Yazar: Masis Kürkçügil

Filistin ulusal mücadelesinde FKÖ’den HAMAS’a doğru…

1967’deki Arap-israil savaşındaki yenilginin ardından bağımsız bir güç olarak şekillenen Filistin ulusal hareketinin tarihi, Ortadoğu’nun yakın geçmişine de ışık tutar. Bu tarihin içinde, Filistin Kurtuluş Örgütü’nden (FKÖ) sonra kendi geleneği ile bir konum edinen HAMAS’ın yapısı, özellikleri ve son savaşı hazırlayan sürecin dönüm noktaları.

Amacı ne olursa olsun sivillerin, masumların katledilmesinin haklı gösterilmesi asla kabul edilemez. HAMAS’ı bu açıdan haklı olarak eleştirenler, aynı titizliği İsrail’in kuruluşundan itibaren Filistin halkına, sivillere yönelik cinayetlerini anmadıklarında inandırıcı olamayacaklardır.

Şüphesiz Filistin ulusal mücadelesi HAMAS’la başlamadı; ancak bu örgüt kendi geleneği ile bu tarihin içinde ayrı bir konum edindi ve ayırdedici özelliklerini ancak bu mücadele içinde anlamak mümkündür.

Filistin ulusal hareketine ivme kazandıran El Fetih örgütünü 1959’da Kuveyt’te sürgünde olan Yaser Arafat (sağda) ve Ebu Cihad kurmuştu.

Bizzat İsrail’in kurucularından başlayarak ve “terörist” denilerek tarihte görmezden
gelinen hareketlerin, bugün oldukça makbul sayılan devletlerin oluşumunda oynadıkları rol de hatırlanabilir. Buna aynı şekilde Cezayir Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLN) veya Nelson Mandela’nın Afrika Ulusal Kongresi (ANC) de eklenebilir. Hatta bugün medeni bir muhatap olarak gösterilen Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ), El Fetih’in de 1993 Oslo Antlaşması’na kadar “terörist” diye yaftalandığı unutulmamalıdır.

Filistin ulusal hareketi, 1967’de “6 Gün Savaşı” diye anılan Arap-İsrail savaşındaki askerî yenilginin ardından bağımsız bir güç olarak şekillenmeye başladı. Her ne kadar özellikle Nasırcı Mısır’ın inisiyatifiyle Arap Birliği devletleri 1964’te FKÖ’nün kurulmasına katkı sağlamış olsalar da, o zamana kadar Filistin meselesi Arap devletlerinin bir meselesi olarak kalmıştı. Mısır ve Ürdün nezaretinde, soylu-büyük ailelere dayanan ulusal hareketin başlangıç evresi denilebilir buna.

Aslında Filistin ulusal hareketi, 1959’da El-Fetih’in kurulmasıyla birlikte ivme kazanmıştı. Örgütü, Kuveyt’te sürgün olan Yaser Arafat, Ebu Cihad ve önde gelen şahsiyetler, 1948’deki savaş yenilgisinden sonra Arap devletlerinin Filistin sorunu karşısındaki pasif tutumlarına tepki olarak kurdular. Cezayirlilerin Fransız sömürgeciliğine karşı yürüttüğü bağımsızlık savaşının (1958-62) verdiği esinle “halk savaşı”na ağırlık veren El-Fetih, 1965’ten itibaren Ürdün ve Lübnan’ daki mülteci kamplarından İsrail askerî hedeflerine eylemler düzenledi.

1967’deki “6 Gün Savaşı”nda gelen ağır yenilgi, Arap devletlerinin itibarını yerlebir etmiş, El Fetih’in yıldızı parlamaya başlamıştı. 1968’de Karameh’teki savaştaki başarıları da örgütün itibarını artırdı. 1968-69’da El Fetih başta olmak üzere gerilla örgütleri FKÖ’nün denetimini ele geçirdiler. El Fetih lideri Arafat, artık aynı zamanda FKÖ Yürütme Kurulu Başkanı’ydı. İsrail işgali altındaki Gazze ve Batı Şeria’da faaliyet yürütmek olanaksız olduğu için, FKÖ dışarıdaki kamplarda gelişti.

1970’te Ürdün ordusu topraklarındaki Filistin kamplarında katliama girişti. Başkent Amman’da saldırılara direnen Filistin fedaileri.

Eylül 1970’te Ürdün ordusu, ABD’nin talebi üzerine topraklarındaki Filistin kamplarında katliama girişmişti. FKÖ ve El Fetih lideri Arafat da Ürdün’de yaşıyordu. Çoğunluğu sivil olmak üzere 10 binden fazla insanın öldüğü çatışmaların ardından Temmuz 1971’de Arafat ve savaşçıları Ürdün’den sınırdışı edilip Suriye’nin himayesinde Lübnan’a yerleşti.

Liderler dışarıda yaşıyordu ama artık içeride de ulusal hareket gelişmiş ve FKÖ Filistin halkının tek meşru temsilcisi olarak belirmişti. Ardından 1972 Münih Olimpiyatları’nda İsrailli atletlerin öldürüldüğü “Kara Eylül” komando eylemi büyük bir sarsıntıya yol açtı. FKÖ, 1975’te Lübnan’da İsrail’in desteklediği Hıristiyan Falanj’a karşı ilerici Müslümanlarla birlikte savaştı.

İsrail, 1982’de Lübnan’ı işgal etti. İsrail Savunma Bakanı Ariel Şaron, Sabra ve Şatilla mülteci kamplarındaki katliamların baş sorumlusuydu

Lübnan’a iyice yerleşen ve buradan İsrail’e saldırılar düzenleyip ülkenin güneyinde adeta kendi bölgesini yaratan FKÖ’nün yöneticileri, 1982’de İsrail’in Lübnan’a saldırısı sonucunda Tunus’a sürgün gitmek zorunda kaldı. Sabra ve Şatilla kamplarındaki çoğu sivil yüzlerce Filistinli de İsrail’in desteklediği Hıristiyan Falanj tarafından katledildiler.

İntifada dönemi

Filistin tarihinin yeniden yazılmaya başlandığı Aralık 1987’deki 1. İntifada, açıkça Filistin milliyetçiliğin işgal edilen topraklarda gelişmesinin bir ürünüydü. Herhangi bir organizasyona mâledilemeye-cek gerçek bir halk ayaklanmasıydı bu; yakalanan insanların hiçbiri örgüt üyesi değildi.

Silahsız kadın, genç, çocuk, işçi, köylü, esnaf Filistinliler kitlesel gösteriler ve grevler yapıp İsrail askerleriyle çatıştı. Topraklarının işgali onları “artık yeter” demeye zorlamıştı ve hareket esas olarak özerk ve yerel halk komitelerine dayanıyordu. Ancak El Fetih’in yanısıra Filistin Halk Kurtuluş Cephesi ve Demokratik Cephe, yaptıkları baskıyla içerdeki bu özerk gelişmeyi durdurdular! Bildirileri bile Tunus’taki FKÖ yazmaya başladı.

İntifadanın sağladığı prestijle FKÖ, 1988’de Cezayir’de Filistin’in bağımsızlığını ilan etti. Arafat, devlet, grup, bireysel her tür terörizme karşı olduğunu ilan ederek uluslararası meşruiyet kazanmaya yöneldi. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda İsrail ve ABD dışında çoğu ülke Filistin’in bağımsızlığını tanıdı.

1987’de HAMAS’ın kurulmasında, 1. İntifada’nın kitlelerde oluşturduğu coşku ve katılımın da rolü vardı. Örgütün ilk broşürü 14 Aralık 1987’de İslâmî Direniş Hareketi imzasıyla çıkarıldı. İlk olarak laik ve Sol görüşlü Filistin hareketlerine yönelik şiddet eylemleri düzenleyerek kendilerine yer açtılar.

Aralık 1987’de başlayan 1.İntifada, herhangi bir örgüte mal edilemeyecek gerçek bir halk ayaklanmasıydı.

HAMAS’ın popülarite kazanması, 1950’lerden itibaren ABD’nin Suudi Arabistan ile birlikte Arap ilerici milliyetçiliğine ve komünizme karşı İslâmî köktenciliği desteklemesiyle başladı; ancak bu süreç, başlangıçta hesapta olmayan güzergahlardan geçerek kendi yörüngesini çizecekti. Özellikle 1970’lerde, mücadeleyi bağımsız bir şekilde başlatan akımların yıpranmasıyla beliren ideolojik boşluğu, ağırlıklı olarak yoksul halk kitleleri nezdinde yürüttükleri faaliyetlerle İhvan (Müslüman Kardeşler)-HAMAS çizgisi doldurmuştu. Ulusal ve toplumsal alandaki beklentilerin karşılıksız kalması İslâmî radikalizmi beslemiş; ABD ve Suudi Arabistan’ın şaşkınlıkla karşıladığı bir seçenek ortaya çıkmıştı.

1989’da askerî eylemlere girişen HAMAS, 1991’de de silahlı kanat İzzeddin el-Kassam Tugayları’nı kurdu. Örgüt, kuruluşundan itibaren askerî ve siyasi faaliyeti ayırmıştı. Avrupa Birliği ve ABD tarafından terör örgütü olarak kabul edilen İzzeddin el Kassam Tugayları ile siyasi kısım arasında organik bir ilişki yokmuş gibi bir izlenim vermeye hep özen gösterdiler. Son çatışmalarda da bunun örnekleri görüldü.

1993’teki Oslo Anlaşması’nın mimarlarından İsrail Başbakanı İzak Rabin, barış girişimlerinin bedelini canıyla ödedi ve 4 Kasım 1995’te İsrailli bir aşırı sağcı tarafından öldürüldü.

Oslo Antlaşması

HAMAS’ın kuruluşunu tetiklemesi dışında İsrail ve Filistin siyasetinde başka değişikliklere de yol açan 1. İntifada rüzgarı Oslo Antlaşması ile dinecekti. 1992’de İsrail’de İşçi Partisi seçimleri kazanmış ve İzak Rabin başbakan olmuştu. FKÖ ile yapılan gizli görüşmelerden sonra 1993’te Oslo Antlaşması imzalandı.

Antlaşmaya göre 5 yıl içinde statü, sınırlar, Yahudi yerleşimlerini geleceği, mültecilerin kaderi, Kudüs gibi yakıcı sorunlara bir çözüm bulunacaktı. Batı Şeria ile Gazze yönetimi Filistin Ulusal Yönetimi’ne bırakılıyordu.

Oslo Antlaşması, FKÖ’nün yozlaşmasını hızlandırdı. Filistin halkının geleneksel liderlikle bağları giderek zayıflarken, İntifada’yı gerçekleştiren halkın denetim altına alınmasını üstlenen FKÖ bürokrasisi taban kaybetmeye başladı. Oslo’yu reddedenlerin itibar kazandığı bir ortamda HAMAS, El Kaide gibi terör örgütlerinden farklı bir yol izledi; halk sınıflarının temel ihtiyaçlarını gidermenin yollarını arayan toplumsal hizmetleri de örgütlemeye başladı (IŞİD’in 5 Ocak 2018’de Filistin’deki Müslüman gruplara ve HAMAS’a savaş ilan ettiği hatırlanmalı. Daha önce, 2015’te de Suriye’deki Filistin mülteci kamplarında El Nusra ve IŞİD ile HAMAS arasında ciddi çarpışmalar yaşanmıştı).

1989’da askerî eylemlere girişen HAMAS, 1991’de örgütün silahlı kanadı İzzeddin el-Kassam Tugayları’nı kurdu.

Nasıl ki 1. İntifada HAMAS’ın sahneye çıkmasını sağladıysa, FKÖ ve İsrail arasında 1993’te imzalanan Oslo Antlaşması da yine HAMAS’ın “uzlaşmazlığının” göstergesi oldu. Oslo’da ABD başkanı Clinton’ın nezaretinde sürdürülen görüşmelerin sonucunda, İsrail ve Filistin resmî olarak birbirlerini tanımış oldular. İsrail parlamentosu FKÖ ile ilişkiyi yasaklayan kanunu iptal ederken, FKÖ de “Filistin’i kurtarmak için tek yolun silahlı mücadele” olduğu yönündeki kararını iptal ediyordu. İsrail Başbakanı İzak Rabin’in 4 Kasım 1995’te İsrailli bir Sağcı militan tarafından öldürülmesi bu süreci kesintiye uğrattı. İsrail verilen sözlere rağmen işgale, “yerleşimciler”i yerleştirmeye, yani Filistinlileri göçe zorlamaya devam ederken, HAMAS ve diğer örgütler de İsrail’e saldırdılar.

Oslo Antlaşması FKÖ’nün “müzakere” arayışlarının açmazlarını bir kez daha gözler önüne serdiği sırada, Ortadoğu’nun titiz gözlemcisi Robert Fisk şu notu düşüyordu: “Oslo Anlaşması denilen balkabağının altından bir arabaya dönüşebilmesi asla mümkün değildi; fakat bunun böyle olduğu ancak Arafat ve Ehud Barak arasındaki Camp David görüşmelerinin çöktüğü 2000 yılında anlaşılacaktı”.

Müzakereler devam ederken sağcı Likud Partisi lideri Ariel Şaron’un 2000 yılında Kudüs’teki Mescid-i Aksa’ya yaptığı provo-katif ziyaret, yine beklenmedik bir ayaklanmaya, 2. İntifada’ya yol açtı. Ancak militarize karakteri nedeniyle bu İntifada ilkinin olumlu-halkçı dinamiklerini taşımıyordu.

2001’deki İsrail seçimlerini sürpriz bir şekilde Likud kazandı ve 1982’deki Sabra ve Şatilla katliamının sorumlusu olan savaş suçlusu Ariel Şaron başbakanlık koltuğuna oturdu. Bu sonuç aynı zamanda Oslo Antlaşması’nın kağıt üzerinde kaldığının da resmiydi. Bush’un ABD başkanlığı sırasında, 2001 meydana gelen 11 Eylül saldırıları da hem bölgedeki siyasal ortamı hem de aslında dünyadaki neredeyse bütün dengeleri kökünden değiştirecekti.

Bu gelişmelere, HAMAS’ın intihar saldırıları eşlik etti. Buna karşılık İsrail ordusu işgali genişletirken 2004’te Gazze Şeridi’nde askerî operasyonlara girişti. Ancak yine aynı yıl Arafat’ın ölmesi, yeni Filistin Yönetimi lideri Mahmud Abbas’la Şaron arasındaki görüşmeler ve HAMAS’ın ateşkesi ile olaylar durulur gibi oldu.

İsrail-Filistin barış müzakerelerinin sürdüğü Eylül 2000’de Kudüs’teki Mescid-i Aksa’ya yaptığı provokatif ziyaretle 2.İntifada’nın başlamasına sebep olan sağcı Likud Partisi lideri Ariel Şaron, altı ay sonra İsrail Başbakanı oldu.

2004’te ise HAMAS lideri Ahmed Yasin’in İsrail ordusu tarafından öldürülmesinden sonra, halefi Abdülaziz el-Rantisi de öldürüldü. Örgütün geleneksel liderliğinin yokedilmesi, tam da hareketin siyasal hayata daha fazla ağırlık verdiği bir döneme denk gelmişti. 2005’te İsrail, Filistin yönetimi ile müzakere etmeden tek taraflı olarak Gazze’den çekildi; ancak tüm denetimi elinde tuttu. Abluka altındaki bölgede su ve elektrik hizmetleriyle gıda giriş-çıkışını İsrail denetliyordu

2005 Filistin belediye seçimlerinde HAMAS temsilcileri El Fetih karşısında güçlü bir muhalefet olarak belirdi. HAMAS suikastlarını sürdürürken, siyasal hayatta önemli bir kavşak olacak olan 2006 seçimlerini hedefliyordu. Mahmud Abbas seçimlere gidilirken “HAMAS’tan komünistlere biz tüm Filistinliler 1967 sınırlarında bir Filistin devleti istiyoruz” diyordu. HAMAS lideri Halid Meşal ise 2006’da İsrail ile ilişkilerini şöyle tanımlıyordu: “Bugün 1967 sınırları içerisinde bir Filistin devleti kurmayı kabul ediyoruz; ancak bu hiçbir şekilde İsrail’i tanıdığımız anlamına gelmez. İsrail’in statüsünü tanımdan, onlarla uzun vadeli bir ateşkes yapmaya hazırız”.

2006 Filistin parlamento seçimlerini HAMAS kazandı. El Fetih yüzde 43.8 oy oranıyla 46 milletvekilliği alırken, HAMAS 48.3 oy oranı ile 74 milletvekilliği kazandı ve El Fetih’in geleneksel çoğunluğuna son verdi. El Fetih’in düşüşünde yöneticilerin nepotizmi ve yolsuzluğa bulaşmış olmaları ile kamu hizmetlerindeki aksamalar önemli bir rol oynadı.

HAMAS’ın seçim zaferi, o güne kadar yürütmüş olduğu askerî eylemlerden ziyade siyasal ve toplumsal alanda yürüttükleri faaliyetlerin bir ürünüydü. Bir başka önemli etmen, liderlerinin diğerleri gibi yolsuzluğa bulaşmamasıydı. Mahmud Abbas, HAMAS’ı yeni yönetimi kurmaya davet etse de, uluslararası ilişkiler açısından paradoksal bir durum ortaya çıkıyordu: İsrail’i tanımayan bir yönetim nasıl müzakere edecekti? HAMAS’ın müzakere masasına oturması, İsrail’e göre ancak terörizmi terketmesi ve İsrail’i tanıması şartıyla mümkündü. ABD de ancak askerî hedeflerinden vazgeçmesi ve İsrail’in varlığını kabul etmesi halinde HAMAS ile görüşeceğini bildirdi.

HAMAS taraftarları Batı Şeria’daki Nablus kentinde 29 Ocak 2006’daki seçim zaferini kutluyor.

El Fetih ve HAMAS bir süre sonra anlaşıp bir ulusal birlik hükümeti kurdu. Başbakanlık koltuğuna HAMAS’tan İsmail Haniye oturacaktı. Ancak iki örgüt arasındaki gerilim devam etti ve 2007’de yaklaşık 600 kişinin ölümüyle sonuçlanan çatışmalar sonucunda HAMAS, El Fetih’i Gazze’den atarak tüm bölgenin denetimini ele geçirdi. Haziran 2007’de Filistin Yönetim Başkanı Mahmud Abbas, İsmail Haniye’yi başbakanlık görevinden alarak yerine Selam Fayyad’ı atadı. Ancak yalnızca Batı Şeria’yı denetiminde bulunduran bu hükümeti HAMAS tanımadı. Böylece Filistin toprakları fiilen ikiye bölünüyordu.

2011’de iki örgüt seçimler için masaya oturdu ve Mayıs ayında Kahire’de “seçimleri hazırlamak üzere bağımsız bir geçici hükümet kurulmasını” öngören bir protokol imzaladılar. Ancak HAMAS, Mahmud Abbas’ın başbakan atamasına karşı çıkıyordu. Şubat 2012’de Abbas’ın başbakanlık görevini de kendisinin üstlenmesi önerisini Şam’da sürgünde olan HAMAS’ın siyasi lideri Halid Meşal kabul ettiyse de Gazze’deki yöneticiler kabul etmediler. Onlara göre bu, silahlı mücadeleye karşı barışçı direnişin kabulü anlamına geliyordu.

Nisan 2014’te, El Fetih ve HAMAS bir ulusal birlik hükümeti kurma niyetlerini açıkladıktan 2 ay sonra bunu nihayet gerçekleştirdiler. ABD, HAMAS’ı hâlâ bir “terör örgütü” olarak nitelese de bu yakınlaşmaya karşı çıkmadı. İsrail Başbakanı Netanyahu ise uluslararası toplumu bu hükümeti tanımamaya davet etti. Tam bu sıralarda 3 vatandaşının kaçırılmasından HAMAS’ı sorumlu tutan İsrail’in saldırılarında 1.465’i sivil olmak üzere 2.252 Filistinli öldürüldü!

HAMAS’ın kurucu lideri Ahmed Yasin (sağda) 22 Mart 2004’te, sağ kolu ve halefi Abdülaziz el-Rantisi de bir ay sonra İsrail ordusu tarafından öldürüldü.

Mayıs 2017’de İsmail Haniye, Halid Meşal’in yerine HAMAS’ın başına geçti. Ekim’de HAMAS ve El Fetih “Siyonizme karşı birlikte çalışmak” üzere bir anlaşma yaptılar; ancak bu anlaşma da yürürlüğe girmedi. Gazze’de Mart 2019’da toplumsal huzursuzluk sokaklara taştı ve HA-MAS’ın güvenlik güçleri barışçıl gösterileri şiddet uygulayarak dağıttı.

31 Temmuz 2021’de yapılması gereken Filistin devlet başkanlığı seçimi belirsiz bir tarihe ertelendi. Bugün anlaşılıyor ki HAMAS, bu tarihten itibaren 1973 Arap-İsrail savaşının 50. yıldönümüne, yani 7 Ekim 2023 saldırılarına hazırlanmış. ■

Kasım 2023
ABD’nin ‘arka bahçesi’nde tarihin alacakaranlık kuşağı

Dünya tarihinin en karanlık dönemlerinden birini başlatan Şili darbesinin üzerinden 50 yıl geçti. 11 Eylül 1973’te, Başkan Salvador Allende, ABD’nin açıkça destek sunduğu Pinochet’in darbesiyle devrildi. Sonraki dönem, binlerce işkence vakası ve faili meçhul cinayetin yanısıra özelleştirmelere, işsizliğe ve millî gelirdeki düşüşe kapı açacaktı.

Türkiye’nin 12 Mart darbesinden (1971) çıkıp 12 Eylül darbesine (1980) doğru yol aldığı günlerde, dünyanın öbür ucunda bir başka darbe, siyasal tartışmaların ortasına karabasan gibi çökmüştü: 1973 Şili. Bu darbeden önce Demirel, Ecevit’i Şili’de Allende’nin uyguladığı politikaları benimsemekle suçlarken, Ecevit’e muhalif basın da meşhur “Allende-Büllende” başlığıyla tartışmayı kızıştırıyordu. Gerçi Türkiye’de ordunun demokrasiye bağlı olduğunu söyleyerek “gönülleri ferahlatanlar” da vardı ama; Allende’nin Pinochet’i başkomutan ataması gibi, Kenan Evren de Ecevit hükümeti tarafından genelkurmay başkanlığına getirilmişti!

Amerikan emperyalizminin “arka bahçesi” olarak gördüğü Şili’de demokratik-parlamenter yollarla iktidara gelmiş sosyalist bir liderin kurduğu hükümet, Demirel’in tabiriyle “tapulu arazine gecekondu yapılmasına karşı” olan ABD’nin düğmeye basmasına neden olmuştu. ABD böylece, tıpkı 1954’te Guatemala’da ve Paraguay’da, 1964’te Brezilya’da olduğu gibi Küba Devrimi’nin açtığı yolun genişleme ihtimaline kanlı bir biçimde ket vurmuştu. Soğuk Savaş’ın en kritik anlarından biri olan bu darbe, daha sonra adına “neoliberal” denecek bir modelin de askerî diktatörlük altında uygulanmaya başlamasına zemin hazırlayacaktı.

ABD’nin iddiasına göre Şili’nin Salvador Allende önderliğinde parlamenter yolla sosyalizme geçişi, Latin Amerika’da Castro modelinin yayılma tehlikesinin en belirgin örneğiydi. ABD Başkanı Nixon ve Dışişleri Bakanı Kissinger’ın kararlı tutumu ve CIA’in yönlendirmesiyle başlatılan darbe; 1971 Bolivya, 1972 Ekvator, 1973 Uruguay ve Şili, 1975 Peru ve 1976 Arjantin askerî darbeleriyle birlikte ABD’nin altkıtada kontrgerilla rejimleri kurma çabasının zirve noktasıydı.

Gerilla hareketine karşı gösterilen kıtasal tepki, böylece demokratik yollarla yapılan iktidar değişikliklerini de kapsayacak şekilde genişletilmiş ve Ocak ayında Paris görüşmelerinde Vietnam’dan çekilmek zorunda kaldığını kabul eden ABD, bir anlamda yenilginin faturasını Şili’deki demokratik yönetime ödetmişti.

Allende’nin ABD güdümündeki Şili Silahlı Kuvvetleri’nin Başkomutanı Pinochet tarafından katledilmeden önceki son fotoğrafı. Allende, son ana kadar elindeki silahını bırakmamıştı.

Eylül 2023
Fransız polisinin ırkçı tavrı protestocuların ateşli öfkesi!

17 yaşındaki Nahel M.’nin, polisin dur ihtarına uymadığı gerekçesiyle öldürülmesinin ardından başlayan isyan dalgası Fransa’yı felce uğraşı. Polis teşkilatı içindeki ırkçılık, Fransa’da sömürgecilik döneminin mirası yapısal bir sorun. Protestocu gençler ise “şiddet olmadan devleşen tepki alamayacakları” düşüncesiyle hareket ediyor.

Fransa, tarihi boyunca sokak gösterilerine, çatışmalara, yakıp-yıkmalara alışık sayılabilecek bir ülke oldu. Ancak 27 Haziran günü, 17 yaşındaki Nahel M.’nin Paris’in kıyısındaki Nanterre’de bir polis tarafından yakın mesafeden vurularak öldürülmesinin ardından başlayan olaylar, öncekileri kat be kat aşmış durumda; hem süreklilik hem de toplumda yolaçtığı yarılma bakımından…

Polis tarafından öldürülen Fransız gencin annes! Mounia, 29 Haziran’da Fransa’nın Nanterre kentinde oğlu Nahel !ç!n düzenlenen anma yürüyüşünde… ABDULMONAM EASSA/GETTY IMAGES

Ağustos sayısı tüm Türkiye’de bayide ve web sitemizde!

Ağustos 2023
Haydut Pancho Villa’dan devrim önderi bir generale

Meksika Devrimi’nin liderlerinden Pancho Villa, 20 Temmuz 1923’te öldürüldüğünde arkasında hayatının her evresinden fışkıran bir efsane bırakmıştı. Amerikalı gazeteci John Reed, bir hayduttan devrim önderine dönüşen bu isyancıyı şöyle takdim ediyordu: “Tanıdığım en doğal insandı. Vahşi hayvanlara en yakın olma anlamında doğal…”

Asıl adıyla Doroteo Arango Arámbula, namı-diğer Pancho Villa, Haziran 1878’de Durango eyaletinde doğar. 12 yaşında ailesine yardım etmek için bir çiftlikte çalıştığı söyleniyorsa da çok genç yaşta Antonio Parra ve Refugio Alvarado gibi ünlü suçlularla tanışacak ve onlardan mesleğin inceliklerini öğrenerek haydutluk camiasına adım atacaktır. John Reed, kendisiyle yakın mesaiden sonra kaleme aldığı İhtilalci Meksika (1914) kitabında Villa’nın 4 cinayet işlediğini, 10 kundaklanmaya katıldığını ve birçok çiftlik soygunuyla adam kaçırma olayına karıştığını yazar.

Diktatör Díaz’a karşı başlayan ayaklanmaya katıldığında binbaşı rütbesi verilen Pancho Villa’nın yıldızı kritik muharebelerdeki başarılarından sonra yükseldi.

Haydutluk yapmadığı sakin günlerinde siyasetle hiçbir ilgisi bulunmayan Pancho Villa’nın bir devrim önderine dönüşmesinin miladı, 1910’da Meksika diktatörü Porfirio Díaz’a karşı başlayan ayaklanma oldu. O yıl yapılan başkanlık seçiminde ülkeyi 34 yıldır yöneten Díaz, rakibi Francisco Madero’yu tutuklatmış ve seçimleri kazanmıştı. ABD’ye kaçmayı başaran Madero, diktatöre karşı silahlı ayaklanma çağrısı yapınca, taraftarları eli silah tutan insanlarla ordu kurmaya girişti. Chihuahua eyaletinin devrimci yöneticisi Abraham González, önceki suçlarını affetme ve orduda rütbe karşılığında Pancho Villa’yı 400 adamıyla birlikte saflara katmayı başarmış, Madero da kendisini binbaşı tayin etmişti. Binbaşı Villa, Madero’yla görüşmesinde “Chihuahua’da bana eşkiya diyorlar, bu yanlış. Gerçek hırsızlar eyaleti yönetenler. Onlarla karşılaştırırsak ben bir centilmenim” diyecekti.

Generalliğe tam gaz giden yol askerî okuldan değil askerî başarılardan geçiyordu. Villa, Mayıs 1911’de Ciudad Juárez şehrini ele geçirmeyi başarınca, diktatör Díaz’ın kaderi belli olmuştu. Kasım 1911’de Madero başkan seçildi. Diktatör devrilince Villa da terhis olmuş ve Chihuahua’da mesleği kasaplığa dönüp yine evlenmişti (“Yine” demek lazım; çünkü 27 defa evlenip 30’dan fazla çocuğu olduğu söylense de kaç kez evlendiğine dair kesin bilgi yok).

Güney Kurtuluş Ordusu komutanı Zapata ve Kuzey Tümeni komutanı Villa’nın Kasım 1914’te başkent Mexico’ya girişi.

Pancho Villa sakin bir hayatın keyfini sürmeye çalışırken, Başkan Madero başlattığı hareketin fikirlerine ihanet edince ülkede tekrar isyan başladı. Madero’ya sadık kalan Villa tuğgeneralliğe terfi etmişti ama, başkomutan Victoriano Huerta’yla hiç anlaşamıyordu. O kadar ki Huerta, Villa’yı tutuklatıp idam etmeye bile yeltenmişti. Madero’nun engellemesiyle idamdan kurtulan Villa, başkent Mexico’da itaatsizlik, hırsızlık, isyan suçlamalarıyla yargılanırken hapisten kaçtı; Aralık 1912’de ABD’ye, El Paso’ya geçti.

9 Şubat 1913’te Başkan Madero askerî darbeyle devrilince, Villa’yı devrim saflarına katan Abraham González hemen ülkeye dönmesini istemişti. Villa’yı idam ettirmeye kalkan Huerta 19 Şubat’ta başkanlık koltuğuna oturdu; üç gün sonra ise hem Madero hem González, Huerta’nın adamları tarafından öldürüldü. Villa bu ortamda sadece 8 adamıyla gerilla savaşı başlattı. Chihuahua’daki diğer gerilla gruplarının, División Del Norte (Kuzey Tümeni) diye ünlenecek ordunun başına geçmesi teklifini kabul etmişti. Önemli bir demiryolu kavşağı olan Torreon’u ele geçirerek hem kendini gösterdi hem de Meksika Devrimi’nde önemli rol oynayan demiryolları üzerinde güç sahibi oldu.

Meksika’daki içsavaşın tüm tarafları lojistik
açısından büyük önem taşıyan demiryollarına egemen olmak için mücadele ediyordu.

O zamana kadar Huerta’yı, federal ordu, eski rejim taraftarları ve ABD destekliyordu. Ancak 4 Mart 1913’te demokrat aday Wilson’ın başkan olması üzerine Huerta, ABD desteğini yitirdi. Venustiano Carranza 26 Mart 1913’te Huerta’yı devirmek ve anayasal düzeni yerleştirmek için, federal orduya karşı Anayasacı orduyu kurmuştu. Villa’nın komuta ettiği Kuzey Tümeni de bu ordunun önemli bir parçasıydı.

24-25 Eylül 1913’te Tierra Blanca’daki muharebeyi kazanan ve Chihuahua eyaletine egemen olan Pancho Villa’nın komuta ettiği Kuzey Tümeni başlıbaşına bir ordu hâline gelmişti. 1914’e gelindiğinde Anayasacılar ülkenin yarısına hâkim durumdaydılar. Villa, kuzeyden başkente hareket emrini verdi. Huerta’nın akıbeti belliydi ama Anayasacı güçler arasında gerilim çıkınca bu durum gecikti. Carranza, ele avuca sığmaz Villa’yı ordunun önemli bir komutanı olarak tanımakta tereddüt ediyordu. Nihayet aralarında anlaştılar. Villa hızla güneye indi ve Haziran 1914’te başkent Mexico yolunda kilit bir mevki olan Zacatecas’ta kanlı bir zafer kazandı.

Huerta, Temmuz 1914’te devlet başkanlığından çekildi. Anayasacı ordu, başta Álvaro Obregón, ardından Carranza’nın birlikleri başkente girdi. Diktatör Díaz’ın gidişinden beri süren mücadelelerde kabaca şu eğilimler öne çıkmıştı: 1) Sol kanat yani ülkenin güneyini denetleyen Zapata önderliğindeki Güney Kurtuluş Ordusu ile kuzeydeki Chihuahua ve Durango eyaletlerinde konumlanmış olan, Carranza muhalifi Pancho Villa önderliğindeki Kuzey Tümeni. 2) Sağ kanatta Carranza ve Pablo González komutasındaki Kuzeydoğu ordusu. 3) Siyaseten merkezde, Álvaro Obregón komutasındaki Kuzeybatı ordusu.

Kaç kez evlendiğine dair kesin bilgi olmayan Pancho Villa, en tanınmış eşi olan Luz Corral ile.

6 Kasım 1914’te Eulalio Gutiérrez, Kongre tarafından geçici başkan seçildi. Carranza ise ayak sürüyordu. Bu arada Kongre, Villa’yı da başkomutanlığa önerince Obregón karşı çıktı ve Carranza’nın yanında yer aldı. İsyancı liderler arasında bölünmeler had safhaya varmıştı. Bir yanda Villa ve Zapata ile ittifak hâlindeki Eulalio Guitiérez başkanlığında Konvansiyoncular; öte yanda Carranza’nın yönettiği Anayasacılar.

24 Kasım’da güneyden gelen Zapata’nın birlikleri başkentten içeri girdi. Pancho Villa ise birkaç gün sonra kentin yamacına gelmişti. Aslında ikisinin eylem tarzları, destekçilerinin toplumsal bileşimi, zihniyetleri ve hatta kılık-kıyafetleri arasında derin bir uçurum vardı; Zapata her zaman çok şık giyinir Villa günlük kıyafetlerden şaşmazdı örneğin. Ancak ikisinin de en büyük zaafı, merkezî güçler karşısında bir komuta merkezinden yoksun olmalarıydı.

6 Aralık 1914’te başkent Mexico’da ilk defa yanyana gelen Zapata ve Pancho Villa, başkanlık sarayında. Villa (ortada) ve Zapata (sağda).

6 Aralık’ta iki köylü lideri ordularını Ulusal Saray’ın balkonundan selamlarken sistem Bakanlarıyla, bürokratlarıyla ve tüm diğer aygıtlarıyla tıkır tıkır işliyordu. Köylü liderlerinin bu mekanizmayla bir ilişkileri yoktu. Villa ve Zapata toprak için mücadele ediyorlardı ama bunun için siyaseten ne yapmaları gerektiğini kestiremiyorlardı.

Devrimin 100. yılı olan 2010’da NTV tarih adına Meksika’ya giden Masis Kürkçügil, Chihuahua Müzesi’nde sergilenen Pancho Villa’nın öldürüldüğü ve 150 kurşun isabet eden otomobille.

İsyancı köylülerin başkenti işgali, devrimci dalganın zirvesiydi. Ondan sonra kitleler beklentilerinin karşılanmadığını görecekler ve yavaş yavaş sular geri çekilecekti. Durumun tam farkına varamayan Villa tekrar kuzeye yönelip Carranza’nın birliklerine saldırınca Obregón harekete geçti ve Zapata ile Villa’nın arasındaki alanı kapsayarak onları birbirinden ayırdı. 1915’in baharında ülkenin merkezinde içsavaşın en kanlı muharebeleri cereyan edecekti. Obregón savunmaya ağırlık verirken, Villa sürekli saldırıyla güçlerini heba etti. Bir dizi muharebenin sonunda birçok subayı kurşuna dizilen Villa, aylar boyu süren çatışmalarla geri çekildi ve sonunda Aralık 1915’de tekrar gerilla savaşına döndü. 1916 başlarında artık Kuzey Tümeni yoktu. Villa çevresindeki birkaç yüz adamla 4 yıl sürecek gerilla savaşına başlamıştı.

Ocak 1916’da Villa’nın 400 kişilik birliği bir treni ele geçirip sınırı 4 kilometre geçerek Columbus adlı küçük kente girdi. Dünyada işgal görmemiş tek büyük güç olan ABD istila edilmişti! Baskında 14’ü asker 31 ABD vatandaşı ile Villa’nın 100 askeri öldü. İddialara göre Avrupa’daki savaşın bir yansıması olan bu baskının nedeni, Alman İmparatoru’nun 800 bin mark vadetmiş olmasıydı. Ancak Villa bizzat katılmadığı bu baskını ABD kendisine silah ve mühimmat satmadığı için düzenlemişti.

ABD hemen General Pershing komutasında 12 bin kişilik bir ordu gönderdi. Pershing, 1 yıl boyunca kuzeyin elverişsiz arazisinde Villa’nın peşinde koşacaktı. Ancak ABD’nin cezalandırma operasyonu hem başarısız olmuş hem de ordusu 10 bin kişiye ulaşan Villa’ya yeniden itibar kazandırmıştı. Ocak 1917’de General Pershing ordusunu geri çekme emri aldı.

Pancho Villa’nın son üç yılını geçirdiği Canutillo’daki heykeli.

Villa kendi bölgesinde zaman zaman güç toplayarak ancak genelde kaybederek savaşmaya devam ederken giderek zalimleşti. Zalimleştikçe çevresi daraldı ve sınırlı sayıda adamıyla vurkaç eylemlerine yöneldi. Nihayet Obregón liderliğindeki ekip 1920’de Caranza’yı devirdiğinde Villa’ya bir uzlaşma önerdi. Zaten Villa’nın Caranza’ya nefreti, savaşa devam etmesinin asıl itici gücü hâline gelmişti. O gittiğine göre savaşı sürdürmesine gerek yoktu.

Haziran 1920’de yapılan anlaşmaya göre doğduğu Durango eyaletindeki Canutillo çiftliği Villa’ya verildi. Ancak Obregón her ihtimale karşı kendisini yoketmenin yollarını arıyordu. Sonunda, 20 Temmuz 1923’te 45 yaşındaki Pancho Villa öldürüldü. Bindiği otomobile tam 150 mermi isabet etmişti. Cinayeti üstlenenler mahkum edildilerse de birkaç ay sonra affedildiler. Mezarında da rahat edemedi Pancho Villa. Gömüldükten 3 yıl sonra başı çalınacaktı.

Bugün insanlar hâlâ vurulduğu yerde sembolik bir süvari geçişi ile onu selamlıyor, bir aziz gibi ruhunu çağırıyorlar. Doğumgününde törenler yapılıyor. Heykeller, binalar, bir dizi turistik eşya onun hâlâ bir umut ışığı olduğunun belirtisi. Devrimin 100. yılı olan 2010’da Meksika’ya gittiğimizde birkaç insanın “Bize ikinci bir Pancho Villa gerek” dediğine şahit olmuştuk. Efsanesi zamana meydan okuyan Villa, şairin dediği gibi, devrimi kaybetmiş ama edebiyatı kazanmıştı.

Sinemada Meksika Devrimi aşkı

Meksika Devrimi’yle ilgili, 134 Meksika yapımı ve 86 yabancı belgesel ile 156 Meksika yapımı ve 143 yabancı kurgu film yapıldı. Hollywood, demiryolu haydutları, sakal tıraşı görmemiş barbarları ve idealist generalleriyle Meksika Devrimi’ne çok erken tarihlerde vuruldu. Daha 1912’de Raoul Walsh’ın “Villa’nın Hayatı” adlı filminde, Pancho Villa ve onun haydut sürüsü, dev kaktüsler arasında çöllerden dağlara koşturan birer kahraman olarak belirdi. Bütün büyük sinemacılar bu büyülü atmosfere vuruldu. Sergey Ayzenştayn (“¡Que viva México!” 1931), Louis Malle (“Viva Maria!”1965), Sam Peckinpah (“The Wild Bunch”, 1969) ve Sergio Leone (“Giu la Testa”, 1971) en ünlüleri. Elia Kazan imzalı “Viva Zapata!” (1952) ise bir klasik. Marlon Brando, Emiliano Zapata rolündedir, onun kardeşini ise aslında Pancho Villa’nın bölgesindeki bir köyde doğmuş olan Anthony Quinn oynar.

Temmuz 2023
Refah devleti Uruguay’ı küme düşüren askerî darbe

50 yıl öncesine kadar “Latin Amerika’nın İsviçre’si” diye nitelenen Uruguay’da 1973’te yaşanan askerî darbe, o zamana dek görülmemiş bir baskı-şiddet dönemini başlatmıştı. Uruguay darbesi, bir millî güvenlik ve beka sorunu olmadığı durumlarda bile kapitalizmin girdiği krize çözüm olarak diktatörlüğün ortaya çıkmasının belirgin örneğiydi.

Fransız-Yunan sinemacı Costa-Gavras, Yunanistan’da Solcu milletvekili Lambrakis’in öldürülmesini 1969 yapımı “Z” adlı filmde ele almış; 1970’te de Arthur London’ın İtiraf kitabından uyarladığı aynı adlı filmi çekmişti. 1972’de kameralarını gerilla hareketi ve darbeler diyarı Latin Amerika’ya çevirdi. 1970 yazında Uruguay’da yaşanan gerçek olaylardan esinlenen “Sıkıyönetim” (État de siège) adlı film; kalkınma yardımlarından sorumlu gibi görünen ama gerçekte Uruguay polisine işkence konusunda danışmanlık yapan ABD’li görevli Dan Mitrione’nin, şehir gerillası örgütü Tupamaros tarafından kaçırılması ve öldürülmesi sürecini anlatıyordu.

Esas olarak toplumdaki şiddet sarmalına odaklanan filmin gösterime girmesinin ertesi sabahı, 9 Şubat 1973’te, Uruguay Ordusu başkent Montevideo sokaklarında tanklarla arz-ı endam etti. Başkan Juan María Bordaberry’nin atadığı Savunma Bakanı’nı beğenmeyen askerler, durumu protesto ederek emirleri yerine getirmeyeceklerini bildirmişti. Başkan halkı göreve çağırdı; ordu radyo ve televizyon istasyonlarını işgal etti. İzleyen günlerde askerle hükümet arasında pazarlıklar başladı ve 12 Şubat’ta ordunun siyasi seçimlerdeki rolünü kurumsallaştıran bir anlaşmaya varıldı. 23 Şubat’ta hükümeti desteklemek üzere ordu mensuplarından oluşan Millî Güvenlik Kurulu oluşturuldu.

Haziran 1973 O zamana kadar darbe geleneği olmayan Uruguay ordusu, hükümetle aylar süren pazarlıklar sonucu 1973’ün Haziran ayında ülke yönetimini ele geçirdi.

Millet Meclisi ile Millî Güvenlik Kurulu arasında yetki paylaşımı konusunda çatışma, konumunu korumak isteyen Başkan Bordaberry’nin 27 Haziran’da meclisi feshedip yerine üyelerini kendisinin atayacağı bir Devlet Konseyi kurma kararı vermesiyle sonuçlandı. Yürütmenin alenen eleştirilmesi de yasaklanmıştı. Bunun üzerine sendikalar hemen bir grev çağrısı yaptı. İki hafta süren grev, sendikalara ve Solcu partilere yapılan acımasız baskı sonucunda bitti.

Uruguay’da 1985’e kadar sürecek yeni bir rejime geçilmişti. Görünüşte rejim sivildi ancak ordu tarafından denetleniyordu. Dönemin komşu ülkelerdeki diktatörlüklerinden şeklen farklı olsa da toplumun tarihinde görülmedik bir baskı ve şiddet dönemi başlamıştı.

Aynı yılın Eylül ayında Şili’de General Pinochet’in Allende yönetimine yaptığı darbeye kıyasla Uruguay’daki darbe az bilinir. Şili’deki darbe kendine has bir ilerici rejime karşı yapılmışken Uruguay’da böyle bir durum olmadan, üstelik 70 yıldır alt kıtada demokrasi ve refah için örnek gösterilen, “Latin Amerika’nın İsviçre’si” diye nitelenen bir ülkede sırf iktidar paylaşımı uğruna gerçekleşmişti. İnsan haklarına saygıyla, ordunun yurttaşlık bilinciyle örnek gösterilen ülke, bir anda insan hakları ihlalleriyle anılmaya başlıyordu.

Uruguay darbesi, bir millî güvenlik ve beka sorunu olmadığı durumlarda bile kapitalizmin girdiği krize çözüm olarak diktatörlüğün ortaya çıkmasının belirgin örneği olması açısından önemliydi. Bunu daha iyi anlamak için ülkenin yakın geçmişine kısaca gözatmak gerekiyor.

Uruguay 1828’de İngiltere’nin Brezilya ve Arjantin arasında bir tür tampon ülke olarak oluşturuldu. 20. yüzyıla girerken ülkede iki geleneksel parti vardı: Toprak sahiplerinin çıkarlarını temsil etmesi için kurulan Blanco’lar (Ulusal Parti) ve başkent Montevideo burjuvazisini temsilen Colorado’lar (Colorado Partisi). 1904’te iktidardaki Colorado Partisi’nin başlattığı reformlar sayesinde 15 yıl içinde zamanına göre ileri bir sosyal devlet inşa edildi. Örneğin 1915 gibi erken bir tarihte 8 saatlik işgününden söz ediliyordu. 30 yıllık çalışmanın ardından 60 yaşında emeklilik yalnızca memurlar için değil tarım işçileri hariç tüm işçilere uygulandı. Daha ilginci, 10 yıl çalışan emekçi kadınlara çocuk doğurmak için ayrıldıklarında küçük de olsa bir maaş bağlanmasıydı.

İktidarı kendi elleriyle orduya teslim eden Uruguay Başkanı Juan María Bordaberry’ye göre ülkedeki ekonomik ve toplumsal krizi çözmek için diktatörlüğe geçmek gerekiyordu!

İngiliz sermayesini kamulaştıran devlet, ekonominin merkezine yerleşmişti. Elektrik, su, sigorta, banka, ulaşım gibi sektörler tamamen devletin elindeydi. Ayrıca sağlık, eğitim ve altyapıya önemli yatırımlar yapıldı. 1905’den 1913’e millî gelirin beş kat artması da önemli başarıydı. Yönetim kırsal oligarşinin çıkarları aleyhine geniş kesimlerin hayatını kolaylaştırırken, ulusal sermayenin gelişimine de önayak olmuştu. Tarımsal ihracatın kaldıraç işlevi gördüğü bu ekonomi politikası, Uruguay demokrasisinin de temel taşını oluşturuyordu. Bir anlamda orta sınıfın güçlendirildiği bir demokrasinin inşaı söz konusuydu. Ancak 1929 dünya ekonomik krizi sonrası emtia fiyatları düşünce sistem tıkandı ve muhafazakarlar iktidara geldi. 1933’te sivil bir diktatörlük bile kuruldu.

Ücretlerin bastırıldığı, reformların tıkandığı bir dönemden sonra 1942’de Colorado Partisi yeniden iktidara döndü ve ikinci reform hamlesi başladı. 1943’te kırsal kesimde çalışanlara da emeklilik hakkı tanındı, 1948’de İngiliz şirketlerinin millîleştirilmesi tamamlandı, 1950’de sağlık sigortası getirildi. Bu dönemde kamu yatırımları desteklenirken, ithalat zorlaştırılıp ithal ikamesi yoluyla sanayileşmeye hız verilmişti. 10 yılda sanayi ikiye katlanıp ihracat patlama yapınca, Arjantin ve Brezilya’dan gelen tasarruflar da ülkeye yöneldi ve bu sayede finans sektörü gelişti. Uruguay işte tam bu dönemlerde “Latin Amerika’nın İsviçresi” diye anılmaya başlandı.

1973’ten 1985’e kadar süren baskı ve devlet terörü döneminde her 450 Uruguaylıdan biri siyasi mahkum oldu.

Her şey yolunda gibi görünürken 1950’li yılların ortalarından itibaren işler tersine döndü. 2. Dünya Savaşı ve Kore Savaşı döneminde yün, et ve tarım ürünlerinin fiyatları çok yükselmiş, Uruguay süreçten çok kârlı çıkmıştı. Ancak savaş koşulları kalkıp bu malların fiyatları düştüğünde bütün avantajını kaybetti.

İhracat 1952-1959 arasında yüzde 43 azaldı. Para değer kaybetti, ülke bir finans merkezi olmaktan çıktı. Büyüme durunca iflas dalgası başladı. Hayat standardındaki düşüş herkesi etkilemişti. Böylece Colorado Partisi 1958’de seçimleri kaybetti, Ulusal Parti iktidara geçti.

Uruguay’da kapitalizmin rekabet gücünü kazanabilmesi için eski sistemdeki sosyal kazanımların tasfiyesi gerekiyordu. Ancak siyaset erbabı kurumsal çerçevede bir çözüm üretemedi. 1967’ye gelindiğinde sistem tıkanmıştı: Hükümet çözüm üretemiyor, demokrasi işlemiyordu. Aynı yıl yapılan seçimlerde Colorado Partisi yeniden iktidara geldi.

1968, Uruguay için siyasal, ekonomik ve toplumsal krizin tırmandığı bir yıl oldu. Enflasyonun yüzde 130’u aştığı ülkede işçiler ve öğrenciler ayaktaydı. Ücretlerin dondurulması, demokratik hakların kısıtlanması, grevleri ve öğrenci olaylarını alevlendirdi. Tam da bu dönemde adını İspanyol sömürgecilerine karşı savaşan İnka isyancısı Tupac Amaru’dan alan Tupamaros şehir gerillası hareketi öne çıktı. Tupamaros, Bolivya’daki Che’nin gerillalarından farklı olarak kırda değil kentte örgütlenmişti. Ülkenin 2.6 milyon nüfusunun 1 milyonu başkent Montevideo’da yaşıyordu. Tupamaros banka soyup yoksul halka dağıtıyor, böylece yoksul halkın da sempatisini kazanıyordu. Eylemlerinde kimse de ölmüyordu.

Diktatörlük dönemini cezaevinde geçiren ve Tupamaros’un tarihî simalarından olan Mujica (solda), 2010’da başkanlık seçimlerini kazandı.

1968’den itibaren örgüt adam kaçırma, bombalama, fabrika yakma gibi eylemlere de başlayınca iktidar paniğe kapıldı. ABD ise iktidar değişikliğine gidilebileceği endişesiyle hükümetin baskısını örgütlemek üzere ülkeye özel uzmanlar, işkenceciler gönderdi. Bir yandan da aşırı Sağcıların örgütlenmesiyle ölüm mangaları kuruldu. Costa Gavras’ın “Sıkıyönetim” filmi işte tam da bu dönemi ele alıyordu.

1971 seçimleri alarm zillerini çaldı. Sol partiler ve Hıristiyan Demokrat Parti, Şili’deki Allende’yi iktidara getiren ittifaka benzeyen Frente Amplio’da (Geniş Cephe) birleştiler. Tupamaros seçim sırasında ateşkes ilan etti. Solun iktidar olma ihtimali kurulu düzeni tedirgin ediyordu. İktidarın düzenbazlıkları altında yapılan seçimlerde Geniş Cephe’nin adayı Frente Amplio yüzde 18 oy alabildi. Ekonomik durumu düzeltmekten aciz yeni başkan Juan María Bordaberry gerillalara karşı mücadeleyi esas aldı ve polisin yerine orduyu göreve çağırdı. O zamana kadar Uruguay Ordusu’nun bir darbe geleneği yoktu; 1933’teki darbe bile polis aracılığıyla gerçekleşmişti. Ancak toplumsal uzlaşmanın zeminin kalmadığı bir dönemde kartlar yeniden karılmaktaydı. Başkan Bordaberry, gerillaların kökünü kazımak için 15 Nisan 1972’de savaş ilan etti ve ordu büyük bir vahşetle birkaç ay içinde Tupamaros hareketini ezdi.

Uruguaylılar 1996’dan beri her 20 Mayıs’ta gözaltında kaybedilenlerin anısına düzenlenen “Sessizlik Yürüyüşü”nde biraraya geliyor. Geçen ay düzenlenen yürüyüş…

Böylece ekonomik krizden rejim krizine ve oradan da askerî müdahaleye yani demokrasinin tedavülden kaldırılmasına hızlı bir geçiş yapıldı. Başkana göre özgürlüğü kurtarmak için diktatörlüğe geçmek gerekliydi! Darbenin yapıldığı 1973’le 1977 arasında işçiler reel ücretlerinin yüzde 30 düştüğünü gördüler. Ekonomi liberalleştirilirken işgücünün maliyeti de düşürülüyordu. 1985’e kadar yurttaşların toplumsal ve demokratik hakları kısıtlandı. Küçük ülkede 6 bin kişi (her 450 kişiden biri) siyasi mahkum oldu; 116 ölüm (suikast, gözaltı ölümleri, “intiharlar”) ve 172 “zorla kaybetme” vakası tespit edildi.

Görev yaptığı beş yıl boyunca ülkesinin karanlık geçmişiyle yüzleşmesi için çabalayan Mujica (Pepe) mütevazı yaşamıyla da tüm dünyada sempati topladı.

İlerleyen yıllarda, diktatörlük döneminde kaçırılan çocuklar, kayıplar ve yargılamalarla yüzleşmek, hesaplaşmak için yoğun çaba sarfedildi. Hapsedilenler, kaybedilenler tek tek tespit edilip akıbetleri ortaya çıkarıldı. Vahşi devlet terörünün mağdurlarına, kurbanlarına ilişkin belleğin yeniden inşaı için girişimler diktatörlüğün suçlarının dökümünü çıkarmakla kalmadı, bu suçları kısmen de olsa kovuşturdu. Örneğin 2006’da birkaç eski asker ve polis, üç Solcu militanın “kaybolmasından” dolayı mahkum edildi. Aynı yıl dönemin Başkanı ve Dışişleri Bakanı 4 cinayetten sorumlu olarak 20 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Tupamaros’un tarihî simalarından “Pepe” Mujica 2010-2015 arasında Frente Amplio’nun adayı olarak başkan seçildi. Uruguay, mütevazı hayatıyla dikkat çeken Mujica döneminde kendi karanlık geçmişiyle yüzleşme imkanına sahip oldu.

Haziran 2023
Fransa: Yakarsa dünyayı emekliler yakar

Bu yıl başında ülkede ilan edilen emeklilik reformu, başta ilgili yaş grubu olmak üzere geniş kesimlerin ciddi tepkisiyle karşılaştı. Macron hükümetinin by-pass manevralarıyla yasalaşan karar sonrası başlayan gösteriler kitlesel nitelik kazandı. Neoliberalizmin, krizi toplumun en örgütsüz bölümüne yükleme çabası…

Fransa 2023’te yeni bir siyasal-toplumsal bunalıma girdi. Bunun ekolojik ve demografik boyutları var. Emeklilik yasa tasarısına karşı uzatmalı toplumsal hareketler; dünyanın sayılı kültür turizmi merkezlerinden Paris’te çöp tepeleriyle, ulaştırmadaki aksaklıklarla, yolların kapatılmasıyla gündelik hayatı sürekli kesintiye uğratmakta. Başkan Emmanuel Macron’un otoriter yönetimine, uluslararası insan hakları kuruluşların da eleştirdiği polis baskısı ve şiddeti eklenince siyaset iyice gerildi.

10 Ocak’ta ilan edilen emeklilik reformu, Fransa’da tam emekli maaşı almak için gereken katkı payı yıllarını artırıyor. Dolayısıyla daha uzun süre çalışmak gerekiyor. Oysa özellikle son dönemeçte (55-64 yaş) bulunanlar için bu o kadar kolay değil. En vasıflı 55-64 yaşındakiler, yöneticiler ve halihazırda bir işe sahip olanlar çalışmaya devam etme eğiliminde. İşsiz olanlar ise “daha düşük üretkenlik” gibi özellikle yaşla ilgili önyargılar nedeniyle iş bulmakta zorlanmakta.

Emeklilik yaşının 62’den 64’e yükseltilmesi konusundaki yasa tasarısı, Macron’un çoğunluğuna sahip olmadığı millet meclisinin by-pass edilmesiyle senatodan geçti. Eylemler ise, Mart’ın 7-8-9’unda başlayıp sokak siyasetine alışık olan Fransa’da bile tahminleri altüst ederek 50 yıldır görülmemiş bir genişliğe ve yoğunluğa ulaştı. Yurttaşların %70’inin emeklilik yasasına karşı olduğu, %60’ının da sokak eylemlerini desteklediği bir ortamda, daha dün başkanlık seçimlerini kazanmış olan Macron’un itibarı dibe vurmuş durumda (Garip gelebilir ama %35 de fikirlerin ve davanın sesinin duyurması adına kimi zaman şiddet eylemlerinin ‘gerekli’ olduğu kanaatinde).

Macron sendikacıları emeklilik maaşlarının nasıl karşılanacağına dair bir öneri getirmemekle itham ederken, herhangi bir işgal veya savaş tehlikesiyle karşı karşıya olmayan Fransa’da önceki dönemde 293 milyar Euro olan askerî harcamaların 2024-2030 döneminde 413 milyara çıkarılacağını belirtti.

Macron hükümetinin Meclis’i bypass ederek geçirdiği emeklilik reformu büyük sokak protestolarına neden oldu.

Yeni yasa, insanların 43 yıl çalışmasını zorunlu kılıyor. Çalışanların önemli bir kısmının emekliliği görememesi bile muhtemel! Ne de olsa emekçilerin ortalama ömrü, Fransa’da neredeyse müstakbel emeklilik yaşına denk gelmekte.

Öfkenin girdabını anlamak için yurttaşların %82’sinin başkanın sendikalarla görüşmesi gerektiğini belirttiği; %79’unun kararın geri çekilmesini istediği; %63’ünün sokak seferberliğini desteklediği; hayatı felç eden grevler ve blokajları destekleyenlerin oranının da %54 olduğu gözönüne alınırsa, demokrasinin mihenk taşının hayli tartışmalı olduğu anlaşılabilir.

Hükümet ise mecliste azınlık olduğu için kararı kaçırırken, yine azınlık olduğu senatoda Anayasa’nın otoriter bir boşluğunu kullanarak emeklilik yasasını bir oldubittiye getirdi. Böylece 5. Cumhuriyet anayasasının yürütmeyi son derece güçlendiren, otoriter yapısı bir defa daha ortaya çıktı.

2022 başkanlık seçimlerinin ilk turunda Macron, seçmenlerden sadece beşte bir oy almıştı (%20.07). İkinci turda eski Ulusal Cephe (Front National) yeni RN’nin faşist adayı Marine Le Pen’e karşı çıkan seçmenlerden aldığı %38.55 ile başkan seçildi. Oyların yarısı çoğunlukla Sol’dan, yalnızca aşırı Sağ’ı engellemek için ona oy veren seçmenlerden geldi. Hatta bizzat Macron, sonra çabucak unutsa da 24 Nisan 2022’de “Birçok yurttaşımızın benim fikirlerimi desteklemek için değil, aşırı Sağ’ı engellemek için bana oy verdiğini biliyorum (…) Görev bilincinin, cumhuriyete olan bağlılığının ve son haftalarda dile getirilen farklılıklara saygının bekçisiyim” demişti.

Bunu izleyen yasama seçimlerinde, ittifakının adayları ilk turda seçmenlerin %11.97’sinin oyunu aldı. Bu oranlar, 5. Cumhuriyet tarihinin tamamındaki en düşük oranlar. Bütün bunların sonunda, Macron’un etrafındaki ittifakın milletvekilleri, 289 ile çoğunluğun sağlandığı mecliste ancak 250 sandalye alabildiler. Böyle bir durum herhangi bir parlamenter sistemde, bir program etrafında bir koalisyon oluşturmak için az çok uzun bir tartışmayı zorunlu kılardı. Macron, 2017’de Sosyalist Parti’nin (216 sandalye kaybetmişti) ve LR’nin (92 sandalye kaybetmişti) bazı seçilmiş temsilcilerini ilk defa toplayarak 314 sandalye almayı başardı. Benzer bir durumu 2022’de esas olarak LR’lerle yenileyebileceğini düşündü. Başarısızlığını kabul etmek ve gerçek bir ittifak önermek istemediğinden, çoğunluktaymış gibi hareket etmeyi tercih etti. Ancak Macron, 5. Cumhuriyet’teki en zayıf sosyal tabana, en zayıf seçmen tabanına sahip.

Nüfusun büyük çoğunluğu tarafından reddedilen bir reformu hayata geçirmek için kullanılan yöntemler, demokratik olmayan bir sistemin ve fiilen itibarını kaybetmiş bir başkanın reddedilmesini kolaylaştırdı. Macron, kendisi parlamentoda çoğunluğa sahip olmadan emeklilik reformunu geçirmeye çalışan; Meclis’teki tartışmaları 20 gün ve tüm prosedür için 50 günle sınırlayan; meclisi oldu bittiye getiren bir maddeyi kullanmakla kalmadı; aynı zamanda bir azınlık yasa tasarısının oylama yapılmaksızın dayatılmasına izin veren ünlü 49.3’ü kullanarak emekliliğe erişim koşullarını büyük ölçüde değiştiren bir yasayı geçiren ilk devlet başkanı oldu.

Fransa’daki toplumsal hareketlerin tarihine dönüp bakarsak, emekli maaşları üzerindeki mücadelelerin önemi çarpıcıdır. 1982’den itibaren kaydedilen çok sayıda işçi, köylü ve öğrenci mücadelesi var. Bunların yaklaşık 15’i ulusal seferberliklerle büyük ölçekli toplumsal hareketler. 1995’te Juppé emeklilik reform planına karşı; 2003’te Fillon’un emeklilik sisteminde reform yapma planına karşı; 2010’da yeni Fillon planına karşı; 2018’de demiryolu çalışanlarının durumuna karşı; 2019’da Edouard Philippe reformuna karşı; ve son olarak 2023’te mevcut reforma karşı.

1982’de 60 yaşında emekliliğin getirilmesinden bu yana birbirini izleyen tüm hükümetlerin öncelikli hedefi, saplantısı, bunu değiştirmek. “Uluslararası rekabet buna imkan vermez, Fransız ekonomisini mahvolur” teranesiyle emeklilerle ilgili haklarda kısıtlama temel bir hedef. Oysa şirketler tarafından ödenmesi gereken sosyal güvenlik katkı payları sistematik olarak azaltılmasına rağmen, emekli maaşlarının finanse edilmesi şüphesiz imkansız değil.

Kamuoyu araştırmalarına göre halkın %70’i emeklilik yaşını 62’den 64’e yükseltecek değişikliğe karşı.

Öte yandan Fransa’nın durumu Avrupa ve uluslararası sermaye için kabul edilemez görünüyordu. Zira diğer Avrupa ülkelerinde çalışma süresinin ve emeklilik yaşının yükselmesi yönündeki eğilim gerçekleşmiş durumda. Çoğu ülkede emeklilik yaşı 67’ye çıkıyor ve bunun 70’e çıkması bekleniyor. Dolayısıyla kapitalizmin bir Fransız istisnası yapması beklenemez.

Çalışma yıllarının artırılmasına yönelik baskılar özellikle 2008 krizinden sonra iyice pekişti. Güvenlikçilikle kemer sıkmayı birleştiren neoliberalizm, krizi toplumun en örgütsüz kesimlerinin sırtına yüklemeye yöneldi. Böylece bir dönemin çalışma saatlerini (35 saat!) ve yıllarını azaltmaya yönelik mücadeleler, sendikaların ve Sol siyasal partilerin zayıflamasıyla uygulanabilir bir hâle geldi.

Ancak Fransa’daki eylemlerde bu defa önemli bir fark var. Geçen dönemde siyasal düzeyde, mecliste ciddiye alınabilir bir destek olmazken, bu defa LFI (Boyun Eğmeyen Fransa-Melenchon’un hareketi) milletvekilerinin önemli bir kısmının gösterilerde, ablukalarda yer aldığı görülmekte. Yani uzun zamandan beri ilk defa sokaktaki mücadele, meclisle bir bağlantı kurabildi.

Paris’teki Arc de Triomphe üzerine protestocuların astığı pankart: “64’e hayır”.

31 Ocak’ta 2 milyondan fazla insanın katılımıyla ilk gösteriler başladı. Bu rakam, 1995’te dönemin başbakanı Alain Juppé’yi gerileten gösterilerdekinden fazlaydı. Ancak gösterilerin bir başka özelliği, ilk defa küçük ve orta ölçekli kentlerde de yüksek katılımın sağlanmış olmasıydı. 1970’lerden bu yana gösteri yüzü görmeyen yerlerde bile insanlar sokaklardaydı. Ocak’tan Nisan 13’e, sendikalar tam 12 defa insanları eyleme çağırdı. Polisin ve sendikaların verdiği katılım oranları her yerde olduğu gibi çok farklıydı (sayılar 500 binden 3.5 milyona uzanmakta). Olaylarda gözaltına alınanların sayısı 1.000’i geçti. Grevler (bir genel grev olmadı) gündelik hayatı felç edecek güce ulaşmadıysa da kesintiye uğrattı.

Emeklilik reformuna karşı mücadeleyi sendikalararası (CGT, Solidaires, CFDT, FO, FSU) koordinasyon yürütmekte. Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi Fransa’da da sendikacılık altın çağından epey uzak. Sendikalaşma oranı 1970’lerin sonunda keskin bir düşüş gösterdikten sonra 1990’larda durağan bir seyir izledi ve son birkaç yılda yeniden azalma eğiliminde. 1970’lerde %25 olan sendikalaşma oranı, 1980’lerin başlarında %10 dolaylarına düştü. 2013-2019 arasında %11.2’den %10.3’e geriledi. Bu gelişmelerde istihdam koşullarının bozulması belirleyici ise de 2017 Macron kararnamelerini de işaret etmek gerekiyor. Bu kararnameler işyeri temsilcisi sayısını üçte bir oranında azalatarak sendikacılığı zayıflattı.

Militan dokudaki bu kırılganlık, emeklilik reformuna karşı gösteriler ölçeğinde pek görülmedi. Gösterileri bu kadar güçlü kılan, birleşik bir sendika cephesinin yerel sendika ağlarıyla içiçe geçmesi. Küçük kentlerde özellikle hastanelerde güçlü olan CFDT veya FO, EDF ve fabrikalarda güçlü olan CGT, eğitim kesiminde FSU sayesinde hareket genişledi ve yayıldı. CGT, Solidaires ve FSU gibi mücadeleci sendikaların etkin olduğu alanlarda grevler daha etkili ise de çok azı sürekli. Taban hareketleri, öz-örgütlenme biçimlerine geçişte önemli olması gereken AG (meclisler) ise yeterli değil. İnsanların sokakları, meydanları doldurması için bu çeşitliliğin katkısı önemli; ancak greve çıkmak için yeterli değil.

Temizlik işçilerinin 6 Mart’ta başlayan grevi nedeniyle Paris kaldırımlarında yığılan çöpler…

Sendikalar arasındaki ayrım kabaca iki çizgiye indirgenebilir: Biri sivil seferberlikle kamuoyu oluşturup siyasal baskıya ağırlık verirken, diğeri sendikacılığın daha geleneksel, “sınıfçı” tutumuna uygun olarak grevlerle eylem gücünü gösterip sonuç almaya yönelmekte. Birinci çizgi esas olarak CFDT, ikinci çizgi de ağırlıklı olarak CGT tarafından temsil edilmekte.

Bununla birlikte Macron’un itibar kaybı, genel olarak bir siyasal meşruiyet meselesini öne çıkarmıyor. Bütün baskı aygıtlarıyla, Fransa’da düzen hüküm sürmeye devam ediyor. Macron’un temsil ettiklerinden ziyade kendisinin hedef alınması da henüz toplumsal hareketin daha genel bir sorgulamadan uzak olduğunu gösteriyor. Bunun bir kanıtı da birkaç milyonluk gösterilerin ve kısmi grevlerin bile halkın büyük çoğunluğunu içermemiş, onları mücadeleye çekememiş olması. Tabii bunun bir nedeni de geniş kesimlerin içinde bulundukları güvencesizlik, belirsizlik ortamında risk almaktan uzak durması.

Emmanuel Macron, faşist Marine Le Pen karşısında kitlelerin kerhen desteği ile ikinci turda başkanlık koltuğuna oturmuş olsa da, emeklilik reformu için gereken meclis çoğunluğundan yoksun kaldı. Şimdilik, Anayasa Konseyi’nin kararından sonra sendikalar ve meclisteki Sol muhalefet 68’in mirası “mücadeleye devam” şiarını sürdürüyor.

Mayıs 2023
Peru’da taht oyunları ve siyasal bunalımın kodları

2016’dan beri altı kez başkan değiştiren Peru’da, Temmuz 2021’de göreve gelen Pedro Castillo’nun darbeyle indirilmesinin ardından başlayan protestolar dinmiyor. Ondan önceki başkanların biri sürgüne gönderilmiş, diğeri gözetim altındayken intihar etmiş, diğer üçü ise istifa etmişti. Peru’da uzun süredir devam eden siyasal-kurumsal bunalımın yapıtaşları ve aktörleri…

Peru’da 2021’de seçilen eski devlet başkanı Pedro Castillo’nun 7 Aralık 2022’de darbe ile iktidardan düşürülmesi ve tutuklanması sonrasında başlayan protesto gösterileri 4 aydır devam ediyor. Mart sonu itibarıyla, polis ve ordunun sert müdahalesi ve sıkıyönetim şartlarına rağmen hız kesmeyen protestolarda, özellikle yerliler ve köylülerin etkin olduğu bölgelerde 100’e yakın kişi hayatını kaybetti, yaralananların sayısı 2 bine yaklaştı. Yoğunluğu ve süresi itibarıyla dünyada son 20 yılın en önemli toplumsal gösterileri bunlar.

Castillo, 7 Aralık 2022’de yaptığı bir açıklamayla Kongre’yi dağıttığını, ordu ve polisi göreve çağırdığını ve bir olağanüstü hâl hükümeti kurduğunu ilan ettikten sonra “kendi kendisine darbe düzenlemek”le suçlandı ve tutuklandı. Destekçileri ise eski başkanın, onu yasadışı yollardan devirmeye çalışan Kongre’nin aşırı sağcıkanadına karşı kendini savunduğunu ileri sürüyor.

Bu göstericiler, Castillo’nun yerine Kongre tarafından göreve getirilen yardımcısı Dina Boluarte’nin istifa etmesini, Kongre’nin kapatılmasını, Castillo’nun serbest bırakılmasını, derhal erken seçimlerin düzenlenmesini ve yeni bir anayasanın çıkarılması için halkın her kesiminin dahil edildiği bir Kurucu Meclis toplanmasını talep ediyor.

14 Aralık’ta ülke çapında olağanüstü hâl ilan eden Boluarte hükümeti, 30 gün süreyle seyahat özgürlüğü, toplantı ve gösteri özgürlüğü gibi birçok anayasal hakkı askıya aldı. Sağ kesimler ise şimdiden gösteriler sırasında yaşanan cinayet, işkence, keyfî tutuklamalar gibi insan hakları ihlallerine karşı cezasızlığı sağlamak için harekete geçmiş görünüyor. Aşırı sağcı Renovación Popular Partisi, Peru’nun Amerikalararası İnsan Hakları Yüksek Mahkemesi’nden çekilmesini talep ediyor. Ulusal ve uluslararası insan hakları örgütleri, gösterilerin bastırılması sırasında cereyan eden olayları “uluslararası hukuka karşı cürüm” ve “insanlığa karşı işlenmiş suç” olarak nitelendiriyor.

Peru’da eski devlet başkanı Pedro Castillo’nun darbe ile iktidardan düşürülmesi sonrasında başlayan protesto gösterileri 4 aydır devam ediyor.

Bu sırada sokağın “Dina, katil, istifa”, “Çürümüş meclis, çekil!” taleplerinin baskısıyla 2026’da yapılacak olağan seçimlerin 2024’e çekilmesi için meclis oylamaları da başladı. Sol muhalefetin Kurucu Meclis çağrısı reddedilirken, seçimler yeniden olağan tarihine, 2026’ya bırakıldı. Oysa kamuoyu araştırmalarına göre, başkanlık ve meclis seçimlerinin bu yıl yapılmasına onay verenlerin oranı %73 idi.

Peru’da yönetici sınıfın içinde bulunduğu kriz, yeni bir durum değil. 2016’dan bu yana ülkede altı kez başkan değişti. 2016’da seçilen Pedro Pablo Kuczynski, iki yıl sonra meclis oylamasıyla devrildi. 2018’de Başkan Yardımcısı Martín Vizcarra, onun yerine geçici başkan olarak atandı. 2020’de Vizcarra’nın yerine önce beş günlüğüne Manuel Merino ve sonra da Francisco Sagasti geçti. Temmuz 2021’de göreve başlayan Castillo’nun darbeyle itham edilerek indirilmesinin ardından yerini alan Dina Boluarte ise Peru’nun bağımsızlığından bu yana, yani yaklaşık 200 yıldır başkanlık makamına geçen ilk kadın oldu. Kendisinden önceki başkanların biri sürgüne gönderilmiş, diğeri gözetim altındayken intihar etmiş, diğer üçü ise istifa etmişti.

2021’de 18 kişi başkanlığa aday olmuştu. Bu adaylar arasındaki Castillo %19 ile sürpriz bir birincilik elde ederken, sistemin kabusu diktatör Alberto Fujimori’nin hapisten de olsa nüfuzunu sürdürmesini sağlayan kızı Keiko Fujimori %13 ile en yakın rakibi olmuştu. Her ikisi de birinci tur öncesinde yapılan IPSOS anketinde ilk dört aday arasında görünmüyordu. Ancak pandemiden ciddi şekilde etkilenen Peru’da geleneksel aşırı sağ ve pragmatik Fujimoristlerin birleşik bir aday çıkaramaması, halkın Lima seçkinlerine tepkisiyle birleşince Castillo beklenmedik bir biçimde öne çıkmıştı.

İstenmeyen başkan Pedro Castillo’nun ardından Peru’nun devlet başkanlığına getirilen Dina Boluarte’yi desteklemeyenlerin oranı %71’de.

Başkanın seyir defteri

Pedro Castillo her ne kadar solcu Perú Libre partisinin adayı olsa da bu partinin organik bir üyesi değildi. Yıllar boyunca 2001’de başkan olan Alejandro Toledo’nun partisi Perú Posible bayrağı altında siyaset yapmıştı. Perú Libre kendisini Marksist, Leninst ve Mariategist (bu isim Peru’da sosyalizmin tarihsel siması José Carlos Mariátegui’den geliyor) olarak nitelendirse de adaylarının önemli bir kısmı komünist değildi. Stalinci bir gelenekten gelen bu parti, daha ziyade ekonominin stratejik sektörlerinin ulusallaştırılmasından yana, yeni kalkınmacı bir ekonomik program öneriyordu.

51 yaşında iktidara gelen Castillo, ulusal siyaset sahnesinde 2017’de 75 gün süren öğretmenler grevi sırasında bürokratik sendika yönetimine karşı çıkarak yürüttüğü mücadele ile belirmişti. Peru için çok önemli olan yerli kimliğinden ziyade, köylü ve “taşralı” kimliği ile öne çıkmıştı.

Peru’da devam eden protestolarda, özellikle yerliler ve köylülerin etkin olduğu bölgelerde 100’e yakın kişi hayatını kaybetti.

Kampanya boyunca “rondero” geçmişinin, yani Sendero Luminoso’nun (Aydınlık Yol) yenilgisinde önemli bir rol oynayan yerli-köylü özsavunma örgütlerinin (Rondas campesinas) bir üyesi olduğunun altını çizmişti.

Castillo, ülke nüfusunun %40’ının Lima ve civarında toplandığı Peru’da, And bölgelerinde neoliberalizmin tahribatına karşı mücadele eden yerlilerin oylarının %70-90’ını alarak öne çıkmıştı. Öte yandan Latin Amerika’nın ilerici önderlerinden farklı olarak LGBTİ+ ve kadın haklarına karşıydı. Dolayısıyla, Kurucu Meclis’ten beklentisi de Latin Amerika’daki diğer yerli-köylü hareketlerindeki gibi patriyarka, neoliberalizm ve emperyalizme karşı bir tutum değildi.

Büyük medya, aşırı sağcı milletvekilleri ve yargı, köylü kökenli bir sendikacının başkanlığını başından itibaren kabul etmedi. Hatta meclisteki sağ ve aşırı sağ kesimler, Kurucu Meclis önerisinin referanduma götürülmesinin önüne geçmek için Castillo’yu indirmeyi de hedefledi.

Pedro Castillo, ilk zamanlarında hem başkent Lima hem de taşra solunu kapsayan bir hükümet oluşturabildiyse de 1.5 yılda 70 bakan ve 5 başbakan değiştirdi. Üstelik vaatlerini yerine getirebilmek için toplumsal örgütlenmelere yaslanacağına, solcu veya ilerici Bakanları geri çekip yerlerine kendi ideolojisiyle taban tabana zıt, neoliberal teknokratları hükümetine alarak yönetici sınıfları ikna etmeye yöneldi. Örneğin insan hakları konusunda uzmanlaşmış avukat Mirtha Vásquez’in yerine, aşırı sağcı Renovacion Nacional (Ulusal Yenilenme) Partisi üyesi Hector Valer’i başbakan olarak atadı. Böylece 1.5 yılda siyasal inisiyatifini kaybetti.

Peru’nun ‘rondero’su Pedro Castillo, seçim kampanyasında yerli-köylü özsavunma örgütlerinin bir üyesi olduğu dönemin, yani “rondero” geçmişinin altını çizmişti (üstte). Elinde “Pedro’ya acil özgürlük” pankartı taşıyan bir protestocu (altta sağda).

Castillo, 7 Aralık 2022’de televizyona çıkıp da Kongre’yi geçici olarak feshettiğini, adalet kurumunu yeniden düzenleyeceğini, kararnamelerle işleyecek bir olağanüstü hâl hükümeti oluşturacağını ve yeni anayasa için bir Kurucu Meclis seçimine gidileceğini ilan ettiğinde 18 aylık yönetimine Kongre’nin son vereceğini, ordu ve polisin de bunu onaylayacağını düşünmemişti.

Kongre’yi feshetme aşamasında, kararına katılmayan Bakanları dakikalar içinde istifa etmeye başladı. 9 dakika içerisinde, savunma hakkı da tanınmadan başkanlıktan indirildi ve bir dizi yolsuzluk davasının öznesi hâline getirildi. Sonunda da Meksika elçiliğine sığınmaya giderken kendi korumaları tarafından tutuklandı. Bütün bunlar sadece iki saat içinde cereyan etmişti!

Krizden krize

Peru’daki rejim ilk bakışta güçlerarası denge ve denetleme ilişkisinin kurulamadığı bir hiper-başkanlık sistemi gibi gözükse de yarı parlamenter bir karakter taşıyor. Diğer Latin Amerika ülkelerinde meclis, bütçenin hazırlanmasında, hükümetin yönetiminde engeller çıkarabilirken Peru’da, Castillo’nun durumunda olduğu gibi “başkanın ahlaki yetersizliği”nden hareketle soruşturma açabilir ve onu indirebilir.

Ülkenin son beş başkanının yolsuzluk ithamlarıyla görevlerinden ayrılmak zorunda kalmasına neden olan bu siyasal-kurumsal bunalım, Alberto Fujimori’nin 1993’te Anayasa’ya eklediği bir maddeden kaynaklanıyordu. Bugün de geçerli olan madde, siyasal partilerin ve adaylarının iş çevreleri tarafından finanse edilebileceğini söylüyordu. Böylece mecliste iş çevrelerinin çıkarlarının gözetileceği bir çoğunluğun sağlanması hedefleniyor, Başkan da meclis tarafından kıskaca alınabiliyordu.

Krizin mimarı 1990-2000 arasında Peru’nun devlet başkanlığını yapan Alberto Fujimori, bugün yaşanan siyasalkurumsal bunalımın temel aktörlerindendi.

Peru nereye?

Halkın %90’ının güvenmediği meclisin kararı ve medyanın linç girişimi, Peruluların yapısal sorunlarının çözümü için seçim talebiyle başlattığı büyük gösterilere neden oldu. Bugün, halkın %71’i Dina Boluarte’nin başkanlığını benimsemiyor. Gösteriler esas olarak sendikaların, kayıtdışı çalışanların ve köylü kesimlerinin desteğiyle sürüyor. Meclisteki muhalefet ise yeni başkanın siyasi sığınma almadığı takdirde hapse gönderileceğini iddia ediyor.

Şu anda Peru’da halk nezdinde meşruiyeti olmayan kurumlar ve meclis, kendi içinden bir seçenek sunma kapasitesinde olmadığı gibi yenilenmenin önünde de engel olarak durmaya devam ediyor.

Protestocular, geçmiş gösterilerde hayatını kaybedenlerin portrelerini taşıyor.

Nisan 2023
Latin Amerika siyasetinde yeni ‘ilerici’ hükümetler…

“İlerici” tanımlaması her ne kadar tartışmaya açık olsa da Latin Amerika ülkelerinde son zamanlarda yapılan seçimler sonucu iktidara gelen yönetimler bu sıfatla anılıyor. Ortak bir düşünsel kanaldan beslenen bu güçlerin kıtada yeni bir dalga oluşturup oluşturmayacağı tartışılmaya devam ediyor. Sözkonusu hükümetlerin karşı karşıya olduğu açmazlar, fırsatlar ve başarı şansları…

Dünyanın bir dizi bölgesiyle kıyaslandığında Latin Amerika alt kıtası ekonomiden siyasete çok sıkı karşılıklı etkileşim içinde. Ortak kurumsal yapıların yanısıra siyaseten de birbirlerinin rüzgarından etkileniyor. Vakti zamanındaki gerilla mücadelelerinden askerî diktatörlüklere, başta yerli hareketi olmak üzere alabildiğine renkli toplumsal hareketlerden ABD’nin nezaretinde “Condor” gibi kanun dışı faşizan örgütlenmelere, Latin Amerika sanki ortak bir kaderi paylaşıyor.

8 Ocak 2023’te sabık başkan Jair Bolsonaro’nun aşırı sağcı taraftarlarının başkent Brasilia’da
Kongre, Yüksek Mahkeme ve Başkanlık Sarayı’nın bulunduğu mekanı -6 Ocak 2021’de Donald Trump taraftarlarının ABD Kongresi’nde yaptıklarına benzer bir şekilde- basması ile gözler yeniden Latin Amerika’ya çevrildi. Tıpkı ABD’de olduğu gibi, aşırı sağcılar seçimden önce, eğer kazanamazlarsa seçim sonuçlarını hileli ilan edeceklerini duyurmuştu. İktidarı devredip devretmeyeceği tartışılırken, Bolsonaro hapsedileceği korkusuyla devir teslime iki gün kala ABD’ye kaçtı.

Kıtadaki darbe serisi, 2009’da Honduras ve Paraguay ile başlamıştı. 2016’da Brezilya’da parlamenter ayak oyunlarıyla, 2019’de ise Bolivya’nın karizmatik başkanı Evo Morales’in zaferinden sonra seçimler iptal edilmişti. Bu durum son olarak Aralık2022’de Peru’da yerli ve sendikacı kökenli başkan Pedro Castillo’ya karşı yapılan darbe ile devam etti.

Brezilya’da seçim süresince ve seçimden sonra da kışlalar önünde çadırlar kuran Bolsonaro’nun aşırı sağcı taraftarları, açıkça askerî darbe çağrısında bulundu. Latin Amerika’nın en yoksul ülkesi Haiti’de uyuşturucu çetelerinin “içsavaşı”nda insanlar nefes alamazken, Meksika’da her yıl 35 bin insan benzer çetelerin savaşından ölürken, Latin Amerika’nın bir ortak tarihinden söz edilebilir mi?

Brezilya’nın eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro’nun destekçileri 8 Ocak 2023’te Ulusal Kongre’yi işgal etmişti.

Yine de tarih…

Bilindiği gibi son aylarda Latin Amerika’da “ilerici” denilen hükümetlere dönüşten sözediliyor. Ancak bu tabirin kullanımı konusunda ciddi şüpheler de var. “İlerici” etiketi, 1999’da Venezuela’da Hugo Chavez’in ve 2002’de Brezilya’da Lula da Silva’nın başa geçmesiyle ulusal-popülist rejimler için kullanılmaya başlandı. Ardından Bolivya (Evo Morales) ve Ekvador (Rafael Correa) gibi iki yoksul ülkenin tarihinde radikal bir değişime yolaçan iktidar değişiklikleri oldu. “İlerici” denilen hükümetler neoliberal ekonomi politikalarıyla cepheden çatışmadan, hakim sınıfların belini kırmadan, emtia fiyatlarının artışının verdiği itkiyle, özellikle maden çıkarma rantlarının sağladığı elverişli bir ekonomik bağlamda yeniden dağıtım politikaları sayesinde, yoksul ve emekçilerin gündelik hayatlarında önemli iyileştirmeler sağladılar.

Eski oligarşinin çıkarlarını zedeleyen bu gelişmeler, bölgesel düzeyde de yankı buldu. ABD’nin bastırdığı Amerikalararası Serbest Rekabet Girişimi’ne karşı UNASUR (Güney Amerika Uluslar Birliği) ve MERCOSUR (Güney Ortak Pazarı) ile bir ara yol bulundu. Bu dönemde Venezuela Devlet Başkanı Chavez, artan petrol fiyatlarının verdiği imkanlarla hem ülkesinde sağlık ve eğitim alanlarında “önemli misyonlar” gerçekleştirdi hem de ALBA (Karayipler ve Latin Amerika için Bolivarcı Alternatif ) ile yukarıdaki bölgesel ilişkiler ağından farklı, radikal bir girişimde bulundu.

Ancak bu dönemin ardından Sağ’ın geri dönüşünün, gerici veya muhafazakar güçlerin vahşi yükselişinin damgasını vurduğu çok çetin bir döneme girildi. Renkli toplumsal hareketlerin zayıflaması veya hükümetler karşısında özerkliğini önemli oranda kaybetmesiyle, ilerici atılımın stratejik sınırlarının da yetersizliği kanıtlandı. “İlerici” hükümetlerin yalnızca dışardan, özellikle ABD’den gelen yaptırımlarla zayıflaması değil; örneğin Venezuela’da Bolivarcı sürecin yolsuzluklar, rüşvet ve esas olarak eski oligarşinin musluklarını kısarken kendi burjuvazisini (Boliburjuvazi) oluşturması gibi nedenler de bu noktada önemli oldu.

2018’den bu yana, Meksika, Arjantin, Bolivya, Peru, Honduras, Şili, Kolombiya ve son olarak Brezilya’da “ilerici” hükümetlerin başa geçmesi, ilk dalgadan sonra yeni bir dönem anlamına gelebilir mi?

28 Haziran 2009’da
Tegucigalpa’da Devlet
Başkanı Manuel Zelaya’nın
devrildiği darbenin
ardından başkanlık
sarayının yakınlarında
bekleyen bir dizi askerin
yanından geçen bir sivil.

Son 4 yıldır Meksika’da Lopez Obrador’un seçilmesiyle kimilerinin “geç ilerlemecilik anı” olarak adlandırılan durumun geri dönüşüne ve bu süreçte Arjantin’de Cristina Kirchner ile solcu Peronizm’in yeniden iktidara gelmesine tanık olduk. Bolivya’da 2020’de MAS’ın (Sosyalizme Doğru Hareket) önceki seçimlere göre oylarını arttırarak, karizmatik lider Evo Morales’in olmadığı koşullarda yerlilerin büyük desteği ile iktidara dönüşü, gericilere karşı açık bir seçim zaferiydi.

Kıtada şiddetin en yaygın ve oligarşinin sert olduğu Kolombiya’da, Gustavo Petro ülkenin ilk Solcu başkanı olarak seçildi. Başkan yardımcısı olarak da toplumsal hareketlerin çok yakından tanıdığı siyah bir kadın, Francia Marquez’in seçilmesi ve silahlı mücadele yürüten örgütlerle masaya oturma girişimleri beklenmedik gelişmelerden birini oluşturdu. Venezuela ile sınırları açan ve böylece Maduro’nun tecritine bir kapı aralayan Petro; Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonucu beliren yeni koşullarda, ABD’nin de Venezuela’ya yaptırımlarını gevşetmesiyle iki ülkenin yeni dönemde daha sıkı işbirliğine geçmesine imkan sağladı. Venezuela’da Sağcı güçlerin kendi kendilerine ilan ettikleri “başkan” ABD ve AB tarafından tanınmışken, yine Sağcı muhalefet toplanarak oyçokluğu ile bu sözde makamı iptal etti.

İki dalga ve farklılıklar

Eski gerilla, matematikçi, sosyolog ve önemli bir entelektüel olan, 2006-2019 arasında Bolivya Devlet Başkanı Evo Morales’in yardımcılığını yapan Alvaro Garcia Linera ise kıtadaki yeni dalganın geçmişteki karizmatik liderlikler yerine daha ılımlı olduğunu belirtmekte. Ayrıca bu yeni durumun, dünya rekabetinden azade olmadığını da eklemek gerekir. Arjantinli akademisyen Daniel García Delgado, Latin Amerika’nın ABD ve Çin gibi iki büyük gücün çatışmasının merkezinde yer aldığını ve bunun bölge için bir kazanım olabileceğini belirtiyor. Ancak bu ikinci ilerici dalganın, Latin Amerika mali ve adli seçkinlerinin (oligarşi) direniş kapasitesinin tehdidi altında olduğu da eklenmeli. Aşırı sağ 20 yıl öncesine göre çok daha kemikleşmiş durumda.

Hükümet olmak yeter mi? Büyük güçler arasındaki çatışmadan istifade etmek için çevre ülkelerin sağlayacağı manevra imkanlarının değerlendirilmesinde, toplumun farklı kesimlerinin nasıl etkileneceği ayrı bir tartışma konusu. Arjantinli siyaset bilimci Atilio Borón, anahtarın toplumsal hareketlerde olduğunu belirtiyor. Halkçı kesim örgütlerinin etkin seferberliğinin yokluğunda, yani “aşağıdan” bir baskı gelmedikçe ilerici hükümetlerin kurumsal çerçevede yapabileceklerinin sınırlı olduğunu dile getirmekte. O da 2018’de Meksika’da Obrador’un başa geçmesinin önemli bir dönemeç olduğu kanısında. Ancak ABD ile komşuluğun ve bağımlılığının değişim için büyük güçlüklere yol açtığını eklemekte.

Honduras’ın devrik başkanı Honduras’ın devrik Devlet Başkanı Manuel Zelaya, yeni rejime meydan okuyarak Honduras’a geri döndüğü 2009 Eylül’de destekçilerini selamlıyor (üstte). Zelaya’nın destekçileri 29 Haziran 2009’da Tegucigalpa’daki başkanlık konutu yakınlarında askerlerle çatışıyor (altta).

Bir önceki dalganın temsilcisi karizmatik liderlerin (Chavez, Kirchner ve Mujica gibi) olmaması, yukarıdan hamlelerin imkanlarını sınırlamakta. Eski Bolivya İletişim Bakanı Manuel Canelas ise seçim sonuçlarının ilerici hükümetin önünün açılması için yeterli olmadığını, ideolojik açıklamalarla uygulamalar arasındaki açığın kapatılamadığını vurguluyor. Örnek olarak gösterdiği ise, Ekvador’daki başkanlık seçimini kazanan Lenin Moreno’nun (2017-2021) anında 180 derece pozisyon değiştirerek ABD’nin dümen suyuna girmesi.

Lula’nın 1 Ocak 2023’te Planalto Sarayı’na gelişinin, benzer düşünen hükümetler arasındaki ilişkileri iyileştirmesi muhtemel. Mart 2022’den beri Şili Devlet Başkanı olarak görevde olan Gabriel Boric, Aralık 2019’dan bu yana Arjantin’in başkanı Alberto Fernández’in veya Kolombiya Devlet Başkanı Petro’nun Venezuela’daki Nicolás Maduro hükümetiyle ilişkilerini olağanlaştırması da önemli. Böylece bölgesel entegrasyon projeleri gündeme gelebilir ve ABD-Çin rekabeti kıskacında Latin Amerika’nın yerel çıkarların ortak savunusu mümkün olabilir.

Ancak, başarıları öne çıkarırken en büyük sorunlarından birinin özellikle hataların üzerine gidilmemesi olduğu atlanmamalı. Şili’de anayasa referandumu öncesinde Mapuç yerlileri ile hükümet arasındaki gerilim, örneğin Evo Morales’in And Dağları’nda yerlilerin yaşam alanlarını daraltan girişimlerinden ders çıkarılmadığını göstermekte. Öte yandan kıtanın bütünü için söylenebilecek şey ise, askerî diktatörlük dönemlerinden kalma baskı aygıtlarının icraatı ile açık bir hesaplaşmaya gidilmediğinde, parlamenter veya askerî darbe ihtimallerinin gündemden düşmeyeceği.

Geç İlericilik’

Bu “geç ilericilik” döneminin geleceği, Brezilya seçimlerini Lula’nın kazanmasıyla şekillenmeye başladı ama, aynı zamanda Bolsonarizm toplumun ve devletin geniş kesimlerini kuşatmış görünmekte. Tıpkı ABD’de Trumpizmin Trump’ın seçimi kaybetmesi ile tükenmediği gibi. Bu yeni dönemin, pandemi, yüksek enflasyon, iklim değişikliğinin etkisi ve derin bir ekonomik krizin damgasını vurduğu çok bozulmuş bir ortamda başladığına dikkat edilmeli.

Henüz iktidarlarını kaybetmeden önce Venezuela Devlet Başkanı Hugo Chavez, Bolivya Devlet Başkanı Evo Morales, Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva ve Ekvador Devlet Başkanı Rafael Correa (soldan sağa)…

Öte yandan uzun süre Latin Amerika’ya damgasını vuran toplumsal hareketler de yeniden canlanmaya başladı: 2019’da Şili, Kolombiya, Haiti ve Ekvador’da çok faktörlü, genellikle sınıflararası, çok güçlü ve radikal seferberlikler oldu. Bu hareketler arasında öne çıkanlar ise feminist, yerli ve radikalleşmiş gençlik hareketleriydi. Özellikle gençlik, -seçimlerde çekimser oyların %50’nin üstünde olmasının kanıtladığı gibi- kurumsal yapılarla arasına mesafe koymuş durumda. Sağ’ın ve aşırı Sağ’ın, tamamen sermayenin komutasındaki bir medya alanının desteğiyle, genellikle Evanjelik kiliselerin muhafazakar akımıyla, büyük toprak sahipleri ve büyük şirketlerle ittifak ve saldırı hâlinde olduğu bir türbülans sözkonusu.

Arka planda, jeopolitik ve askerî düzeyde “efendi” olmaya devam eden ABD ile Çin arasında, büyüyen bir emperyalistlerarası çatışma yaşanıyor. Öte yandan Bolivya’da Morales’in seçiminin iptal edilip indirilmesine yol açanlara ve Brezilya’da Bolsonarocu darbecilere karşı yapılan kovuşturmalar, Latin Amerika’yı sıcak günlerin beklediğini göstermekte.

26 Ekim 2020’de Pinochet dönemi anayasasını yürürlükten kaldırma yönünde oy kullanan Şilililer, anket sonuçlarını sokaklarda kutladı.

Şubat 2023
Lula efsanesi geri döndü ama gerçekler artık farklı

Brezilya’da Ekim sonunda yapılan seçimleri, eski başkan Lula mevcut başkan Bolsonaro’ya karşı çok az bir farkla kazanabildi. Ancak seçim sonrası Bolsonaro destekçileri yol kapatma eylemleri, kışlaların önünde “Darbe şimdi!” çağrılarıyla ülkeyi karıştırdı. “Sağa yatan” ülkede, Lula’nın işi her zamankinden zor görünüyor. Güney Amerika kıtasının kalbi Brezilya’da, mevcut durumun iktisadi-siyasi analizi.

Amerika Birleşik Devletleri’nin eski başkanı Richard Nixon, “Brezilya nereye giderse Latin Amerika oraya gider” demişti. Brezilya seçimleri, yakın tarihte Kolombiya, Peru, Bolivya, Honduras gibi ülkelerdeki ılımlı solun iktidara gelmesinden sonra daha bir önem kazanmıştı.

Kamuoyu yoklamalarında eski başkan Lula, mevcut başkan Bolsonaro’ya karşı %50- 36 önde gözükürken her şey çantada keklik gibi gözüküyordu. Oysa ilk turda fark sadece %5 oldu. İkinci turda bu farkın açılması beklenirken tahminler bir defa daha altüst oldu ve Lula ancak %1.8’lik bir farkla seçimi kazanabildi.

513 üyeli meclis ve senatonun üçte biri (81) için yapılan seçimlerde Bolsonaro’nun partisi 2014’te tek bir sandalye almışken 2018’de 52 sandalye ve bu seçimlerde 99 sandalye kazanarak en büyük parti oldu. Lula’nın Emekçiler Partisi (PT) ise 68 sandalye kazanabildi (ittifaklarıyla 80). Soldaki ikinci parti konumundaki PSOL (Sosyalizm ve Özgürlük Partisi) ise ittifakıyla birlikte 11’den 14’e çıkardı milletvekili sayısını. 1 sandalyeye sahip olanlar da dahil edilirse, meclise 20 dolayında parti girmiş bulunuyor.

Özetle Lula’nın başkan yardımcısı seçmekten başlayarak geleneksel neoliberal çevrelerle kurduğu ittifak, onun mecliste azınlık olmasını engelleyemedi. Yasamanın “Sağ’a yatmış olması” da Lula’nın önünde ciddi bir engel olarak durmakta.

Brezilya Devlet Başkanlığı seçimlerinin sonucu, Lula da Silva destekçileri tarafından sevinçle karşılandı.

Gaipten gelen başkan

1980’li yıllarda askerî diktatörlük dönemindeki bir işçi lideri olan Lula, sendikaların üzerine oturan PT’nin önderi olarak öne çıkmıştı. Parti, 2002’de onun başkan seçilmesiyle birlikte gündelik hayat koşullarını iyileştirilmesine dayalı bir politika uygulamış ve giderek bir “kitle partisi” hüviyetini kazanmıştı. Kendisinden sonra gelen Dilma Rousseff (2011- 2016) döneminde bu politikaya devam edilirken bir takım ayak oyunlarıyla Rouseff görevden alınmış ve ülkede yeni bir dönem başlamıştı. Bu istikrarsızlık döneminde muhalefet Lula’yı yolsuzlukla itham etmiş; kamuoyu araştırmalarının onu açık ara önde gösterdiği bir dönemde Lula hapsedilmiş; o güne kadar hesapta olmayan Bolsonaro aşırı sağ-neofaşist bir söylemle iktidara geçmişti.

Kimileri “sol bir popülist” yerine “sağ bir popülist”in iktidara geçtiğini söylese de Bolsonaro döneminde Brezilya’da çok önemli değişiklikler oldu. Ülkenin en sanayileşmiş bölgelerinde (Brezilya’yı kuzeyden güneye kesen bir eksende) ekonomi durağanlaştı. Gıda ürünleri ihracatında ise güçlü bir artış oldu. Tarihsel olarak en dinamik kıyı merkezleri çöküşe geçti. Endüstriyel tarım, burjuvazinin aşırı ilgisini çekmeye başladı. Orta sınıfın destek verdiği aşırı sağ, kitlesel bir destek de bulmaya başladı.

Lula da Silva, Ekim sonundaki Brezilya Devlet Başkanlığı seçiminin ikinci turunu Jair Bolsonaro’ya karşı %50.9’a karşı %49.1’le kazanarak tarihî bir zafer elde etti.

Lula efsanesi

Brezilya’da emekçi sınıflar iki ana kısma bölünmüştür. Bir yanda, daha çok güneydoğu ve güneyde yoğunlaşan özel sektörde 30 milyondan biraz fazla resmî sözleşmeli ücretli işçi ve 13 milyon memur bulunur. Öte yandan sözleşmesiz çalışan 10 milyon ve çok çeşitli faaliyetlerde kendi hesabına çalışan 25 milyon insan daha vardır. Bu “yarı-proletarya”nın ağırlığı ülke genelinde muazzamdır ve ülkenin kuzey ve kuzeydoğusunda yoğunlaşmıştır.

PT 1980’lerde, işçi sınıfının seferberliğinden, sendikalaşmış, örgütlenmiş, kitlesel etkiye sahip bir parti hâline geldi. 2002’den önce ise ülkenin güneydoğusunda her zaman daha güçlüydü. Lula yoksulluğa karşı mücadele ederken yeni bir orta sınıf oluştu ve paradoksal olarak parti tabanında bir kayma gerçekleşti.

Lula, iktidar yılları boyunca (Ocak 2003’ten Ocak 2011’e), farklı toplumsal kesimlerin çıkarlarının uzlaştırılmasına yönelik bir model uygulamaya çalıştı. “Lulizm”, çelişkileri çözmek yerine onları hafifletmeye çalıştı: Sermayeyle çatışmadan yoksulluğu azaltmak, tarımsal ticareti desteklerken Topraksız Emekçiler Hareketini (MST) desteklemek gibi. Yoksul kuzeydoğuda ise ilerici reformlar gerçekleştirdi.

Eski metal işçisi ve sendika lideri 1980’li yıllarda askerî diktatörlük döneminde bir işçi lideri olan Lula, sendikaların üzerine oturan PT’nin önderi olarak öne çıkmıştı.

Askerî diktatörlüğe karşı direniş hareketinin bir parçası olarak 1980’lerde ortaya çıkan PT’nin ilk programında böyle bir uzlaşmacı tutum sözkonusu değildi. Lula, Fernando Collor de Mello (1989’da) ve Fernando Henrique Cardoso’ya (iki defa: 1994 ve 1998’de) karşı arka arkaya yenilgilerin ardından ılımlı bir yönelişe geçti. Ancak mecliste çoğunluğu elde etmek için yapılan bu manevra, Haziran 2005’te patlak veren olaylarda görüldüğü üzere, ülkenin merkezinde ve güneyinde orta sınıfın, aydınların ve sendikalı işçilerin oluşturduğu büyük kesimlerinin hoşnutsuzluğuna yolaçtı. Bu kesimlerin yerini, kentsel çeperlerin en yoksul bölgelerinden ve özellikle kuzeydoğudan gelen seçmenler aldı; ancak sosyal politikaların kapsayıcı dinamiği ve “Bolsa Familia” (çocukların okullaştırılması koşuluyla yoksullukla mücadele) sayesinde bu kesimler Lula’ya oy vermeye başladı.

Lula, Brezilya tarihinin ilk solcu başkanı oldu. Lula efsanesinin temelinde, bankaların ve şirketlerin kâr marjlarını etkilemeden gelirin yeniden dağıtımında ilerleme sağlayan “emtia patlaması”nın da katkısı vardı. Lula da bu dönemde müzakere gücü ile farklı kesimleri tokuşturmadan iktidarını sürdürebildi. Halefi Dilma Rousself dönemi dahil PT hükümetleri 35 milyon insanın yoksulluktan kurtulmasını sağladı.

Lula’nın stratejisi basitti: Sağ’a karşı bir Sol ileri sürmek yerine, neo-faşizme karşı koyan demokrasiye dayalı bir ittifak kurmak.

Brezilya toplumu, artık 20 yıl önce, Lula’nın büyük bir umut dalgasıyla iktidara geldiği zamanki gibi değil. Evanjelik kiliselerin siyasallaşması, sosyal ağların yıkıcı gücü, aşırı Sağ’ın güçlenmesi… Lula, zamanın akıntısına karşı yüzüyor.

Lula (arka koltukta), 1980 yılında bir grevi desteklediği için Ulusal Güvenlik Yasası’na dayanılarak tutuklanmıştı.

Devlet içinde örgütlenme

Bolsonaro’nun 4 yıllık yönetimi (2018-2022), 2013-2014’teki sokak gösterilerinden nasiplenen bir aşırı Sağ’ın toplumsal zeminde iyi yapılanmış bir hareket hâline gelmesine imkan sağladı. Kiliseler bu hareketin görünür merkezi olsa da sivil oluşumlar da buna eşlik etti. Bunların bazıları açıkça silahlı ve sokağa müdahale etme eğiliminde oldu. Militarizasyonun normalleşmesine bir örnek, Bolsonaro’nun faal veya emekli askerleri Bakanlık dahil prensler gibi yaşadıkları önemli mevkilere getirmesi. Bir tahmine göre devlet aygıtındaki sivil mevkilere bu şekilde 8 bin dolayında “yerleştirme” yapılmış durumda. Her ne kadar Lula’nın muhtemel dönüşünü hesaba katan yüksek kademedekiler Bolsonaro’ya bir miktar mesafeli davransa da Silahlı Kuvvetler’in tabanında ve Emniyet teşkilatında (hatta paramiliter güçlerde) Bolsonaroculuğun nüfuzu küçümsenecek gibi değil.

Lula’nın geleneksel neoliberal Sağ dahil olmak üzere (2006 seçimlerinde rakibi olan yardımcısı, muhafazakar Geraldo Alckmin başta olmak üzere) kurduğu geniş ittifakın bir gerekçesi de böylesi bir güvenlik tehdidinin bulunması. İttifakın diğer gerekçesi elbette Sağ’ı Bolsonaroculuktan uzaklaştırmak kadar, seçim sonuçlarının kıl payı kazanılmasının da gösterdiği gibi kağıt üzerinde bir başka çözümün olmaması. Tabii böyle bir ittifakla Lula yönetiminin özellikle mecliste, eyaletlerde çoğunluğu sağlamadan yapabileceklerinin de hayli sınırlı olabileceği söylenebilir.

Bolsonaro’nun seçim sürecindeki söylemi tam bir içsavaş söylemiydi. Uyuşturucunun yasallaştırılması, kürtaj hakkına karşı çıkma gibi meselelerin yanısıra, Bolsonarocuların kullandığı demagojinin en uç noktalarından biri, Lula’nin kiliseleri kapatacağı ve din adamlarını da hapse tıkacağı yolundaydı.

Üçüncü kez başkanlık Lula, 2003-2011 arasında iki dönem devlet başkanlığı yaptı. Başkanlığı sırasında, Latin Amerika’nın en büyük demokrasisi olan Brezilya’da yoksulluğun azaltılmasına yönelik politikalarıyla öne çıktı.

Nereden nereye?

Öte yandan Bolsonaro çizgisinin ağırlığını yalnızca baskı ile açıklamak mümkün değil. Onun döneminde endüstriyel tarım gelişti (tabii bunun sonucunda korkunç bir ormansızlaştırma gerçekleşti) ve orta sınıfların satın alma gücü düşerken, yoksul kesimlere yönelik gelir transferinde bir artış yaşandı. Son iki ayda ekonomi göreli olarak iyileşti ve bunun sonucunda işsizlik de bir miktar düşerken vergi indirimleri sayesinde akaryakıt fiyatlarında %40’lık bir düşüş gerçekleşti. Ayrıca Aralık 2021’de seçimlere yönelik olarak yoksul ailelere, “Auxilio Brasil” hamlesiyle aylık 1.000 Reais (190$) yardım yapıldı (asgari ücret 1.212 Reais). Hatta Bolsonaro, seçildiği takdirde bu konuda yeni bir hamle yapacağını belirtti.

Dolayısıyla Bolsonaro seçmenin yarısının oyunu, Lula’yı komünizmle suçlayarak veya “Tanrı, vatan ve aile” ve diğer muhafazakar değerlere vurgu yaparak almadı. Ancak Lula’ya karşı yolsuzluk iddialarını ifrata vardırarak kendi dönemindeki yolsuzlukların üstünü örtmeye çalıştı. Özellikle çevresiyle birlikte gayrimenkul satışlarındaki yolsuzluklardan kendi seçmen kitlesi dahi bihaber kaldı. 2018’den itibaren Bolsonaro’nun teşvik ettiği kutuplaşmayla “üçüncü yol” tamamıyla kapandı ve örneğin 2003’e kadar başkan olan F. H. Cardoso’nun partisi PSDB (Brezilya Sosyal Demokrasi Partisi) neredeyse silindi.

Askerî darbe çağrıları Silva’nın zaferi, Bolsanaro yanlısı kamyoncuların yolları kapatması, kışlaların önünde askerî darbe çağrıları gibi protestolara da neden oldu.

Ülkenin bu kadar kutuplaşması geleneksel Sağ-Sol siyasallaşmasından farklı. Sosyolog José de Souza Martins, “Brezilya tarihsel ve siyasal olarak Sol’un azınlık olduğu Sağ bir toplumdur” diyor; hatta “Avrupa’daki gibi Sağ ve Sol değil, daha ziyade “daha Sağ” ile “daha az Sağ” arasındaki ayrım sözkonusudur” diye ekliyor. Brezilya bir dönem gelişmekte olan kapitalist ülkeler arasında sayılırken şimdi tekrar dışa bağımlı bir ülke durumuna sürüklenmekte. Ekonomik performansa göre dünya sıralamasında 2013’te 7. olan ülke, şimdi 13. sıraya gerilemiş durumda (aynı dönemde Türkiye 16. sıradan 20. sıraya geriledi).

2002’de Lula başkan olduğunda Latin Amerika’nın vicdanı denebilecek ünlü yazar Eduardo Galeano “Paradokslar” adlı yazısında şöyle diyordu: “Brezilyalıların yarısı yoksul ya da çok yoksuldur; ancak Lula’nın ülkesi dünya pazarında Montblanc dolmakalemleri için ikinci, Ferrari otomobillerinde dokuzuncudur ve Sao Paulo’nun Armani mağazaları New York’takinden fazla satış yapar”. Galeano belki 20 yıl sonra haklı çıkmak istemezdi ama, Brezilya, Bolsonaro döneminde derinleşen adaletsizlik ve eşitsizlikle kavruldu; Başkan’ın aşı düşmanlığı ile 700 bin insanını kaybetti.

Aralık 2022
İran’da kitle hareketi tüm kesimleri kucaklıyor ‘JİN, JİYAN, AZADİ’

Eylül ayında başı açık olduğu için gözaltına alınan ve sonrasında hayatını kaybeden Mahsa Jîna Emînî, İran’da görülmemiş boyuttaki protestoları tetikledi. Ülkenin bütününe yayılan, farklı toplumsal kesimleri biraraya getiren, öndersiz ve kendiliğinden gelişen; yaş ortalaması 20 olan hareket; 1979’daki İslâm Devrimi’nden bu yana en kapsamlı toplumsal gösterilerle sürüyor.

İran’daki protestolar sırasında 18 Ekim 2022 itibarıyla, insan haklarını savunma gruplarının tahminine göre 28’i çocuk olmak üzere 240 kişi öldürüldü, 12.450 kişi gözaltına alındı. İranlı yetkililere göre, aynı süre içinde öldürülen güvenlik güçlerinin sayısı ise 24. Uluslararası Gazeteciler Federasyonu’na göre şu ana kadar 24, Sınır Tanımayan Gazeteciler’e göre 30 gazeteci gözaltında.

13 Eylül 2022’de ailesiyle Tahran’a gelen Seqiz kentinden 22 yaşındaki Mahsa Jîna Emînî, yakınlarının anlatımıyla metro çıkışında başörtüsüyle saçını usulünce örtmediği gerekçesiyle Geşt-i İrşad (irşad devriyesi-ahlak polisi) tarafından derdest edildi. Götürüldüğü polis noktasında komaya giren Emînî, 3 gün sonra Kasra hastanesinde hayatını kaybetti. Gazeteci Nilüfer Hamedi olayı açığa çıkartırken, kurbanın fotoğrafları kamuoyunu ateşledi. Cenazenin defnedilmesi sırasında haykırılan “Jin, Jiyan, Azadi” sloganı, bölgenin yanısıra mevcut başkan İbrahim Reisi’nin memleketi, kutsal kent Maşhad’a kadar ülkenin dörtbir yanında yankılandı. Mezartaşında “Sevgili Jîna, asla ölmeyeceksin! Adın bir simge olacak” yazıyordu.

Hadiselerle birlikte İran’da “Z” kuşağı beklenmedik bir şekilde teokratik rejimin gayrimeşru karakterini açığa çıkardı. İslâm Devrimi’nden 43 yıl sonra gerçekleşen bu ayaklanma, öncekilerden farklı olarak şimdiden tarihte yerini almış durumda. Büyük bir ihtimalle 68’in “Gerçekçi ol imkansızı iste” sloganı gibi “Jin, Jiyan, Azadi” sloganı da dönemin sembolü olacak.

İran’da göstericilerin ortalama yaşı 20. Ülkede nüfusun %70’i 25 yaşının altında olduğu için, rejimin (nizam) uzun vadeli bir meşruiyet krizinde olduğu söylenebilir. Yeni kuşakların, iktidardaki rejimin tarihi ile bir ilgisi yok. 1979 İslâm Devrimi’nin menkıbeleri de onları ilgilendirmiyor. Ailelerin çoğu ise nizamın vaatlerinden hüsrana uğramış durumda.

İstanbul’daki protestolardan Ozan Köse imzalı bir kare.

Gerçekten de 43 yıl önce rejimin toplumsal tabanı özellikle yoksul müminlerden oluşuyordu. Devrimden sonraki zaman içerisinde devletin yoksulların hizmetinde olması bir yana sadece kendini koruyacak bir kastın keyfi ile idare edilmesi, İslâm Cumhuriyeti’nin ideolojik meşruiyetini giderek kaybetmesine yolaçtı. Zenginler daha zengin oldular ve bunu rejimin otoriteleriyle ilişkileri sayesinde -özellikle de Ayetullahlara yakın olanlar-sağladılar.

İran’da gençliğin %27’si işsiz; enflasyon %40 ve diplomalılar da dahil olmak üzere önemli bir kesim kayıtdışı ekonomide çalışıyor; resmî istatistiklere göre nüfusun yarısı yoksulluk sınırının altında. 2020 raporlarına göre 7 milyonu tehlikeli işlerde olmak üzere 10 milyon “çalışan çocuk” var. Özetle bugün İranlılar daha az zenginler, daha az özgürler ve hiç şüphesiz 1979 öncesine kıyasla daha az dindarlar. Bazılarına göre İran, Şii din adamlarının yönettiği teokratik bir rejim olmaktan ziyade İslâm Devrimi Muhafızları (Pasdaran) tarafından yönetilen askerî bir devlet. Pasdaran, fabrikalar, şirketler, altyapı, bankalar, konut, havayolu şirketleri, turizm ve diğer sektörleri elinde tutan büyük bir güç. Yolsuzluk ayyuka çıksa da hükümete hesap vermek zorunda değil; doğrudan “yüce rehber”e bağlı.

Son 30 yılda neoliberal uygulamaların yarattığı sefalet, Amerikan emperyalizmi karşıtı ucuz söylemlerle örtülemiyor; egemen oligarşinin yarattığı toplumsal sorunlar iyice açığa çıkıyor. İnsanlar İslâm Devrimi’yle onlarca yılda elde ettikleri kazanımları yitirirken, yöneticiler lüks içinde yaşıyor; paralar İsviçre bankalarında, çocukları yurtdışında okusun diye Batı’ya gönderiliyor.

Tahran sokaklarında devam eden gösterilerde giderek daha fazla kadın başörtüsü takmayı reddediyor.

Gösterilerde rejimin kurucu babalarının (Humeyni ve Hamaney) portrelerinin yırtılması, İslâm Cumhuriyeti’nin teorisyeni Morteza Motahari’nin heykelinin yakılması, rejimle bir pazarlık arayışında olunmadığını göstermekte. Dolayısıyla önceki muhalefet hareketlerine kıyasla yapısal bir farklılık sözkonusu.

Çeşitli rejim muhalifi çevreler ise ülkedeki gösterileri kendilerine yontmakta. Oysa bu hareketin önderi, başı yok; kitlesel, kendiliğinden bir hareket sözkonusu. Tabii protesto hareketinin temel zorluğu, bir alternatif sunacak yapılanmış bir muhalefet oluşturmamasında. Rejim muhalifi partiler ve sendikalar hareketi desteklemekte ancak bunların da toplumsal karşılıkları oldukça zayıf. Öte yandan hareketin bu zayıflığı gücünü de oluşturuyor. Farklı kuşaklar, sınıflar, kadınlar başta olmak üzere gençler, liseliler ve çoğunluğu Sünni Kürtler başta olmak üzere farklı mezheptekiler; ülkedeki neredeyse bütün kesimleri ortaklaştıran bir protesto içerisinde.

Merkezden uzak bir yerde başlayan protestolar tüm ülkede, diğer etnik gruplarda da hemen yankı buldu; İran Azerbaycanı’na, gösterilerin sert bir şekilde bastırıldığı Belucistan’a yayıldı. Gösteriler Türkmenler, Azeriler, Kürtler, Beluciler, Araplar başta olmak üzere bütün İran halklarını derinden etkiledi. Bir başka deyişle laik ve İslâmcı feministler, Haft Tappeh (Ahvaz) sınai tarım kompleksi işçileri, Abadan’da petrol rafinerisi işçileri, Tahran ve çevresinde Vahed’deki otobüs şoförleri, öğretmen sendikaları, işsizler, liseliler rejimi ikna etmek yerine artık ona cepheden meydan okumayı tercih ettiler. Kadınların eşitlik talebi, halk egemenliği, laiklik, insan hakları, ifade ve düşünce özgürlüğü, sendikal ve siyasal haklar gibi toplumu cendereye alan sorunların etrafında yeni buluşmalara imkan hazırladı.

8 Mart, Tahran 8 Mart 1979’da “zorunlu örtünmeye hayır” demek için Tahran’da toplanan kadınlar (altta). Bir grup kadın 1980 yılında Tahran’daki başbakanlık ofisinin önünde peçe takmayı protesto ediyor (üstte).

1979 Devrimi’nden beri İslâmi rejim, ideolojik söyleminin temeline örtünmenin kutsanmasını koymuştu. Rıza Şah Pehlevi (1925-1941) döneminde modernlik karşıtı olarak nitelenerek yasaklanan örtünmenin kitlesel dönüşü, devrimin zaferinin bir nişanesi olarak görülmüştü. Üniversitelerde kadınlar siyah çadoru (çarşaf ) rejime muhalefetin bir simgesi olarak giymişlerdi. Şimdi ise tarihin bir ironisi olarak rejim karşıtlığının simgesi olarak çadorlar, başörtüler yakılmakta…

Örtünmenin araçsallaştırılmasının, örneğin Magrip’te, Mısır’da olduğu gibi 19. yüzyıldan kalma bir hikayesi var. Fransız ve İngiliz sömürge rejimleri, kendi toplumsal değerlerini ideal olarak sunmalarının bir tezahürü olarak kadınların başlarını açmasını onların kurtuluşu olarak sunuyordu. Bundan 1 asır sonra ise Humeyni’nin yakını Ayetullah Teleghani, İran’ın “bir devrim ve köklü bir değişim” geçirdiğinin dünyaya gösterilmesi için kadınları çador giymeye cesaretlendiriyordu. Kadınların giyim-kuşamı basit bir toplumsal denetim veya devletin meşru şiddet tekelinin ötesinde ülkenin karakterinde önemli bir değişikliğe, Pehlevi monarşisinden İslâm Cumhuriyeti’ne geçişi ifade ediyordu. O günden beri kadınlar, ülkenin içinde ve dışında rejimin mesajı açısından önemli bir rol oynadı. Anti-monarşist bir devrimle Batı’nın emperyalist sömürüsünden kurtulan ülkenin kimliği, kadınların bedeni üzerinden inşa edilecekti.

İran’da kadınların ülke ölçeğinde yaygınlaşan ve uluslararası ölçekte yankılanan gösterilerin başını çekmesi, onların ilk defa toplumsal hareketlere öncülük ettiği anlamına gelmiyor şüphesiz. Şah’ın devrilmesinden hemen sonra, Humeyni’nin kadınların başını örtmesini dayatmasından 3 gün önce, 8 Mart 1979’da Uluslararası Kadın Günü’nde kadınlar özgürlüklerini kısıtlayan şeriata ve cinsiyetçi baskının yeni biçimlerine karşı sokağa inmişlerdi. 3 gün boyunca 100 bin kişi “Eşitlik, eşitlik, ne çador ne başörtüsü” haykırışıyla alarm zillerini çaldı. “Devrimi, geriye gitmek için yapmadık” diye haykırdılar. Bu gösteriler sert bir biçimde bastırıldı; “muhalif erkekler” de kadınları desteklemek için fazla bir şey yapmadılar (Kadınlardan sonra Humeyni’nin gelişine karşı çıkan ikinci kesim Kürtler olacaktı). Siyasal ve toplumsal örgütlerin çoğu “bir karşı-devrime yol açabilir” diye kadınların gösterilerini desteklemedi. Humeyni’nin Amerikan karşıtlığı, Sol’un önemli kesimlerinin de elini kolunu bağlamıştı. Bu durumda kadınların taleplerinin bir önceliği yoktu!

1979 Devrimi’nden sonra kadınların İran toplumundaki konumu temelden değişti. Kadınların kazanmış olduğu bir dizi hak geri alındı. Eldeki medya, eğitim, siyasal merciler ve adli sistemle kadınların toplumsal rolleri sınırlanırken bunun bir göstergesi olarak “hicap” öne çıktı.

İslâm Devrimi’nden 3 yıl önce 1976’de kadınlar arasında okuma-yazma oranı %35 iken, faal nüfus içinde payları %12.9’du. Oysa 1986’da okuma-yazma oranı %52’ye çıkmış, faal nüfus içindeki payları ise %8.2’ye düşmüştü. Bu konuda eldeki son veriler 2016’ya ait: Okuma yazma oranı %82.5’a çıkmış, faal nüfus içindeki pay ise %14.9 olmuş! Üniversitede öğrencilerin %60’ı kadın ama, ayrımcılık, yolsuzluk ve sürekli özelleştirmelerle değişen çalışma hayatında bunun bir karşılığı yok. Yıllar geçtikçe kadınların eğitim düzeyi yükselmiş ama yoksullaşan da onlar olmuş.

Kadınların iş ve eğitim hayatı 1979 İslâm Devrimi’nden önce laboratuvarda çalışan kadınlar… Devrim öncesi %35 olan okuma-yazma oranı 2016’da %82.5’e çıkmış, üniversite öğrencilerinin de %60’ı kadın, ancak çalışma hayatında bunun bir karşılığı yok.

Öte yandan kadınlar, evlilik, boşanma ve çocuklarına sahip olma bakımından da eşit haklara sahip değil. Küçük yaşta evlilik yasallaşmış durumda. Çokeşlilik meşrulaşırken, evli bir kadının başka biri ile ilişki içinde olmasının cezası idam! İran’da başörtüsü artık bir tercih değil, baskının bir simgesi. Yani yakılan başörtüsü bu zorlamaya karşı bir tavır; yoksa bu gösterilere katılan insanların bir çoğu dindar. “Dinimizde zorlama olmadığına göre rejim ne cumhuriyet ne de İslâmi” diyorlar.

İslâm Devrimi’nden 2 yıl sonra kurulan ahlak polisi ise, son olayda da görüldüğü gibi sert önlemler alabiliyor ve rejimin meşruiyetini özellikle kadınların kılık-kıyafeti üzerinden sağlamaya çalışıyor.

2009, 2017 ve 2019’daki büyük gösterilerle 2022 karşılaştırıldığında, farklı dinamiklerin sözkonusu olduğu ortada. 2009’da Ahmedinecad’ın yeniden seçilmesindeki yolsuzluk üzerine patlak veren olaylar daha ziyade orta ve üst sınıfların hareketiydi ve insanlar oylarına sahip çıkmak istiyorlardı. Hadiselerin ancak 8. ayında “yüce rehber” Ali Hamaney hedef alınacaktı. 2017’de ise sadece ABD’nin yaptırımlarına bağlı olmayan ekonomik kriz, özellikle Tahran’ın güneyinde halkın sokağa dökülmesine yolaçtı ve ülkenin 100’e yakın küçük kentinde insanlar gösterilere katıldılar. 2019’da yine akaryakıt fiyatlarına yapılan zam, hükümetin kötü yönetimi, dinî lider Ali Hamaney ve o zamanki cumhurbaşkanı Hasan Ruhani yönetimindeki yaygın yolsuzluklara karşı bir tepki olarak, özellikle çalışan kesimler sokağa döküldü. Bugün ise yalnızca orta sınıflar değil alt sınıflar da sokağa dökülmüş durumda. Kadın hakları meselesinden başlayan hareket böylece toplumun bütün kesimlerini kucakladı. Hareketin temel özelliği artık devlet başkanına hitap etmemesi; doğrudan “yüce rehber”i hedef alması. “Kahrolsun diktatörlük! Kahrolsun İslâmi Cumhuriyet” sloganı, göstericilerin iktidardan bir beklentileri olmadığını gösteriyor.

Bugün kılık-kıyafet-peçe mecburiyetiyle sınırlı olmayan ve açıkça sisteme karşı çıkan göstericiler ve ayaklanma sınırlarını zorlayan bir hareket söz konusu. Başörtüsü ile başlayan hareket, artık sistemin meşruiyet merkezine yöneliyor. Gösterilere katılanlar yakalandıklarında başlarına gelebilecekleri bildikleri hâlde, haftalardır bunu sürüdürüyor. İlginç olan, hareketin en muhafazakar, en ücra kentlere kadar yayılması.

Devrimden bu yana ilkdefa orta sınıfların, işçilerin, öğretmenlerin, öğrencilerin ve etnik azınlıkların bir bütün olarak rejime karşı çıktıklarına tanık olunuyor. Hareketin öndersiz olması, ordunun yekpare kalması gibi bir dizi nedenle iktidarın değişmesi zor; ancak tıpkı 68 gibi, iktidar olmasa da kalıcı değişikliklere, nizamda gediklere yol açabilecek bir mücadeleye tanık oluyoruz.

Kasım 2022