Yazar: Masis Kürkçügil

Tolstoy’un ünlü eseri Harp ve Sulh, 1942’de Türkçe’ye çevrilmeye başlandı. Zeki Baştımar ve Nâzım Hikmet tarafından ortak tercüme edilen dev eser, bu iki aydının mektuplaşmalarında da temel konulardan biriydi. Edebiyat ve siyasetin biraraya getirdiği dostluklar, dilin kullanımı ve gündelik hayat üzerine, bir dönemin belki de en kıymetli belgeleri…

Lev Tolstoy’un, Na­poléon’un 1812’deki ha­rekatının aynasında dö­nemin Rusya’sını anlattığı Harp ve Sulh romanı, 1865’den 1869’e tefrika olarak yayımlanmıştı. Dünya edebiyatının sayılı kla­siklerinden dört ciltlik devasa eserin Türkçe’ye ilk tam çeviri­sinin macerası, iki çevirmenin mektuplaşmalarının ötesinde ilginç rastlantıların da hikâye­sidir.

Bir başka savaşın, o güne ka­dar yaşanmış olanların en deh­şetlisinin karanlık günlerinde Milli Eğitim Bakanlığı Tercüme Bürosunun çeviri listesinde yer alan bu 2000 sayfalık dev eser, Zeki Baştımar’ın adıyla yayın­lanmış (1943); ancak onunla birlikte, hapishanedeki Nâzım Hikmet’in de ortak ürünü ol­muştur. 1942’de başlayan bu oy­lumlu çevirinin ilk cildi 1943’te, diğerleri sırasıyla 1945, 1946 ve 1948 yıllarında yayımlanır.

Nâzım Hikmet’in mahpus­luk döneminde akim kalan bir abajur üretimi, iflas eden do­kuma kooperatifi dâhil olmak üzere ekmeğini kazanmak ve ailesini geçindirmek için çeşitli faaliyetlerde bulunduğu bilinir (“Mâlum ya Viran olası hânede evladü ayal var” diye yazar Zeki Baştımar’a). Bunların arasın­da daha sonra yapacağı birkaç çeviri işiyle birlikte, hepsin­den daha kapsamlı olan ve daha uzun bir zaman dilimine uza­nan Harp ve Sulh çevirisi bu­lunmaktadır.

Bu çeviri macerası vesile­siyle Nâzım Hikmet, diğer çe­virmen Zeki Baştımar ile “Gö­rülmüştür” mühürlü bir dizi mektupta hem çevirinin gidi­şatı üzerinde fikir alışverişinde bulunmuş hem de sürekli tah­silat hakkında bilgi edinmeye çalışmıştır. Öte yandan bu mek­tuplaşmanın her mahpus gibi yalnızlığını kısmen gidermesi­ne yaradığı da eklenmeli. Çeviri tamamlandığında “Emin olun ki hapislik devrimin şu son yedi sekiz yılında bana sevgili bir in­san eli şefkatıyla uzanan, evim­den ve sizden gelen mektuplar oldu. Arada, tercüme, mektup­laşmaya bir vesile olmuştu, bu vesilenin kalkmasıyla mektup­larınızın arkasını kesmemeni­zi reca ederim” diye yazıyordu Nâzım.

Aslında Nâzım Hikmet ile Zeki Baştımar eski tanıştı­lar; Moskova’daki aynı okulda (KUTV-Doğu Emekçileri Ko­münist Üniversitesi) okumuş­lar ve ülkede Türkiye Komü­nist Partisi’nde (TKP) kısa bir dönem de olsa aynı saflarda (muhalefet) bulunmuşlardı. Rastlaşmalar bununla sınır­lı kalmayacak, Nâzım Hikmet hapisten çıktıktan sonra Rus­ya’ya geçecek ve 10 yıl sonra bu kez 1951-52 TKP tevkifatından aldığı hükmü tamamladıktan sonra 1961’de yurtdışına çıkan Zeki Baştımar ile TKP Merkez Komitesi Dış Bürosu üyesi ola­rak beraber çalışacaktır.

Mektuplaşmalarda bu siya­sal geçmişe dair herhangi bir gönderme elbette bulunma­maktadır. “Görülmüştür” dam­gasının bile yeterli olmadığı ko­şullarda bunu garipsememek gerek (“Ben tabir caizse ‘şuurlu’ bir hapis vatandaş olarak mek­tuplarımı hapishane idaresine kontrol ettirdikten ve mühürle­tip imzalattıktan sonra gönder­diğime göre, hapishane idare­sine ve binaenaleyh Türkiye Cumhuriyeti Bursa Adliyesine itimat etmeyip mektublarımı ikinci bir kontrolden geçirerek, Türkiye postalarının mahremi­yetine tecavüz edenler varsa bu marifetlerinin mahiyetini tesbit ve adlandırmak biraz da kendi­lerine güvenilmiyen Adliyeye ve mahremiyeti ihlal olunan pos­taya düşer”. 28 Ocak 1943).

Mektuplaşmanın yer aldığı kitabı yayına hazırlayan Erden Akbulut’un sözleriyle mektup­ların künyesi şöyledir: “Bu mek­tuplar, yurtdışına giderken Zeki Baştımar tarafından yeğeni Sü­reyya Hacıyakuboğlu’na bırakıl­mış, o da bunları İlhan Selçuk’a iletmiştir. İlhan Selçuk’un bağı­şı olarak Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı arşivinde bulu­nan bu mektupların bir kop­yasını ve yayın haklarını veren Vakıf yöneticilerine teşekkür ediyorum. Ne yazık ki Zeki Baş­tımar’ın gönderdiği mektupla­rın büyük bölümü yoktur. Ayrı­ca Memet Fuat Arşivi – Piraye Koleksiyonu’nda bulunan Zeki Baştımar’ın bir mektubunun varlığı bilgisini veren ve kopyası ile transliterasyonunu ileterek yayınlamama olanak sağlayan Yeşim Bilge’ye teşekkür ediyo­rum”.

Zeki Baştımar

Dünya edebiyatının sayılı klasiklerinden Savaş ve Barış’ın Türkçeye ilk tam çevirisi II. Dünya Savaşı yıllarındaki çevirisi Nazım Hikmet’in adı es geçilerek yalnız Zeki Baştımar (üstte) adıyla yayınlanmıştı.

Çeviri başlıyor

Başvekâlet Umumî Muraka­be Heyeti’nden Zeki Baştımar, “birinci cildin 1943 Nisanına, ikinci cildin Ağustos nihayeti­ne kadar, diğer ciltlerin de 1944 ortalarına kadar dilimize çevri­lebileceğini bildirdim” demek­te. Ortak çeviri konusunda, hele hele birlikte çalışma imkanı ol­mayan iki çevirmenin en temel meselesini de “Tercümede bir vahdet bulunması gerek. Lakin ben bir üstatla ancak bir tezat teşkil edebilirim” diyerek be­lirtiyor.

Nâzım ise Tolstoy’un üs­lubu üzerinde hassasiyetle duruyor ve aslıyla mukayese etmek için değil ama bir çevi­ri örneği olarak Fransızcasını görmeden çeviriye başlayama­yacağını belirtiyor.

İlk kez böylesi bir edebi eser çeviren Nâzım Hikmet, çeviri yol aldıkça, ilk cildin bitiminde şöyle yazar: “Tercümede bir çok hatalar yapmış olabilirim, hele askerî rütbelerde sivil memu­riyet isimlerinde filan. Bundan başka da yanlışlarım varsa is­tediğiniz gibi düzeltebilirsiniz. Ben yalnız bir şeye dikkat ettim: Tolstoy’un edasını ve üslubunu elimden geldiği kadar muha­fazaya. Bu hususta fıransızca tercümesinden biraz daha mu­vaffak olduğumu sanıyorum. Fı­ransız tercüman buna hiç dik­kat etmemiş, bazen Tolstoy’un bilhassa uzun bir cümle turnü­rüyle söylediklerini, sanki Tols­toy onu daha kısaca söylemesi­ni beceremezmiş gibi, kısaltmış, bazen de bunun aksini yapmış”.

Tolstoy çevirisi, üslup ve “çeviri nasıl yapılmalı” konu­sunda Kemal Tahir’e, Vâ-Nû’la­ra Mektuplar’ında da görüşle­rini dile getiriyordu. Ne de olsa “halis muhlis bir dev”le cebelle­şiyordu.

Tolstoy üslubu, hapishane­deki edebi faaliyetlere de yansı­mıştır. “Kendisi çok dikkate de­ğer hikâyeler ve şiirler yazıyor, türkçeden başka dil bilmiyor, harıl harıl fıransızcaya çalışıyor, işte o, Tolstoy tercümesindeki üslup başkalığından faydalan­dığını söylüyor, hattâ yeni bir hikâyesinde, tâbir caizse, Tols­toyun üslubunun bir iki örneği­ni de başarıyla verdi” diye Or­han Kemal’i takdim eder. Arada geçerken dil ve üslup üzerine mülahazalardan kendini ala­maz: “Muhteva üzerinde çalış­tıkça şekil çıkacaktır. Filhakika bazen bu şekil bugünkü kitabı nesir dilinden bazen uzaklaşa­caktır, ama ne yapalım, daha doğrusu ne ala, ne iyi, zaten bu­günkü nesir dilimizin sentak­sı, ana şekli, bizim tabir caizse meşrutiyet burjuvazimizin cılız, basit muhtevasına uygun bir nesnedir ve öylece de kalıplaş­mış, donmuştur ve binaenaleyh bunun yıkılması gerektir. Bu bir zarurettir, şiirde olan şey, zaten malum ya, şiir her zaman önde gider, nesir dilimizde de ola­caktır”.

Harp ve Sulh çevirisi Nâ­zım’ın enerjisinin önemli bir kısmını alsa da kendi çalışmala­rını da ihmal etmez: “Bir taraf­tan da ‘Memleketimden İnsan Manzaraları’ diye üç yıldan beri bir kitaba çalışıyorum. Günler saatleri dehşetli kısaltarak kuş gibi geçiyor”.

Üslup tartışmalarının ya­nısıra güncel dil sorunları da mektuplaşmalarda araya girer. Zeki Baştımar merkezden bilgi­ler aktarır: “… bugünkü neşir­cilerimiz arasında ara sıra mü­nakaşa edilen bir (ve) meselesi var, hatta Tercüme Bürosunda bir (ve) düşmanlığı var. Hatta o kadar ki tercüme ettiğimiz kita­bın adına “Savaş, Barış” denme­sini teklif edenler bile bulundu. Bu kadarı da çok saçma tabii. Yabancı dillerde çok bol olan (ve)leri tercümede çok defa­lar virgülle geçmek, bazen “de”, “ile” ve yerine göre başka edat­larla ifade etmek mümkündür ve dilimize daha uygun düşüyor. Bununla beraber şüphe yok ki ve ve’dir, icap ettiği, uygun düş­tüğü yerde ne kadar sık da olsa kulanılmak gerektir” (27.3.43). El cevap: “Mektubunuz gel­di, söyledikleriniz pratikte çok doğru olan şeylerdir. Ve ve’dir amma, elbette ki müşteriyi dü­şünmeğe mecburuz, bundan do­layı ben elimden geldiği kadar zavallı, canlı, zaruri VE’lerin ca­nına kıydım. Mamafi siz diledi­ğiniz gibi Ve katliamında bulu­nabilirsiniz”.

Çok nadir de olsa Nâzım kendi hukuki durumundan sö­zeder: “Size bir de sevineceği­nizi sandığım bir haber vere­yim: Ben dayımdan [Ali Fuat Cebesoy] iadeyi mahkeme ta­lebinde bulunmak üzere istida dilekçesi aldım. Bu teşebbüse kendiliğinden girişmiş. Temi­ze çektim gönderdim. Dilekçe gayet etraflı, vakıfane ve vakur yazılmıştı. Uğradığımız kanun­suzluğu etrafıyla izah ediyor­du. Bundan bir netice çıkarsa benim gibi gadre ve kanunsuz­luğa uğramış diğer sözde suç ortaklarım da, ben de hürriyeti­mize kavuşacağız demektir. Bu bir ümit. Ben yüzde elli ihtimal veriyorum. Haydi hayırlısı di­yelim (11.12.43). “Hayırlısı” di­yordu ama çalışma temposunu düşürmüyordu. Rubailer, Saat 21-22 Şirirleri ve Memleketim­den İnsan Manzaraları gibi dü­zenli mesai gerektiren çalışma­ları aksıyor (“Tercüme bütün günümü yiyip bitirerek alıyor”); fizikî olarak zorlanıyordu (“Ko­lum fena sancıyor. Galiba ter­cümeye çalışmaktan oldu bu”). Ama bir mahpusun el kitabının belki de ilk cümlesini de yaz­mıştı: “Çalışıyorum, o kadar ça­lışıyorum ki, ne ihtiyarladığımı, hattâ bazan da, ne de hapis ol­duğumu farkediyorum”.

Mareşal Çakmak ve çevirmenler

Zeki Baştımar adına izni alınan ve onunla birlik yürütülen Harp ve Sulh çevirisinde Nâzım’ın katkısını öğrenen Mareşal Fevzi Çakmak durumu hiç de hoş kar­şılalmamış, Hasan Âli Yücel’i komünistleri kollamakla suçla­mıştır. Eğer diğer -yasal- çevir­menin TKP’nin o günkü önemli yöneticilerinden biri olduğunu bilseydi ne yapardı, bilinmez! TKP’den “troçkist polisçi” diye atılan birinin o günkü partinin önde gelen yöneticisiyle teşriki mesai içinde bulunması da ayrı­ca dikkate değer.

1905 doğumlu Zeki Baştı­mar, 1922-26’da Trabzon Mual­lim Mektebinde okudu, TKP’ye katıldı ve 1929’da Moskova’da KUTV’u bitirdi. Türkiye’ye gel­diğinde, Nâzım Hikmet, Sarı Mustafa (Börklüce) gibi muha­liflerin yer aldı. Bu muhalefe­tin gerekçesine dair elde belge olmadığı için, esas ayrılığının ne olduğuna dair kesin bilgiler de yok. Ancak Komintern’e gön­derilen bir rapora göre, sorun parti içi demokrasidir. Baştı­mar askerlik dönüşü muhale­fetten ayrıldı ve 1932’de yapılan TKP 2. Konferansı’nda merkez komitesine seçildi. 1 yıl tutuklu kaldıktan sonra 1933’te tahliye olduğunda siyasi büro üyesiydi. 1934’te ikinci kez Rusya’ya git­ti, Komintern’nin son kongre­si olan 1935’teki VII. Kongre’de Şefik Hüsnü ile birlikte Türkiye delegesi oldu.

Nâzım Hikmet ise o günler­de dönemin önde gelen siması Şefik Hüsnü tarafından “Ancak polis, yalnızca bu açık saldırı yöntemine başvurmakla kal­mamaktadır. Türk burjuvazi­si, çeşitli küçük burjuva dönek gruplarını, özellikle Nâzım Hik­met’in Troçkist muhalefet gru­bunu Komünist Partisi’ne karşı kullanmasını biliyor…” denile­rek açıkça mahkûm edilmişti.

Baştımar 1937’de Türki­ye’ye dönüp Ankara’ya yerleşti ve Başvekâlet Murakebe Heyeti Kütüphanesinde çalıştı. 1944 tevkifatında tekrar tutuklandı ve 1 yıl Ankara askerî cezae­vinde tutuklu kaldı. O zaman­lar partinin siyasi büro üyesi ve Ankara vilayet komitesi başka­nıydı. Ancak bu durum açığa çı­karılamadığından beraat etmiş­ti. 1944 TKP davası gerekçeli hükmüne göre “Türkiye’ye dön­müş ve komünistlik akideleri­ne dair herhangi bir propagan­da ve faaliyette bulunmayacağı­nı Cumhuriyet Halk Partisi’ne bildirmiş ve bunun üzerine Başvekâlet Murakebe Heyeti kütüphane memurluğuna tayin edilmiştir”.

Ancak “eski bir ticaret ba­kanı olan bir akrabası vasıtasıy­la” bu işe yerleşen Zeki Baştı­mar’ın Ankara parti teşkilatıyla ilişkisi sürmüştür. “Münevver tabakayla, muhariri çevreleriy­le temasları” gelişkin olan Ze­ki Baştımar, bu dönemde ünlü Tercüme Bürosu’ndaki birçok kişiyle de yakın ilişki içindey­di. Tercüme Bürosu üyelerine bakıldığında “çevre”nin pek de dar olmadığı anlaşılır: Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu, Ha­lide Edip Adıvar, Adnan Adıvar, Sabahattin Ali, Orhan Veli, Ok­tay Rifat, Melih Cevdet Anday, Azra Erhat, Ahmet Hamdi Tan­pınar, Vedat Günyol, Bedrettin Tuncel, Esat Sabri Siyavuşgil, Nusret Hızır, Hasan Ali Ediz, Orhan Burian, Erol Güney, Me­lahat Özgü.

Bu kadronun hemen hemen hepsi Nâzım’a hayrandır. Halide Edip onu “dâhi sıfatını alabile­cek” kadar önemli eserler ver­miş biri olarak görürken, Ahmet Hamdi Tanpınar “Ben Nâzım’a daima hayran oldum” demekte­dir. Nurulah Ataç için ise o ne­redeyse bir milattır.

Mektuplara dönersek, son sözü Nâzım Hikmet’e bırakmak gerekecek:

“Başka ne yazayım, herşeye rağmen dünya güzel ve insan­ların büyük bir çoğunluğu ve Türk halkı namuslu, güvenil­meğe değer, beraber yaşanmağa layık insanlardır ve ben dünya­ya geldiğimden dolayı bahtiya­rım. Size de aynı bahtiyarlığı di­ler, hasretle gözlerinizden öper, mektubunuzu ve tercüme hak­kındaki haberlerinizi ve kabilse, bir parça dünyalık gönderme­nizi –tercümeye mahsuben mi olur, yoksa artık biraz daha bek­leyip basılmakta olan kitap ba­sıldıktan sonra mı olur, her na­sıl olursa olsun- beklerim. Ka­vuşmak ümidiyle kardeşim”.

Geçen sene, Börklüce isyanının 600. yılı dolayısıyla düzenlenen sempozyumda sunulan bildiriler, kapsamlı bir kitap haline getirildi. Şeyh Bedreddin ve dönemindeki kalkışmaları anlamak yolunda yapılan çalışmalar; henüz merkezileşmemiş bir imparatorlukta, mezheplerarası belirsizliklerin sürdüğü bir ortamda meydana gelen hadiseleri aydınlatmayı amaçlıyor.

Börklüce isyanının 600. yılı vesilesiyle yerli-yabancı akademisyenlerin yanısı­ra konu hakkında çalışan herke­se açık, pek de geleneksel olma­yan bir sempozyum düzenlemiş Akdeniz Akademisi.

1416’de Karaburun’da pat­lak veren bu isyan hakkında bilinmeyenlerin bilinenlerden fazla olması, katılımcılara bir fe­tih duygusu vermiş. Çok sınırlı kaynakların farklı okumaları ve bunların başka kaynaklarla be­zenmesiyle, çok bilindiği sanılan bu konu hakkında yeni ve daha derli toplu sorular üretilmiş.

Uluslararası Börklüce Mus­tafa Sempozyumu adlı kapsam­lı eser, bu etkinlik dolayısıyla sunulan bildirileri biraraya ge­tiriyor. Önsözde belirtildiği üze­re “geçen altı yüz yıla rağmen ayaklanmanın günümüz kültür, folklor, edebiyat ve siyasetin­de süregelen muhalif, isyancı ve devrimci mirası” Börklüce’yi ve aslında onun şahsında, “huruç eden” onbinlerin mücadelesini güncel kılıyor.

Şeyh Bedreddin’in adıy­la anılan ve onun müridi olarak takdim edilen Börklüce Musta­fa ile devamında Manisa’da Tor­lak Kemal isyanı ile ilgili birinci elden iki tarihsel kaynak var. İl­ki, 14. yüzyıl başlarında Foça’da Venedikliler adına çalışan ünlü Bizans tarihçisi Dukas’ın aktar­dığı gözlemler. İkincisi ise Şeyh Bedreddin’in öldürülmesinden kırk yıl sonra torunu Halil b. İs­mâil’in dedesini “aklamak” için yazmakla birlikte, Bedreddin hakkında eşsiz bilgiler sunan (örneğin Yunus Emre şiirleri ile ilişkisi gibi) Menâkıbnâme.

Ancak bu toplumsal hare­ketler sadece bu iki kaynak çer­çevesinde açıklanmaya çalışıl­dığında, insanların yaşadıkları dünyayı ve onların özlemleri­ni anlamak oldukça zorlaşıyor. “Musa Çelebi ile Mehmet Çe­lebi arasındaki bir taht kavgası esnasında yenilmeye mahkûm olanların bir tür bozgunculuğu” olarak tarif edilen bu hareket, el­bette çok daha geniş siyasi-top­lumsal analizleri hakediyor. İz­mir-Karaburun’da köylülerin isyanı, aynı dönemde Avrupa’da benzer taleplerle ortaya çıkan köylü isyanlarının yanısıra Kü­çük Asya ve İran gibi coğrafya­larda farklı bir dünya tahayyüllü hareketlerle birlikte ele alındı­ğında, dar “taht kavgaları anla­tımı”nın ne kadar eksik kaldığı görülmekte.

Sempozyum konuyla ilgili bi­linenlerden çok, bilinmeyenle­rin daha fazla olduğunu açıkça ortaya koymakta. Eski bilgileri tazelerken, farklı bakışaçılarıyla bu bilgilerin geleneksel kullanı­mının ötesine geçen; bu sınırlı kaynakları yeniden değerlendi­ren, yorumlayan açılar, katkılar sunuyor. Öte yandan yeni bilgi-bulgular da sempozyum ve kita­bın değerini arttırıyor.

Dukas “…mülkiyetsizlik va­azedip; kadınlar hariç, yemek­ler, elbiseler, tarlalar her şeyin ortak olduğunu ilan etmiş… Bu imana tüm hoyratları kandırmış; üstelik Hıristiyanlarla arkadaş­lık için de çaba sarf ediyormuş” diye takdim eder Börklüce Mus­tafa’yı. Şeyh Bedreddin öne çıksa da isyanın toplumsal ve siyasal yönü açısından Börklüce’ye ma­ledilen sözleri; basit bir tepkinin ötesine geçen toplumsal hare­ketlilik; başkaldıran insanların mezhepsel ve toplumsal kar­maşık bileşimi; Karaburun’daki hadiseye özel bir önem kazan­dırıyor. Nâzım Hikmet’in, Şera­fettin Yaltkaya’nın 1924’teki Si­mavna Kadısıoğlu Şeyh Bedred­din kitabından hareketle yazdığı olağanüstü şiiri, Şeyh Bedrettin ve müritlerini tarihin unutturul­muşları arasından çekip çıkar­mıştı. Literatürde ise Börklüce ve hele Torlak Kemal hakkında bilinenler neredeyse yok derece­sinde. Oysa Osmanlı tarihi açı­sından görmezden gelinen temel bir unsurun, özne olarak köylü­lüğün en belirgin biçimde orta­ya çıkışında bu iki ismin özel bir yeri var. Sempozyumun işledi­ği konu çerçevesinde, ayaklanan onbinlerce köylünün (Börklüce kentte çarmıha gerildiğine gö­re buralarda da taraftarı vardı) hangi saiklerle biraraya geldiğini anlamaya çalışmak, taht kavga­larından çok daha hayati bir me­sele olarak günümüze taşınmak­ta. Tek başına ele alınabilen ne­denlerle açıklanamayacak olan bu ayaklanma (ve benzerleri), belli ki tarihten silinmeye çalışıl­mıştır. Sultan I. Mehmed’in 100 bin kişilik bir orduyla bastırabil­diği, bu harekattan önce iki kez ordularının yenildiği gözönüne alınırsa, en azından bölgede ya­şayan halkın benimsediği bir is­yandan sözedildiği anlaşılır.

Öncelikle, henüz tam olarak merkezileşmemiş bir impara­torlukta, mezheplerarası belir­sizliklerin sürdüğü bir ortamda bulunuyoruz. Bu bakımdan son­raki ve bugünkü ayrımlara göre bir değerlendirme eksik kalmaya mahkum. Ayaklanmaya katılan­lar arasında Hıristiyan ve Yahu­dilerin de bulunduğu gözönüne alındığında, bu mistik de olsa “dinsel” olmayan bir tahayyül peşinde koşan, çok farklı etkile­şimler içindeki “köylü” kitlesi­nin açıkça bir alternatif dünya, bir “alternatif toplum tasavvu­ru”na sahip olduğu çoğu defa atlanmakta. Üstelik bu alterna­tif tasavvurun hem bu coğrafya­da hem çevre toplumlarda da bir geçmişi var. Dolayısıyla bu hare­ketleri kabaca “isyan” ile sınır­lamak mümkün değil. Mülkiyet ortaklığının bir gelecek tasavvu­ru kadar, insanların yakın geç­mişinde de -hele o dönem- varo­lan bir arayış-hatırlayış olduğu da hesaba katılmalı. Bu hareket­lerin siyasetten azade sadece bir sosyal tepki olarak görülmesi, siyasetin özellikle devlet katında icra edilebileceği yanılgısından kaynaklanmakta. Devletin yaptı­ğı siyasetse ona karşı yapılan da siyasettir.

Ahmet Arslan’ın açılış oturu­munda “Osmanlı İmparatorluğu demode bir imparatorluktur” di­ye özetlenebilecek sunumu ise, kuruluş dönemi üzerine yeniden düşünmeyi gerektiriyor. Sem­pozyum bağlamında, tasavvuf ehlinin bu dönemde toplumdaki önemli rolüne değiniliyor. Yani isyancıların söylemi, ahaliye hiç de yabancı bir söylem değildi.

Ahmet Yaşar Ocak, konar gö­çer Kızılbaş Türkler’in ihtilalci mehdilik hareketlerine dikkati çekerken, İran’da resmî dinle­ri Zerdüştlük olan Sâsâniler’in eziyet ettiği Nüniheistlerin bir kısmının Anadolu’ya gelip Hıris­tiyanlıkla ilişkilenmeleri sonucu Pavlikanlar’ın ortaya çıktığını ve buradan Avrupa’ya uzayan bir zincirde ortaklaşmacı diyebile­ceğimiz akımların devam ettiği­ni belirtir. Yani Sünnî olmayan tasavvuf erbabının “yerel” kay­nakları arasında, İran’dan esen rüzgarların izleri silinmemişti.

Âşıkpaşazâde’nin Börklü­ce’nin “ayin” yaptığına dair bir ibaresi ise, ayaklananların dinî inançlarının pek de kesin olma­dığının bir göstergesi olarak not edilmekte. Börklüce Mustafa’nın çarmıha gerilmiş olması ve ölür­ken söylediği Hıristiyan gelene­ğindeki “yetişin efendimiz”e kar­şılık düşen “Dede Sultan eriş” sözleri de buna eklenmeli.

Ancak Ahmet Arslan’ın sö­züyle “Tasavvuf, akıl ile nakil arasındaki tartışmadan bıkan, kaçan adamların sığındıkları bir alandır… Onunla dünya inşa ede­mezsiniz”. Londra Üniversite­si’nden Yure Stoyanov ise ilginç bir yaklaşımla, Bedreddin’in de Börklüce’nin de “sürmekte olan ayaklanmacı hareketlere elebaşı olarak değil de katılımcı olarak eklemlenmiş” olup olmadıkları­na dair önemli bir soru ile kar­şımıza çakmakta. Öte yandan kayıtlara göre de iki isyan ara­sında (Bedreddin ve Börklüce) hem toplumsal taban hem amaç bakımından bir örtüşme olup olmadığı da tartışmalı. Börklü­ce isyanının uluslararası tarih yazımında 19. yüzyılda başlayan yolculuğu, bu sempozyumun da gösterdiği üzere tükenecek gibi değil. Kitap, geçen sene gerçek­leşen bu önemli sempozyumdaki bildirileri biraraya getiriyor.

1908-1914 arası oldukça yakın ilişkiler içinde bulunan İttihat Terakki ve Taşnaklar, savaşın patlamasıyla karşı cephelerde yer aldılar. Ancak ilk kez yayımlanan belgelerle, bu ayrılığın henüz 1911’de başladığı kanıtlanıyor.

Bir dönem, 1908’den son­ra oldukça yakın ilişki­ler içinde olan İttihat ve Terakki (İTC) ile Ermeni Dev­rimci Federasyonu (EDF-Taş­naktsutyun) arasındaki görüş­meler ve işbirliklerinin hangi temellerde yürütüldüğü; sonuç olarak ne gibi nedenlerle ters yüz olduğu siyasal tarihimi­zin alabildiğine tartışmalı, kör noktalarından biridir.

Birinci elden İTC kaynak­larının kıtlığı (önderlerinin kaçarken yaktıkları evrakların neler içerdiği bilinmemekte), EDF kaynaklarının zikredil­memesi, özellikle Anadolu’da iki parti ve devlet arasındaki ilişkilerden ziyade meclis içi ilişkilerin öne çıkarılması bu kör noktanın sürekliliğini sağ­lamakta.

Kaligian’ın kitabını önem­li kılan, herkese açık olmayan Boston’daki Ermeni Devrimci Federasyonu arşivlerine eriş­me imkanını bulmuş olması. Böylece taşradan merkeze bil­gilendirme amaçlı gönderilen raporlarda yerelde işlerin nasıl yürütüldüğü, iki parti kadrola­rı arasındaki ilişkiler hakkında propagandif olmayan bir tablo çizmek mümkün olduğu gibi, Taşnaklar’ın örgütlendiği kent­ler hakkında da dolaylı bir bilgi edinmek mümkün olmakta.

Kitapta bugüne kadar EDF’nin örgütlenmesine iliş­kin –Türkçe’de bulunma­yan– örnekler verilmekte­dir. Sosyalist Enternasyonal’e 1907’de üye olarak kabul edilen EDF’nin sosyalizm iddiaları­nın kırsal kesimde pek de iyi karşılanmadığı gibi hususlar da cemaat içi gerilimler açısın­dan önemli. Öte yandan EDF eğitimden, istihdama somut önerileriyle “millî” taleplerin ötesinde herkes için toplum­sal önerilerde de bulunuyor­du. İngiliz büyükelçisi ise EDF programının “Batı Avrupa’nın en radikal sosyalist eğilimleri­nin ham halinin” dışavurumu olduğunu iddia ediyordu.

EDF ile İTC arasındaki en önemli mesele “toprakların iadesi ve tarım reformu”ydu. Kürt aşiret reisleri tarafından el konulan toprakların iadesi sonuçsuz kalacak bir vaad ola­rak iki parti arasındaki gerili­min temel nedenlerinden biri olarak kalacaktı.

1910 başında ise iki par­tiden ikisi milletvekili biri partiden olmak üzere üçer kişilik bir “Ortak Birim” ku­rularak daha düzenli görüş­meler sürdürüldü ve Nisan’da toprak, güvenlik, hukuk, si­yaset gibi başlıklar altında çalışmalar yapıldı. Bu arada İTC, EDF’nin meşruti yöneti­mi desteklemek için savaştığı Kuzey İran gibi önemli mer­kezlerde ortak birim kurma tekliflerini kabul etmişti.

EDF’nin 1911 yazında İs­tanbul’da gerçekleşen 6. Dün­ya Kongresi’ndeki tartışma­nın merkezi İTC ile ilişkilerdi: “Üzülerek belirtiyoruz ki umut vaat eden bir dizi girişime rağ­men, meşrutiyet yönetiminin üç yılında hükümet politikala­rı bütün dinlerden ve ırklardan halklar arasında uzlaşı sağla­yamadığı gibi, onlar için iyi­leştirilmiş yaşam şartlarını da yaratamamıştır; aynı zaman­da sıklıkla halklar arasında güvensizliğe ve ulusal hakla­rın inkârına yol açacak şekilde hareket etmiştir. İTC, feodal sınıfların Orta Çağ’dan yadigâr toprak imtiyazlarını ilerici bir anlayışla ortadan kaldırmaktan ziyade, onların dostluğunu ka­zanmaya çalışma politikasıy­la söz konusu unsurları teşvik etmektedir. İTC aşama aşama anayasal ve demokratik ilkeler­den vazgeçmektedir.”

İki parti arasındaki güven­sizliğin böylesi açık bir kong­rede belirtilmiş olması tarih­çilerin genellikle atladığı bir olaydır.

Yazarın sözüyle: “Bu çalış­ma, Babıâli’nin resmî politika­larının ve imparatorluğun baş­kentinde gerçekleşen olayların ısrarla vurgulanmasının önünü alarak ve gayrıresmî bağlantı­ları ve siyasal ilişkileri tasvir eden, bütün ülkedeki olayları açığa vuran kaynaklardan fay­dalanaraki, Osmanlı ve Ermeni tarihlerindeki bu mühim döne­min akademik analizine katkı sağlayabilir”.