Yazar: Gürsel Göncü

Batı ile Doğu arasında bulunmak bizim tarihî-coğrafi kaderimiz. Bu kelimelerin bugün nasıl eskitildiği, harcandığı, karşılıklarından koptuğu, hatta anlamsızlaştığı ortada. Aslına bakarsanız bunun pek de yeni birşey olmadığı, özellikle 17. yüzyıldan bu tarafa Doğu ile Batı arasında gelgitlendiğimiz onca hadiseden bellidir. 

Osmanlı Devleti, hem Batı’ya hem Doğu’ya sahip çıkabilen bir zihniyetin aracıydı. Hem dinî hem idari açıdan sağlanan bu denge, giderek bozulmuştur. Balkanlar’ın elden çıkmasıyla, Osmanlı Devleti hukuken olmasa da fiilen sona ermiştir. 

Türklerin “Batılı” yüzü, elbette sadece fetihlerle, işgallerle, haraçlarla açıklanamaz. Buna karşın “Doğulu” taraf da sadece İslâmiyet ortaklığıyla değildir. Kültürler ve medeniyetler arasında bir terkip çıkaran Osmanlılar, hem Bizans’ın mirasıyla hem de yeni coğrafyaların kültürleriyle beslenip, bir merkez devlet oluşturdular. Özellikle rahmetli hocamız Halil İnalcık’ın eserleri başta olmak üzere, Osmanlı Devleti’nin bu tarihsel konumu ve bilimsel kurgusunu yansıtan çalışmalar, gündelik ve tarihsel ideolojilerden bağımsız bir karakter kazanmıştır. 

Batılı veya Doğulu olmak bir övünç vesilesi olmadığı gibi, bir şikayet ve talihsizlik de değildir. Gündelik hayatımızın neredeyse her alanına etkisini ve benzetmelerini taşıyan bu kavramlar, dün olduğu gibi bugün de maalesef siyasi tercihlerimizin en hassas noktalarında duruyor. Hal böyle olunca siyasetçiler de en çok bunlarla oynamayı, bunlardan oy ve taraftar devşirmeyi hesaplıyor. 

Bugünlerde de Batı’ya dair nefret ile ibret arasında gelip giden bakışaçıları ne olursa olsun, bana kalırsa hiçbirinin kalıcı bir değeri yok. Bunun temeli, bizim çokkültürlü coğrafyamıza ait orijinal üretimin neredeyse hayatın tüm alanlarında çok zayıflamış, kalitesizleşmiş, düşük ve hatta pespaye hale gelmiş olmasıdır. Hal böyle olunca, elinizde “reaksiyon”dan başka bir şey kalmaz. O da her anlamda ve alanda yalnızlaşmayı getirir. 

Batı’ya yardakçılık yapmakla, ucuz ve karşılıksız böbürlenmeler hatta Avrupa’yı tehdit etmeler arasında herhangi bir fark yoktur. Türkiye, Avrupa’ya efelenerek veya Ortadoğu ülkelerine yukarıdan bakarak yeni bir kimlik oluşturamaz; ancak her iki coğrafyaya sahip çıkarak bir kıymet tesis edebilir. Bu da yeniden bir merkez ülke olmak demek anlamına gelir ki, maalesef ekonomik ve kültürel açıdan bu durumdan epey uzaktayız. 

150 yıl önce Sultan Abdülaziz’le başlayan Batı’ya diplomatik ve kültürel açılım, bugünlerde artık bir “kapanım” halini almıştır. Bu “hayır”lı bir hal olmadığı gibi “evet”lik hiç değildir. 

Türkiye’de, yakın tarihimizin en önemli referandumlarından birine tanık olacağız. Siyaset ve onun etkileri, geçmişe kıyasla gündelik hayatımızı daha fazla etkiliyor. Fazlasıyla politikaya endekslenmiş gündem içerisinde kaliteli, kalıcı işler yapmak; dünya ölçeğinde fark yaratacak çalışmalara imza atmak giderek uzaklaştığımız alanlar.

Yeni Amerikan başkanının çıkışları, biraz Suriye ve savaş ama çokça iç politikayla örülü, giderek kendi içine kapanan bir gündemle varoluyoruz. Haksızlıklar, adaletsizlikler, insan hakları ihlallerinden tutun da; bilinçli ve bilinçsiz yanlış aktarmalara, yanlış anlaşılmalara ve saptırmalara bu denli “hevesli” bir dönemi, 12 Eylül darbesinden bu yana hatırlamıyorum.

Sosyal ve asosyal medyadaki dezenformasyon, haber kanallarındaki bariz kalitesizlik, gazetelerdeki çocukça başlık ve yorumlar, eğitimsiz liderlerin ucuz politika konuşmaları, TV kanallarında hep aynı “uzmanlar”ın (yüzde 95’i erkek!) aynı sinirli lafları… Ve bunların tamamından olumsuz etkilenen ve geleceği belirsizleşmiş bir genç kuşak.

Halen Türkiye’nin aslında daha “düşük” ve her anlamda daha zayıf olmasını -ister Allah ister maddi koşullar deyin- engelleyen en önemli faktör ise; özellikle ABD ve Avrupa’nın önemli bölümünü etkisine alan bir tür milliyetçi-sağcı-tepkici-düşmanlık besleyici gelişmeler. Ülkemiz de bu “ana-akım”ın kıyısında, kendince iktidar oyunları içerisinde, birbirine kenetlenmek yerine ayrılıkları arttıran bir ayrımcılık havasını soluyor. Dünyanın da “zaten pek fena” olmasıyla, kendimizi daha az kötü hissediyoruz belki de.

Tarihin böyle bir döneminde tarihin daha önceki dönemlerini öğrenmek, sorgulamak; hadiselerden ders çıkarmak ve bu olayların kalıcı etkilerini hesaplamak çok daha acil bir iş, hatta görev olarak karşımızdadır. Aktüel yargıları, insan hakları ihlallerini, saçmalıkları ve gülünçlükleri görmezden gelemeyiz şüphesiz. Ancak en azından bu topraklarda varolmuş insanlara, yaşananlara, hallere, kitaplara, kısacası kültürlere daha yakından ve dikkatli bakabilirsek gelecek için bir devamlılık yaratabiliriz.

Dergimiz hem dünyanın hem ülkemizin bu kritik günlerinde, okurlar için tarihî referanslar sağlamak, sorgulamak ve gelecek için bir iz bırakmak gayesiyle çıkıyor.

Çanakkale’den ülkemizdeki ilk kadın hareketine, bilinmeyen padişahlardan bildiğimizi sandığımız diğer konulara…

Karl Marx, 1852’de yazdığı Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i adlı kitabının önsözünde şöyle der: “Hegel bir yerde, dünya tarihinin önemli kişilerinin ve olaylarının iki kez yer aldığını söyler. Ama, şunu eklemeyi unutmuştur: İlk kez trajedi, ikinci kez ise fars olarak… İnsanlar kendi tarihlerini, kendileri yaparlar. Ama bunu sırf kendi keyiflerine göre yapmazlar. Kendileri tarafından seçilen durumlarda değil de, tamamen geçmişten gelen, geçmişin belirlediği koşullar altında yaparlar bunu. Tüm ölü kuşakların geleneği, yaşayanların beynine bir kâbus gibi çöker…” 

II. Abdülhamit’in sadece 11 aylık ömrü olan birinci Meclis’i 13 Şubat 1878’de “tatil etmesi”, daha doğrusu kapatması; Türkiye coğrafyasının yakın tarihindeki en önemli trajedilerden biridir. Dergimizde Sinan Çuluk’un kaleminden ayrıntılarını okuyacağınız bu hadise, bugünümüz için de önemli dersler barındırıyor. Bugün de Millet Meclisi, kapanma değilse de bir tür “yasayamama” içinde ve millet olarak yakında bir fars mı yoksa başka bir tür durum mu yaşayacağımıza karar vereceğiz. 

Marx’ın bahsettiği “ölü kuşaklar”a gelince… Onların tamamı değilse de epey bir kısmının, bugünün dünyasındaki milletvekili veya yöneticilere kıyasla oldukça bilgili ve yenilikçi olduğu ortada. Zaten şimdikilerin seviyesi, zekası ve özellikle son oturumlarda izlediğimiz değişik “insanlık” halleri (hangi partiden olursa olsun), insana “valla bizim bunlarla bi ilgimiz yok” dedirtiyor. 

Aslında ilgimiz var tabii. Biz de biraz buyuz. Meclis’e yolladığımız milletvekilleri de “yukardaki mühim adam kararları versin, biz de aşağıda birbirimizle uğraşıp, eğleniriz” havasındalar. 

Bazı şeyler hiç değişmiyor havasına da çok girmemek lazım. Zira o vakit genleşen- genişleyen bir umutsuzluk, doğru düzgün iş yapmayı, kaliteli işler gerçekleştirmeyi imkansız kalıyor. Örneğin Kleopatra’lı filmlerden tanığımız Kleopatra’yı nasıl biliyoruz? Kafamızdaki bilgi, tanım ve yargılar nasıl oluşmuş? Bu sayıdaki Ayşen Gür’ün yazısını okuyana kadar Elizabeth Taylor ve Asterix’le sınırlı bir dünyam vardı. Şimdi artık biraz öğrendim. 

Bizim herşeyle ilgimiz var. Yetersizliklerimizi de biliyoruz, avantajlarımızı da. Tarih yine yaşarken yazılacak; yeter ki öğrenmekten ve değiştirmeye çalışmaktan vazgeçmeyelim. 

Patlamalarla, cinayetlerle ve başa gelebilecek neredeyse her türlü felaketlerle sarsılan Türk toplumu; sabah karanlığından akşam karanlığına çalışarak, eve dönünce dizisinin başına oturarak, telefonuyla oynayarak, “katliamlar ne kötü be birader” (İsmet Özel) diye hayıflanarak hayata devam ediyor. 

Ruhen ne kadar rahatsız, hatta hasta olduğumuzu değerlendiremeyecek kadar kendimizi kaybetmiş, içimize kapanmış ve maalesef buna alışmış durumdayız. Kanlı saldırılardan sonra “teröre alışmayacağız” klişeli sosyal medya çığırtkanlığı, şehitler üzerinden stadyum şovları, “ölürüm Türkiyem” sesleriyle; samimiyetsizlik ve düşmanlıkla örmüşüz anayurdu dört baştan. 

Teröre karşı seferberlik çağrısı ya -ti’ye alınıyor ya da parti binalarına saldırmak hatta Halep’e yürümek gibi “bilinçli yanlış anlama”lara zemin teşkil ediyor. Sadece psikolojik anlamda değil, gündelik olarak bölünmüş, gitmiş haldeyiz. En büyük felaketlerin getirdiği dayanışma duygusu bile, en fazla birkaç gün sürüyor. Aslında en korkunç ve acımasız teroristlere bile taş çıkartacak durumdayız: Yol vermedi diye adam öldürürüz. Şort giydi veya başı kapalı diye kadın döveriz. Turiste tecavüz, çocuğa taciz, hayvana işkence, yere düşene tekme en sevdiğimiz millî sporların başında gelir. Bunlar böyle arka arkaya sıralanınca da, “dünyanın her yerinde böyle şeyler yaşanıyor” diyerek rahatlayabilen mahluklar haline gelmişizdir. 

Peki hal böyleyken, en temel konularda dahi standart bir kriz politikası uygulayamayan, misal Rus büyükelçinin başkentin orta yerinde öldürülmesinden saatler sonra bile resmî bir açıklama yapamayan devlet; seferberlik gibi ciddi bir kamu yönetimi gerektiren organizasyonu nasıl hayata geçirecek? Yine misal Türk askerlerinin yakılarak şehit edildiğini gösteren IŞİD videosu hadisesinde de (umarız yalan ve kara bir propagandadır) herhangi bir açıklama yapılmamış; devletimizin alabildiği önlem, günlerce sosyal medyayı bloke etmek, yavaşlatmak olmuştur. 

Sırf muhalif kimliğinden, faaliyetinden dolayı terorist, fetöcü diye damgalanarak hapse atılan gazetecilerin, yazarların varlığı bile; diğer problemlerinin yanısıra devleti yönetenlerin ciddi bir özgüven sorunu yaşadığını da göstermektedir. 

Tüm bu olumsuzluklara karşın, salt siyasi otoriteyi suçlayarak yola devam etmenin de yolu yoktur. 2017’yi öncelikle bir “ahlaki yeniden yapılanma” yılı olarak karşılamalıyız. Yine, yeniden bir millet olabilmek için bir insani seferberlik yılı. 

İyi seneler… 

Yaşı bizim gibi 50’nin üzerine çıkmış olanlar, geride bıraktıkları yılların her bakımdan daha iyi, daha güzel, daha anlamlı olduğunu düşünme eğilimindedir. “Bizim gençliğimizde…” diye başlayan cümleler, içinde yaşadıkları dönemin ne kadar “bozulmuş” olduğunu vurgular ve geçmişe duyulan bu özlem, “eskiden su içerdik testiden” özdeyişiyle gençler tarafından ti’ye alınır. Nesiller boyu tekrarlanan bu döngü, esas olarak değerler sisteminin çökmesine, temel ahlâki ölçütlerin değişmesine, kısacası insanların birbirlerine saygı ve sevgisinin kalmamasına vurgu yapar. Dünya değişmiştir ve bu hiç iyiye doğru olmamıştır. 

21. yüzyıl başından bu yana Türkiye’de olup bitenler, hem siyasal rejimde hem gündelik hayatta hem insan ilişkileri ve zihniyetlerde her bir seneden seneye o denli travmatik değişikliklere yol açtı ki, yaşı 30’lar civarında olan insanlar bile belli bir nostalji içine girdiler. Yine de “unutmamak” gerekir ki ‘eski’nin hatırası genel olarak olumlu hatlarıyla hafızamızda yer eder; geçmişin olumsuzluklarını silmek işimize gelir. Günlük hayatı sürdürmek adına, sürdürmek mecburiyetiyle, geçmişimizde kısa devre yaratan hadiseleri, anıları silinenler dosyasına atar ve onu da boşaltırız. 

Ancak şimdilerde bu o kadar kolay olmuyor. Zira 90’lı yıllardan itibaren bir şekilde dijital ortama aktarılmaya başlanmış veriler “delete” edilseler de bir yerlerden çıkabiliyor ve geldikleri noktada kişisel tarihlerini “revize” edenleri zor durumda bırakabiliyor. Artık dijital ortamın en ücra köşelerine saklanmış “istenmeyen” bilgi-belge-yorum-haberleri bulup silen, bu işten ciddi paralar kazanan firmalar bile var. 

Tarih ise kişilerin nasıl insanlar olduğundan ziyade, onların yaptıkları, geride bıraktıklarıyla ilgilenir; o kişiyi eylem ve eserleriyle değerlendirir. Bu sayımızda özellikle insan (ve hayvan) hikayelerine, kişisel tarihlere yer verdik. 

Peki günümüz Türkiye’sinin 21. yüzyıldaki ilk on yedi senesinden geleceğe ne kalacak? Elinizde bulunan dergi en azından bu dönemde üretilmiş bir kaynak oluşturmayı, bugünün bakışaçılarını geleceğe taşımayı hedefliyor. 2016 berbat bir yıldı, o ayrı. 

Yeni senede, daha umutlu yarınlarda görüşmek dileğiyle…