlu günlerde yürüyemez, bu arada bazı nehir geçişlerinde vakit yitirilir ve ayrıca askerin dinlenmesi gerekirdi.

1529 seferinde olumsuz koşullar nedeniyle ordu ancak Eylül başında Budin’i kuşatmış ve ayın 10’unda şehri almıştı. Artık ancak geri dönecek kadar sefer zamanı kalmıştı ama Kanunî, Avusturya ordularının uğradığı bir dizi yenilgiden sonra Viyana yolunun açık olduğunu anlayınca felaketli kararını verdi. Kış yaklaşmış, üstelik ordunun yiyeceği azalmış, hastalık başgöstermişti. Buna rağmen kuşatmayı denedi. Surları savunanların tek yapması gereken, birkaç hafta direnip soğukları beklemekti. Padişah durumun umutsuzluğunu anlayınca 14 Ekim’de kuşatmayı kaldırdı ama artık çok geç olmuştu. Nehirler kabarmış, hayvanlar çamura saplanmış, ağırlıklar terkedilince asker aç ve açıkta yatmaya başlamıştı. Farklı kaynaklarda 14-25 bin arasında askerin hayatını yitirdiğinden sözedilir ama, ne kadarının açlık-hastalık-soğuktan öldüğü, ne kadarının yiyecek bulmak için dağılınca pusuya düşen akıncılardan olduğu bilinmemektedir. Yine de Osmanlılar henüz yükseliş çağında oldukları için toparlanmış; bu durum gerilemenin en büyük dönüm noktası olan 2. Viyana felaketi gibi yıkıcı olmamıştır.

Elbette, kış savaşları bu yazıda ele aldığımız hadiselerden ibaret değildir. Norveç’te, Finlandiya’da, Rusya ve Doğu Avrupa’da ve Kore’de tarihin diğer dönemlerinde de kış savaşları oldu. Sıcak iklimde haftalarca açlığa dayanan asker, soğukta 1 haftada sağlığını ve direncini yitirir. Savaş her yerde kötüdür ama düşmanın karşısında açlık, soğuk ve hastalıklardan kırılmak daima daha büyük acılar vermiştir.

1. Viyana Kuşatması sırasında kötü hava koşulları yüzünden 14-25 bin arasında Osmanlı askeri hayatını kaybetmişti.

ARALIKTA ÖLÜM

1914 Sarıkamış felaketi: Ruslar’dan önce bastıran soğuk

Allahuekber Dağı’nın yüksek kesimlerine doğru dondurucu soğuk altında yürüyen tümenler, daha Ruslarla karşılaşmadan mevcutlarının yarısından fazlasını yitirmişti (yapay zeka ile oluşturulmuştur).

Kısa kış gününün güneşi çekilip yerini ayaza bırakınca sırılsıklam çatıklar donmuş, askerin ayağında buzdan prangalar oluşmuştu. Buzlaşan çarıkların parmak uçlarında başlattığı karıncalanmalar nedeniyle askerler ayaklarını yere vuruyor ama bir süre sonra yorgunluktan bitap düşerek yavaşlıyor, donma bileklere kadar ulaşıyordu. Isı düştükçe yere düşenlerin de sayısı artıyordu. Olduğu yere yığılanları, ölenleri görenler can havliyle zıplamaya çalışıyordu.

1. Dünya Savaşı’nda ordular esas olarak tren ve at arabalarıyla ve kimi zaman da öküz arabaları, develer veya mekkare (katır) kollarıyla ikmal ediliyordu. Motorlu araçlar henüz çok azdı.

Yakın tarihimizdeki ikinci kış felaketi, bilindiği gibi 1914’te Sarıkamış’ta meydana gelmiştir. Bu coğrafyada daha önce hiçbir ordu Aralık ayında harekete geçmemişti. Rusları Almanların karşısından kuvvet çekmeye zorlamak için yapılan bu operasyon kötü yönetilmiş, başından felakete mahkum edilmişti; gönderilen kışlık teçhizat askerin eline ulaşmamıştı. Yüksek irtifada dondurucu soğuk altında yürüyen tümenler, daha Ruslarla karşılaşmadan mevcutlarının yarısından fazlasını yitirdi, asker telef oldu. Burada elden çıkan 4 tümen savaşın devamında çekilen sıkıntıları da arttıracak ve bu felaketin hesabı sorulmayacaktı; zira bunun esas sorumlusu başkomutan vekili Enver ile 3. Ordu Komutanlığı’na getirilen Hafız Hakkı idi. Her ikisi de 2 yıl içerisinde binbaşılıktan en üst komutanlığa gelmiş hırslı ama yetersiz subaylardı. Hafız Hakkı burada tifüsten öldü; Enver ise Balkan Savaşları’nda dağılan orduyu kısa sürede toparlamış olduğu için övgüyü hak etse de, sürekli hata yaparak büyük kayıplara yol açmayı sürdürecekti.

TEKNOLOJİYE KARŞI DİRENİŞ VE COĞRAFYA

1941-42 kar cehennemi: Alman Ordusu’nun erimesi

Aralık’ta sıcaklık eksi 40 dereceye kadar düşerken kışlık kıyafetleri olmayan Alman ordusu 750 bin kayıp vermiş, bu rakam Mart başında 1.074.000’e ulaşmıştı.

2. Dünya Savaşı’nda motorlu araçların miktarı ve oranı artmakla birlikte, İngiliz ve Amerikalılar hariç (ki onlar da dağlık ve ormanlık bölgelerde ikmal için katır kullanmışlardır), diğer ordularda çeki hayvanları büyük bir ağırlık taşıyordu. Alman ordusu Rusya’ya 3.2 milyon askerle hücum ederken 150’den fazla tümenin 116’sı piyade, biri süvari tümeniydi; bütün bunların ikmali için 500 bin at kullanılıyordu. Geri kalanın 19’u zırhlı, 16’sı motorizeydi ancak bunlar da Rus kışı ve çamurunu çekeceklerdi.

1941 yazının büyük ilerleme günlerinde Almanlar çok kısa sürede Leningrad’ı kuşattı. Şehir sürekli bombardıman altında muazzam bir direniş gösterdi. Ancak Stuka’ların yiyecek depolarını tahrip etmesi nedeniyle sivillerin yiyecek istihkakı günde 37.5 gram talaşla karışık siyah ekmeğe düşünce açlık, soğuk ve hastalıktan ölenler 1 milyona yaklaştı. Sadece Ladoga Gölü buz tutunca, top ateşi altında biraz ikmal yapılabildi ama Ruslar çoğu hapishanelerden toplanmış olan “einsatz” denilen Nazi ölüm taburlarını şehire sokmadı.

Almanlar savaşı sonbahar başında sonuçlandırma ümidiyle ilerlemişti ama tekerlekli araçları önce “rasputitsa” denilen çamurlu dönemde batağa saplanıp yavaşladı, sonra durdu. Kış yaklaşırken çoğu yerde sadece paletli araçlar az çok ilerleyebiliyordu. Alman Ordusu savaşın erken biteceği beklentisi içerisinde askerlerin büyük kısmı için kışlık kıyafet temin etmemişti. Aralık’ta ısı eksi 40 dereceye kadar düşerken yazlık kıyafetleri içerisinde titreyen askerler donmuş toprakta derin siper kazamıyor, karın içerisinde 1 saatten fazla dayanamıyordu.

Almanlar ve müttefikleri 1941 kışında Moskova, 1942 kışında Stalingrad’da son derece büyük sıkıntı çekti. 1940’ta 20 binden az ölü vererek Avrupa’yı fetheden Alman Ordusu Aralık başına kadar 750 bin kayıp vermiş, bu rakam Mart başında 1.074.000’e ulaşmıştı. Kayıplar, Alman ordusunun ilk baştaki yedeklerinin 2.5 katıydı.

Ertesi yıl Kasım sonunda başlayan Rus karşı taarruzu ise 3 günde Stalingrad’daki 320 bin kişilik Alman ordusunu kuşattı. Aç kalan birlikler teslim oluncaya kadar harabeler arasında süründü. Luftwaffe mareşali Goering onları havadan ikmal edeceğini vaadetti ama günlük gereksinimlerinin dörtte birini bile karşılayamadı. Yiyecek götüren uçaklar, dönerken sadece 30 bin yaralıyı geri getirebildi. Havaalanları, kendilerini son uçaklara atmaya çalışan uzuvları donmuş yaralıların bekleştikleri sefalet manzaralarıyla öne çıktı. Yıkıntılar arasında çalışan hekimler ise soğuktan donan uzuvları anestezi olmadan kesiyor, askerler ise her halükarda ölüyordu. Çekilişin bozgunla sonuçlanacağını anlayan Hitler, askerlerine bulundukları yerde direnme emri vererek büyük kayıplar pahasına Wehrmacht’ı kurtardı.

ALMAN KARŞI SALDIRISI

1944 Ardenler: Donan tarih, geri çekilemeyen ve kırılan asker

Ardenler Taarruzu sırasında avcı çukurunda düşmanı gözleyen bir Amerikan M1919 ağır makineli tüfek takımının renklendirilmiş fotoğrafı.

Aralık 1944’te, Amerikalılar çok zor bir Avrupa coğrafyasında ve ağır kış koşullarında savaşı sürdürüyordu. Amerikan tarihinin ilk büyük kış muharebesi olan ve “Battle of the Bulge” diye anılan Ardenler harekatı bu sırada yaşandı. Almanların taarruz gücünün kalmadığı sanısı içerisindeki Amerikalılar, özellikle Ardenler bölgesinde zayıf örtme birlikleri bırakarak rahata kapılmışlardı. Hitler tam da buradan vurarak Müttefik cephesini yarmayı ve Hollanda’da denize ulaşmayı hesaplıyordu. Belçika ve Lüksemburg’da kasabalara dağılmış Amerikan birlikleri, Alman hazırlıklarını değerlendiremedi. Üstelik hava kapanmış ve Müttefik hava üstünlüğü bir süreliğine kullanılamaz hâle gelmişti. 16 Aralık 1944’te Hitler’in son taarruzu başlayınca, buradaki 4 Amerikan tümeni 20 Alman tümeni karşısında ilk başta darmadağın oldu. İleri hatlardaki muharebe grupları, durumu kavrayamayan komutanlıklardan çekilme izni alamamıştı. Bunlar karlı tepelerde muazzam sıkıntı çektiler. Ne var ki, hücuma öncülük eden 7 Alman zırhlı tümeninin yakıtı çok azdı ve bu nedenle Amerikan depolarını ele geçirmek üzerine plan yapmışlardı. En büyük depoya çok yaklaştıkları hâlde bunu başaramadılar. Amerikalılar birkaç direniş noktasında tutundular ve hem İngilizlerden yardım aldılar hem de ihtiyatlarını çok hızlı bir şekilde getirdiler. 1 hafta sonra hava açınca, Müttefik uçakları muharebe sahalarına tekrar hakim oldu.

1945 Ocak’ında, Almanların taarruzu bittikten 2 hafta sonra bile Amerikan 30. Tümen’i kar ve soğuktan kaynaklanan hastalıklardan günde 100 asker yitiriyordu. Avcı çukurları bile ancak dinamitle patlatılarak açılabiliyordu. Grip ve donma nedeniyle oluşan kayıplar neredeyse muharebe kayıplarına eşitti. Su boruları ve kanalizasyonlar da donduğu için herkes dışarıda yaşamak zorundaydı.

Almanlar bu muharebede son hareketli ihtiyatlarını tüketerek çekildiler ama bu Amerikalılar için büyük bir şok oldu. Tam savaş bitmek üzereyken 56 bin ölü ve yaralının yanısıra 21 bin esir ve kayıp da verdiler. Almanlar da çok dar bir cephede sadece 90 kilometre ilerlemek için 120 bin kayıp vermişlerdi. Ardenler’in karları içerisinde iki taraftan 80 bine yakın ceset kalmış, kurtulanların çoğu ise zatürre ve dizanteriye yakalanmış. birçok asker de donan uzuvlarını yitirmişti. Bulabildikleri her şeyi ayaklarına sarmışlar, sivillerden aldıkları her çeşit giysiye bütünmüşler, dondurucu rüzgara direnmeye çalışmışlardı.

Aralık 2023
‘Çok ilerledi’ uygarlık! Artık can çekişiyor insanlık

Bilinen tarihin en eski dönemlerinde de vahşileşen savaşlar yıkım ve ölüme yol açıyordu. Gelişen iletişim teknolojisi, kitlelerin savaşları daha yakından izlemesini, bizzat görmesini sağladı. Günümüzde anlık olarak ekranlarımıza yansıyan görüntü ve seslere, bir o kadar dezenformasyon ve yalan haber de eşlik ediyor. Ve sivil ölümleri çok daha fazla.

Antik Çağ’dan kalan rölyefler, yazıtlar ve kalıntılar insanın her türlü vahşeti ve zulmü yapmaya yatkın bir tür olarak, tarih boyunca bu uygulamaları sergilediğini gösterir. Bunun birçok amacı vardır. Psikolojik faktörleri bir kenara bırakırsak, hasımları sindirmek, bir bölgeden kaçırtmak, zihin karışıklığına sürüklemek; gücünü ve acımasızlığını göstererek karşı tarafa boyun eğdirmek; toplulukları yok etmek; talan ve intikam; direniş gösterenlere acımasız yaptırımlar bunlardandır.

1854-55’teki Sivastopol Kuşatması’ nda çekilen kare Kırım Savaşı’ndan kalan az sayıda fotoğraftan biri.

Örgütlü şiddet, orduların ve diğer devlet güçlerinin yanı sıra isyancılar, direnişçiler, suç örgütleri, milis kuvvetleri ve gücü yeten her türlü grup tarafından gerçekleştirilmiştir. Uzak çağlarda şiddetin sergilenmesi doğrudan topluluklar önünde yapılmış, esirler toptan çarmıha gerilmiş, şehirler yakıp yıkılmış, toplu kurban ve ölüm gösterileri düzenlenmiştir. Örneğin Roma’da arenalardaki eğlenceyle karışık işkence ve katliamlar yüzlerce yıl devam etmiştir. Marcus Aurelius için dikilen sütunun kaidesinde, Romalıların esir aldıkları “barbarlar”ı sıraya dizip kafalarını keserken gösteren bir rölyef yer almaktadır. Spartaküs isyanında da 10 bin esirin yol boyunca çarmıha gerilmesi, kölelere gözdağı vermeye yöneliktir. Geçmişte insanlar sürekli olarak şiddetle içiçe yaşardı ve esasen medeniyetin simgesi olan şehirler, şiddetin kurumsallaşmasıyla birlikte meydana gelmiştir.

Sahte mizansenle propaganda fotoğrafları 2.Boer Savaşı’nda (1899-1902) ortaya çıkmıştı. Alttaki karede ölmüş gibi fotoğrafı çekilen İngiliz askeri, bundan az önce çekilen üstteki karede sağ elini oynatırken görülüyor.

Batılı güçlerin “shock and awe” (şok ve dehşet) dedikleri terör bombardımanının bir amacı da sivil halkı kaçırtıp bölgeyi boşaltmaktır. ABD öncülüğündeki koalisyonun 2017’de IŞİD’in elindeki Rakka’ya düzenlediği hava saldırıları da bunun örneklerinden biriydi.

İletişim olanakları geliştikçe geniş kitleler savaşları daha yakından izler duruma geldi. En radikal değişim telgraf ve gazetelerin ortaya çıkışıdır. Napolyon Savaşları (1800-1815) döneminde gazete ve broşürler hasmı yerin dibine batıran karikatürlerle destekleniyordu. Daha sonra bunlara fotoğraf eklendi. Kırım Savaşı’ndan (1853-1856) tek tük fotoğraf kalsa da, Amerikan İçsavaşı’nda (1861-1865) daha fazla fotoğraf ve gazetecilik vardır. Günümüzde Güney Afrika Cumhuriyeti’nin bulunduğu topraklarda yaşanan 2. Boer Savaşı’nda (1899-1902) fotomontaj veya sahte mizansenle propaganda fotoğrafları ortaya çıktı. Bunlar 1. Dünya Savaşı’nda (1914-1918) kısa filmlerle desteklendi; 2. Dünya Savaşı’na gelindiğinde (1939-1945) filmler esaslı bir propaganda aracı olmuştu. Günümüzde ise savaşın dehşeti anlık olarak ekranlarımıza ve kulaklarımıza yansıyor. Bunu Irak’ta, Ukrayna’da yaşadık; 2023 Ekim’inde de Gazze’deki savaşı naklen izliyoruz.

İnsanlar yıllar geçtikçe savaşı daha yakından izler duruma gelirken, savaşların niteliğinde de köklü değişimler yaşandı. 1. Dünya Savaşı’na kadar savaşlarda ölenlerin yüzde 90’ı asker, sadece yüzde 10’u sivildi. 2. Dünya Savaşı’nda bu oran tersine dönmeye başladı. Günümüz savaşlarında hayatını yitirenlerin yüzde 90’ı sivillerden oluşuyor. Bunun bir nedeni, topyekûn savaşın artık toplumun tümü tarafından yapılması, cephe ve cephe gerisi ayrımının büyük ölçüde ortadan kalkmasıdır. Krallar, ordularının yenilgiye uğramasından sonra tazminata razı olup savaştan vazgeçerken, artık toplumlar çok daha fazla fedakarlık göstermekte. En kısa ifadesiyle halkların savaşları hükümdarların savaşlarından çok daha fazla ölüme neden oluyor. Amerikan İçsavaşı’nda 1 milyon, 1. Dünya Savaşı’nda 10 milyondan fazla, 2. Dünya Savaşı’nda ise 40 milyondan fazla kişi öldü ki, bunlara açlık, hastalık ve diğer nedenlerle ölen sayısız milyonlar dahil değildir.

Şiddetin yakından izlenmesi bir dizi sonuç ortaya çıkarıyor. Bunlardan birisi, acı da olsa, şiddetin kanıksanmasıdır. Şayet taraf değilseniz, izlediğiniz sahneler kalıcı bir iz bırakmaz. Şayet tarafsanız, karşı tarafın vahşetinin tek taraflı ve abartılı olarak gösterilmesi öfkenizi arttırır ki, bu zaten amaçlanmıştır. Enformasyon savaşı ve psikolojik savaş gibi yeni tanımlar durumu açıklamaya yardımcı olur. Bunun uç noktalarından birisi Batılı güçlerin “shock and awe” (şok ve dehşet) dedikleri terör bombardımanlarıdır. Korku yaratarak hasım halkı sindirmek ve kimi zaman da Rakka’da olduğu gibi sivil halkı kaçırtıp bölgeyi boşaltmak için kullanılmaktadır. Bu mantık içerisinde hastanelerin bombalanması şaşırtıcı değildir. Hava bombardımanıyla düşmanı sindirip teslime zorlamak daha 1918’de İngiliz Trenchard ve İtalyan Douhet tarafından ortaya atılmış teorilerdi. 1940’tan sonra Churchill, hava generali Harris’e savaşı Alman kentlerine taşımasını emretti. Yanıp yıkılan Alman kentlerinde 600 bin sivil öldü ama Almanya teslim olmadı.

Nazi askerlerinin 29-30 Eylül 1941’de Kiev’de 33 bin 771 Yahudiyi öldürüp toplu mezara gömdüğü olay tarihe Babi Yar Katliamı olarak geçti. Almanlar toplu mezarı da Rus savaş esirlerine kapattırmıştı.

Bombardımanla savaşı bitirme tezini doğrulayan yegane sonuç, Hiroşima ve Nagazaki’ye atom bombası atılmasından sonra alındı ama burada bombardımanın niteliği çok değişmişti. ABD’nin 1963’te dahil olduğu Vietnam Savaşı’nda milyonlarca sivilin üzerine 2. Dünya Savaşı’nda atılanlardan daha fazla bomba ve kimyasal zehir yağdırıldı ama bu da direniş azmini azaltmadı, hatta tam tersine yol açtı. Sivillerin acıları ABD’de ve tüm dünyada bu savaşa karşı sivil tepkileri de artırdı. Pentagon’un kararı, sonraki savaşlarda büyük propaganda kampanyalarıyla kamuoyu tepkisini bastırmak, hatta önceden hazırlamaktı ki, bunu en net şekliyle Irak’ın işgalinden beri yaşıyoruz.

1937’de Çin Cumhuriyeti’nin o zamanki başkenti Nanking’i ele geçiren Japon askerleri 300 bin sivil ve silahsız askeri öldürüp on binlerce kadına tecavüz etmişti.

Askerî operasyonlar giderek diğer insan faaliyetleriyle daha fazla içiçe geçti. Her zaman politik amaca tabi olmak zorunda olan askerî strateji, artık tamamen politik, hatta kültürel bir çerçeveye yerleşti; bu da sivilleri savaşın içine daha çok çekti. Her ne kadar özellikle eski kuşatmalarda şehrin tüm varlığı ve ahalisi meşru hedef ve doğal ganimet sayılmışsa da, günümüzde ekonomik altyapının çökertilmesi ve nüfusun hedef alınması yıpratma savaşının temel taktiği durumuna gelmiştir. Hava bombardımanı bunu mümkün kılmaktadır, ancak sadece birkaç büyük devletin bunu yapabilecek kapasiteye sahip olduğu açıktır. 20. yüzyılda Guernica, Şanghay, Dresden, Tokyo, Hiroşima ve Rakka çapındaki yıkıcı bombardımanlar sadece 4 devlet tarafından yapılmıştır.

Amerikan askerlerinin Vietnam Savaşı’nda işlediği savaş suçlarından biri olan 1968’deki My Lai Katliamı’nda en az 347 sivil öldürüldü. ABD ordusu olayı ancak bir yıl sonra kabul etti. Gerçekler ordu görevlisi foto muhabiri Ronald Haeberle’nin çektiği karelerle belgelenmişti.

Bu tür katliamlar militarizmin hortlaması ve ırk teorisiyle birleşmesiyle gerçekleşebilmiştir. 2. Dünya Savaşı sürecinde Almanya ve Japonya militarist devletlerdi; İngiltere ve ABD ise militarist olmayıp savaşta askerîleşmiş devletlerdi; ancak dördü de ırkçıydı. Amerikalı generaller askerlerine “sarı p..leri öldürün” derken, Japonlar da Çinlileri “aşağılık”, Beyazları “ödlek” olarak niteliyordu. Günümüzde de ırkçılık farklı biçimlerde sürmekte olup, bu en bariz şekilde Batı ülkelerinde göze çarpmaktadır.

Yakın dönemin ilginç özelliklerinden biri de, eskiden fiilen dokunma veya fırlatma mesafesinde gerçekleştirilen öldürme eyleminin, şimdi çok uzaklardan yapılabilmesidir. Colorado’da ekran başında oturan bir drone operatörü sabah nöbetinde 15 bin kilometre uzaktaki bir Afganlıyı öldürüp evine yemeğe gitmekte, paydostan önce bunu birkaç defa daha tekrarlayabilmektedir. Nazi subayları da ölüm fırınlarından 5 dakika uzaktaki evlerinde aileleriyle normal bir akşam geçirirdi.

Askerlerin düşmanla daha hiç göz temasına girmeden, cepheye geldikleri ilk dakikalarda çok uzaktan yapılan top ateşiyle ölmeleri 1. Dünya Savaşı’nda ortaya çıkmış bir durumdur; şimdi ise ölümlerin neredeyse yarısından fazlası bu şekilde gerçekleşmektedir.

Zaman ilerledikçe savaş insanlığın ayrılmaz bir parçası olmaktan hiç çıkmadığı gibi, giderek sivilleri daha fazla kapsamaya başladı. Irkçı bakışın yaygınlığı, sivillerin toplu katliamını getirdi. Japonların “Rape of Nanking” (Nanking Tecavüzü) adı verilen katliamı veya hıyarcıklı vebayla Çinlileri öldürmeleri; Nazilerin ölüm kampları ve Rusya’da sayısız sivili katletmeleri; Rusların 1930’larda milyonlarca Ukraynalıyı ölüme sürükledikleri Holodomor hadisesi; Ruanda ve Kamboçya ölüm tarlaları; Suriye bombardımanları; Filistin kamplarının basılması yaşanan binlerce olayın en bilinenlerinden birer bölümdür. Dünya kamuoyunun bunlardan “fazla etkilenmemesi” için katliamları mazur gösteren kampanyalar, özellikle Batı ülkeleri tarafından başarıyla yürütülmektedir.

Bütün bunlar vahşetin kültürel mi, yoksa genetik mi olduğu tartışmasını gündeme getirmiştir. Barışa inanmak isteyenler bunun kültürel olduğunu ve insanlıktan silinebileceğini ileri sürer. Ne var ki, medeniyetin zulümle inşa edilmiş olması aksine işaret etmektedir. Savaş, neolitikten uygarlığa geçişte, şehirlerin varlık nedenlerinden birisiydi; bundan sonra da şehirlerin zenginliği bizzat şiddetin hedefi oldu. Şehirler, 2 yüzyıl öncesine kadar surların içerisinde yaşamak zorundaydı. Sözkonusu süreç içerisinde daha barışçı halklar şiddete daha yatkın olanlar tarafından tasfiye edildiler; galip taraflar ise “uygarlığın” kurucuları oldular. Vahşete karşı mücadele daha çok uzun süre insanlığın gündemindeki en önemli konulardan biri olmayı sürdürecek. ■

Kasım 2023