Yazar: Fatma Özlen

Balkan Savaşı’yla başlayan Milli Mücadele ile sonlanan uzun savaş yıllarında cephedeki Mehmetçiğin en acımasız düşmanları şarapneller, mermiler, süngüler değil; virüsler, bakteriler, parazitlerdi. Salgın hastalıklar, savaş yaralanmalarından kat kat fazla can alıyordu. Salgınlara karşı cansiperane mücadele eden kahraman askeri hekimlerin arasında, 1945’te Ankara Tıp Fakültesi’ni kuracak olan Dr. Abdülkadir Lütfi Noyan ön saflarda yer alıyordu. 

Bugün yaşadığımız toprakları şekillendiren esas etkenlerdi savaşlar ve salgın hastalıklar. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devleti’nden kopup giden bölgelerden Anadolu’ya doğru yaşanan göçler, çoğu salgın hastalıkları da beraberinde getirdi. Rusya’dan veba, tifüs, kolera, frengi, dizanteri; Lehistan tarafından tifüs; Galiçya bölgesinden frengi yayılıyordu. Dışardan taşınan bulaşıcı hastalıklar, Anadolu’nun giderek ağırlaşan şartları altında büyük felaketlere dönüşüyordu. 

Balkan Savaşı’nın, hemen ardından gelen I. Dünya Savaşı’nın ve Millî Mücadele ile devam eden zorlu savaş yıllarının bütün cephelerinde, siperlerin ardında da bambaşka bir savaş yaşanıyordu; bu sessiz savaş salgın hastalıklara karşıydı. 

Balkan Savaşı sırasında salgın hastalıklarla büyük bir mücadele yürütülmüş ve başarı kazanılmıştı; fakat hemen arkasından başlayan 1. Dünya Savaşı’nın yolaçtığı salgın hastalıklar savaş yaralanmalarından kat be kat fazla kitle ölümlerine ve ağır tahribata sebep oluyordu. 1915-1918 yılları arasında dokuz ayrı Osmanlı ordusunda bulaşıcı hastalıkların sebep olduğu ölümler (401.859), savaş alanlarında yaralanma nedeniyle ölümlerin (59.462) neredeyse 7 katıydı ve savaşların akıbetini tayin etmişti. 

Bu nedenle askerler savaşa katılmak için cepheye gönderilmeden önce “tahaffuzhane” denilen merkezlerde sağlık kontrolüne tâbi tutuluyor; kolera, çiçek ve dizanteri gibi bulaşıcı hastalıklara karşı aşılanıyorlardı. 

Balkan Savaşı’yla gelen kolera 

29 Eylül 1912’de başlayan Balkan Savaşı 24 Ekim’de son bulmuş, Osmanlı ordusu İstanbul’a doğru geri çekilmeye başlamıştı. İçecek temiz suyun ve yiyecek temiz besinin olmadığı bu koşullarda Hadımköy’de ilk kolera vakaları ortaya çıktı ve hastalık 13 Kasım günü Çatalca’ya ulaştı. 

Salgın tüm orduya sirayet etmesin diye hasta askerler trenlerle İstanbul’a sevkediliyordu. Binlerce hasta askerin Gülhane Parkı’na bırakılması, çadır bile temin edilemediği için açıkhavada gecelemek zorunda kalması, felaketin giderek büyümesine yolaçıyordu. Diğer taraftan yine binlerce Rumeli göçmeninin geldiği şehirde büyük bir izdiham vardı; istasyonlar, cami avluları, okullar, çadırlar, boş araziler göçmenlerle doluydu. Yeşilköy tren istasyonu yakınındaki Rum Mektebi, Yeşilköy Askerî Hastanesi’ne dönüştürülmüş; Gramofon Plak Fabrikası ile tren istasyonu arasındaki geniş tarlaya çadırlar kurulmuştu. 

Askerî Tıbbiye’den 1910’da mezun olan, henüz Gülhane’de asistanken büyük kolera salgınıyla yüzleşmek zorunda kalan Dr. Abdülkadir Lütfi, izleyen yıllarda da farklı cephelerde çeşitli salgınlara karşı hayatı pahasına savaşacak, bu uzun ve çetin harp yıllarının tıp alanındaki önemli kahramanlarından biri olacaktı. 6 Kasım 1912’de Sahra Sıhhiye Müfettişliğinin emriyle Gülhane’den Yeşilköy Sâri Hastanesi’ne tayin edilen Dr. Abdülkadir Lütfi durumu şöyle anlatıyordu: “Gramofon Plak Fabrikası ile istasyon arasında duran kolera trenleri hastaları orada indiriyor, ölüleri tren hattından tarlaya uzanan mail satıhtan yuvarlanmaya bırakıyor, geçip gidiyordu. Biz tabipler ayağımızda lastik çizme, sırtımızda siyah muşambadan birer gömlek ve kollarımızda birer Kızılay işareti sabah şafak sökerken işbaşına geliyor, gece geç vakitlere kadar çalışıyorduk. Hastanede çalışan 100 kadar hastabakıcıdan birçoğu gayretli ve yurtsever askerlerden idiler. Mektepli ve yetişmiş hastabakıcılar mevcut değildi. Bu salgın Türk ordusunun harplerde karşılaştığı en büyük salgın sayılabilirdi”. 

Bu salgında, orduda 30 binden fazla kolera vakası görüldü ve yaklaşık 10 bin asker koleradan kaybedildi. Kolera aşısı Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk kez Balkan Savaşları sırasında uygulanmıştı. Yine Dr. Abdülkadir Lütfi’nin ifadesiyle; “Terhis sırasında aşı uygulaması yapılmasaydı, memleketine dönen binlerce asker kolerayı Anadolu’nun her köşesine yayabilir, böylece çok daha büyük bir tehlikeyle karşı karşıya kalınabilirdi”. 

Yeşilköy Askerî Hastanesi Kızılay’ın da yardımlarıyla kolera odaklarının söndürülmesinde başarılı oldu ve savaş sonunda tasfiye edildi. 

Çanakkale cephesinde salgın hastalıklar 

Sıtma: Çanakkale bölgesinde, özellikle Kumkale’nin doğusunda ve daha güneyde Menderes Çayı’nın oluşturduğu bataklık ve başka yerlerdeki durgun sular nedeniyle yayılan sıtma hastalığı askerlerde de görülmekteydi. Harp sahasının Anadolu yakasında yer alan bu bataklıkları kurutmak mümkün olmuyordu ve askerlerin kaldıkları yerlerin mümkün olduğunca sinekliklerle korunması, vücudun örtülü tutularak sivrisinek ısırmasının önüne geçilmesi ve ateşlenen hastaların kanlarının alınıp Asya Grubu Laboratuvarına gönderilerek hastalık taşıyanların ayıklanması gibi tedbirlerle sıtmanın yayılması önlenmeye çalışılıyordu. 15. Kolordu birlikleri içerisinde görülen sıtmanın yayılmasını önlemek için altı adet seyyar bakteriyoloji sandığı ile her çeşit analizi yapabilecek bir laboratuvar da Kalvert Çiftliği’nde faaliyete geçirilmiş, ancak bu çabalara rağmen hastalık önlenememiş ve Mayıs 1915’te Kumkale bölgesinde ciddi sıtma salgını görülmüştü. 

Birliklere haftada iki gün 1 gram kinin verilerek hastalığın yayılması önlenmeye çalışılmış, ancak bu da yeterli olamamıştı. Kumkale’de iki erin aniden hayatını kaybetmesi üzerine birlik hekimi Yüzbaşı Sabri Bey kusurlu görülerek divan-ı harbe verilmiş; Dr. Abdülkadir Lütfi Bey tarafından erlere otopsi yapılarak, mikroskobik incelemede, dalak ve kanda bol miktarda habis bir sıtma türünün parazitlerine rastlanmış ve nihayetinde hekimin sorumluluğu olmadığı ortaya çıkmıştı. 

Hastalığın tedavisinde kullanılan kinin de yeterli miktarda değildi ve cephe genelinde görülen 116.985 sıtma vakasından 6.661’i ölümle sonuçlanmıştı. 

Dizanteri: Savaş sırasında Çanakkale cephesinde görülen diğer bir salgın da dizanteriydi. Bombardımandan korunmak için derin kazılan siperler çoğu zaman ıslaktı ve bu rutubet askerler arasında ishalin yayılmasına neden oluyordu. 5. Ordu Kurmaybaşkanlığı’nın 26 Ağustos 1915 tarihinde Sahra Sıhhiye Genel Müfettişliği’ne gönderdiği telgrafta, Kuzey ve Güney Grupları’nda çok miktarda dizanterili hastanın bulunduğunu bildirilmişti. 26-28 Ağustos 1915 tarihleri arasında cephede yaklaşık 500 askerde kusma, kanlı ishal, baş ve karın ağrısı şikâyetleri başgöstermişti. Kullanılan suyun temiz olmaması sebebiyle başlayan dizanteri vakaları, yeterli miktarda ilaç bulunmadığından yayılıyor; bu hastalara killi toprak yedirilerek tedavi sağlanmaya çalışılıyordu. 

İskorbüt C: C vitamini eksikliğiyle ortaya çıkan ve diş etlerinde şişkinlik ve kanamalar şeklinde kendini gösteren bu hastalık özellikle kış mevsiminde beslenme yetersizliğiyle ortaya çıkmıştı. Kış aylarında dağ eteklerinde bulunan ve askerin de tanıdığı “kuzukulağı” bitkisinin tüketilmesi sağlanarak tedbir alınmaya çalışılmış, yaz aylarında sebze ve taze gıdalar verilmesiyle de yaygın hale gelmesi önlenebilmişti. 

Tifüs: Askerler aylarca yıkanamıyordu ve çamaşırlarını değiştirme imkanları da yoktu. Bitlenmişlerdi; yoğun sıcaklarda o denli rahatsızlardı ki doğru dürüst uyuyamadan savaşmak zorunda kalıyorlardı. Savaşın durgun anlarında, sıkıntıdan bit yarışı yapıyor ya da elbiselerini çıkararak elleri kıpkırmızı olana kadar saatlerce bit kırıyorlardı. Bitlenme en önemli sorunlardan biri haline gelmişti; tedirgin edici boyutlardaydı ve önüne geçilmeliydi. Zira tifüs salgınına sebep olabilirdi. Sonunda korkulan oldu; çok geçmeden tifüs vakaları görülmeye başlandı. 

3 Mart 1915’te Kandire amele taburları arasında çıkan tifüs salgınına karşı mücadele için bölgede görevlendirilen Dr. Abdülkadir Lütfi, Kandire’ye gittiğinde 3000’den fazla askerin perişanlığını ve bunun yanı sıra askerler arasında ölüm oranının hayli yüksek olduğunu, tifüs hastalığına yakalanan 149 askerden 36’sının hayatını kaybettiğini görmüştü. Kandire çarşısını gezerken ekmek fırınlarını bitle mücadele için kullanmaya karar verdiği günü anılarında şöyle anlatacaktı: “Kandire çarşısını gezerken sıra ile ekmek fırınları gördüm. Meslekte ilk memuriyetim olan Serviburnu Tahaffuzhanesi kolera mücadelesinde askerin peksimetlerini ve peksimet çuvallarını asker fırınlarında temizlettiği hatırıma geldi. Bu düşünce ile Kandire fırınlarını etüv yerine kullanmak ve askeri çadır hamamlarında hamamlandırarak temizleme fikri gönlümde bir sevinç yarattı.” Bu fikirden hareketle Kandire’de üç fırın ve altı hamam çadırı ile birlikte 10 gün yapılan mücadele sonucunda amele taburlarının temizlenmesi sağlanmış ve böylece tifüs vakalarında da kayda değer bir azalma kaydedilmişti. İstanbul’a döndüğünde Sahra Sıhhiye Müfettişliği’ne rapor vermiş ve hatta vasıtası olmayan yerlerde ordunun söz konusu usulden yararlanmasını teklif etmişti. Fırın olmayan yerlerde meyilli arazide toprak oyularak sahra fırını yapılabileceğini de dile getirmişti. 

Savaş cephelerden önce, koğuşlarda can aldı 

Bu usulde fırın içinde ateş yakılıyor, hararet derecesini tayin için içerisine bir beyaz kâğıt konuluyordu. Kâğıt kavrulmaz sararırsa istenilen ortam hazırlanmış oluyor, içeriden ateş çekilerek fırının zeminine yaş bir çuval seriliyor ve onun da üzerine, su püskürtülmüş elbiseler konularak fırının kapısı kapatılıyor, 10-15 dakika içerisinde bitlerin tamamen telef olması sağlanıyordu. 

Dr. Abdülkadir Lütfi’nin savaş sonrası kariyeri 

I. Dünya Savaşı boyunca Çanakkale’de, Bağdat’ta, Musul’da görev yapan, savaşın ardından Millî Mücadele’ye katılan ve Sakarya Savaşı’nda bulunan Dr. Abdülkadir Lütfi, 1922 yılında Gülhane’deki hocalık görevine döndü. 1927’de Gülhane Hastanesi dahiliye kliniği profesörlüğüne atandı. 1939’da 1. Ordu Sağlık Başkanı, 1941’de tuğgeneral oldu ve İstanbul 1. Ordu Sıhhiye Mütehassıslığına atandı. 1943’te terfi ederek Millî Savunma Bakanlığı Sıhhiye Dairesi Başkanı olan Ordinaryüs Profesör Dr. Tümgeneral Abdülkadir Lütfi Noyan daha sonra askerliğe veda ederek 1945’de kendisine tevdi edilen ulvi görevi yerine getirdi. Bu satırların yazarının da bir mezunu olmaktan daima kıvanç duyduğu, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk tıp fakültesi olan Ankara Tıp Fakültesi’ni kurdu ve onun ilk dekanı oldu. 

“Göreve saygı ve aşktan başka öğünecek hassam yoktur” sözünün sahibi büyük hekimin aziz hatırasına minnet ve hürmetle… 

Yeryüzünde var olduklarından beri kadınlar tarihin ilk hekimleri de oldular; çünkü doğururlar, ana olurlar ve doğurduklarını memelerinin bereketiyle besleyip onları sınırsız bir şefkatle korurlar. Hekim, hikmetten gelir bilindiği gibi… Ve belki de bütün güzellikleri ve kusurlarıyla hayatın bileşimindeki hikmette gizlidir kadınların içgüdüsel hekimliği… 

Toprağı işlemek, ona bağlı bir hayat biçimini de beraberinde getirecek ve insanlar yerleşik düzene geçecekti ki bu da toprak mülkiyet ve sonu gelmez savaşlar demekti. Sonuçta tarım toplumuyla birlikte sosyal roller de değişti ve ataerkil bir yapı insanlık tarihine hâkim oldu. Bu durum hekimlik uğraşının da kaçınılmaz olarak erkek egemenliğine girmesine yol açacak, evlerde kadınlar tarafından hekimlik yapılmaya devam edilmekle birlikte, hekimlik ev dışında yapılan profesyonel bir mesleğe dönüşecek ve kimi istisnalar dışında neredeyse tamamen bir erkek alanı olacaktı. Gayet iyi bilindiği gibi, tıbbın babası kabul edilen Hipokrat’ın okulu da kadınlara kapalıydı ve asırlar boyunca da kapalı kaldı. 

Kadınlar elbette direndiler bütün bu yasaklara. MÖ. 4. yüzyılda Antik Yunan döneminde yaşayan ilk kadın hekim Agnodice, tıp eğitimini İskenderiye’de Hocası Herophilos’tan almış, kadın hastalıkları ve doğum öğrenmiştir. Fakat hekimlik yapması yasaktır; erkek kılığında hekimlik yapmak zorunda kalışı ve yakalanıp yargılanışı onu bir efsaneye dönüştürür ve hikayesi ölümsüzleşir. 

Doğum yaptıran kadın hekim, Sabuncuoğlu Şerefeddin, 17. yüzyıl. 

Ortaçağ Avrupası’nda rasyonellikten uzaklaşıp kilisenin hakimiyetine giren hekimlik, bilgi ve düşünce yerine inancın ve dogmanın etkisindeydi ve tabii yine kadınlara yasaktı. Bunun tek istisnası 11. yüzyılda kadınların da eğitim gördüğü İtalya’daki Salerno Tıp Okulu’dur ve bu okulun jinekoloji dersleri bir kadın hekim olan Trotula tarafından verilmiştir. Kıta Avrupası’nda 13. ve 17. yüzyıllar arasında hekimlik yapan kadınlar cadılıkla itham edilerek binlercesi ölüm cezasına çarptırılmış; bugün “cadı av”ı olarak anılan insanlık tarihinin en karanlık zamanlarından biri olarak kayıtlara geçmiştir. 

Yunan mitolojisinde Hygieia, Roma mitolojisinde Salus, Sümer mitolojisinde Bo… Kadim zamanların sağlık tanrıçalarından beri ebelik yapan, hasta tedavi eden kadınlara asırlardır hekimlik yapma hakkı -İtalya dışında- tanınmıyordu. İngiltere ordusunda 50 yıl boyunca cerrah olarak çalışan James Barry (1797- 1865), öldüğünde üniforması ile gömülmek istediğini vasiyet etmişti; vasiyetine uyulmadı ve bir kadın olduğu anlaşıldı. Öylesine büyük bir utanca sebep olmuştu ki bir erkek olarak gömüldü ve gerçek cinsiyetinin açıklanmasına 100 yıllık bir süre için yasak konuldu. 

Trotula metinleri 

İsmini kadın tıp yazarı Salernolu Trota’dan alan Trotula metinleri, kadın hekimliği üzerine 12. yüzyılda yazıldığı düşünülen üç kitapçıktan oluşmaktadır. 

ABD’de Elizabeth Blackwell (1821-1910), uzun ve çetin bir mücadele sonunda New York’ta Geneva Tıp Okulu’na kabul edildi. Bütün engellemelere rağmen bu okulu birincilikle bitirecek; diplomasını aldığı 23 Ocak 1849 tarihinde ilk kadın doktor olacak; fakat bununla bitmeyecek ve çalışma izni almak için yine uzun ve çetin yeni bir mücadele vermek zorunda kalacaktı. 

Osmanlı Devleti’nde kadın hekim ve ebeler 

Osmanlılar’da kadınların hekimlik yaptığına dair en eski kaynak 15. yüzyılda cerrahi müdahale yapan “tabibe” minyatürlerinin bulunduğu Sabuncuoğlu Şerafeddin’in Cerrahiyetü’l Haniyye adlı eseridir. Osmanlı Devleti’nde usta-çırak yöntemiyle yetişen kadın hekimler asırlar boyunca tababet icra etmişler ve cerrahi müdahaleler yapmışlardı. Çiçek aşısını keşfeden Anadolu’nun isimsiz bilge kadınları bir yana, 1600’lü yıllarda fıtık ameliyatları yapan Üsküdarlı Saliha Hatun gibi şöhreti günümüze kadar ulaşan bir kadın cerrah olduğu gibi, sarayda hizmet veren kadın hekimler de vardı; Buha Eşkenazi, Meryem Kadın, Tabibe Gülbeyaz Hatun en bilinenleri. Bunlardan Gelincikli Meryem, Tanzimat padişahı Abdülmecid’i, şehzadeliğinde çiçek çıkarınca ölmekten kurtarmıştı. 

Anneden kızına veya başka bir kıza usta-çırak yöntemi ile aktarılan ve toplumda saygı gören geleneksel kadın mesleği ebelikti; fakat 19. yüzyılda tıp alanındaki ilerlemelere ayak uyduramayan ebeler yetersiz kalmaktaydı. Bunun üzerine 1840’ta Tıbbiye’de kurulan bir komisyon, ebelerin burada açılan kursları tamamlayarak diploma aldıktan sonra mesleklerini uygulayabileceklerine ve aynı zamanda hastabakıcı olarak da görev yapabileceklerine hükmetti. Böylece 1842-1843 ders yılında Tıbbiye’de açılan ebe sınıfında eğitim başladı ki, bu kurs ilk hemşirelik eğitiminin de başlangıcı kabul edilir. 

Ebe sınıfı sayesinde kadınların hem sağlık alanında hem de diğer alanlarda eğitim alma süreçleri başlamış oldu. Müslüman bir kadının evinden başka bir yerde bir erkekten ders alması hiç de kolay değildi; ancak ebelik eğitimi kadının sosyal hayatın içine girmesinde çok önemli bir rol oynamıştı; artık tayin ediliyorlar ve devletten maaş alıyorlardı. Buna mukabil hekimlik hem fiziksel olarak hem de örf ve adetler bakımından kadınlar için henüz uygun bir meslek olarak görülmüyordu. 

1890’da, Tercüman-ı Hakikat gazetesinde yayınlanan “Tabibeler” adlı makalede kadınların tıp eğitimi alamayacağı ve hekimlik yapamayacağı ileri sürülmüş, böylece Müslüman kadınlarının hekim olup olamayacağı ile ilgili ilk tartışma başlamıştı. 1898’de Şura-i Devlet, tartışmaları süren bu konuyu inceledi ve kadınların hekimlik yapamayacaklarına karar verdi. 23 Mayıs 1898 tarihli gazetede de bu kararı duyurdu. 

İlk kadın doktorumuz Adapazarlı bir Ermeniydi

Osmanlı Devleti’nde kadınların tıp fakültesine girmelerinin yasaklandığı 1898’de, Zaruhi Serope Kavalcıyan Adapazarı’ndaki Amerikan Kız Koleji’nden yeni mezun olmuştu ve babası, Boston Üniversitesi Tıp Okulu mezunu Dr. Serope Kavalcıyan gibi doktor olmak istemekteydi. Bu nedenle tıp tahsili yapmak üzere ailesi tarafından ABD’ye, Chicago’daki Illinois Üniversitesi’ne gönderildi. 

1903’te üniversiteden mezun olan Dr. Zaruhi Kavalcıyan, mezuniyetinden bir yıl sonra memleketi Adapazarı’na döndü. Osmanlı ülkesinin ilk kadın doktoruydu. Ne var ki II. Abdülhamid döneminde sadece Osmanlı uyruğunda olmayan yabancı kadın hekimlere çalışma izni verilmekteydi. Babasının gellemelere rağmen bu okulu birincilikle bitirecek; diplomasını aldığı 23 Ocak 1849 tarihinde ilk kadın doktor olacak; fakat bununla bitmeyecek ve çalışma izni almak için yine uzun ve çetin yeni bir mücadele vermek zorunda kalacaktı. 

Babasının yanında asistanlık ve yanı sıra Amerikan Kız Koleji’nde kimya ve biyoloji öğretmenliği yapmaya başladı. Babasının felç geçirmesi ve ölmesi üzerine onun hastalarının tedavisini sürdürdü. 1. Dünya Savaşı devam etmekteydi ve hayat şartları çok zordu; bu şartlarda hekimliğin yanı sıra yardım kuruluşlarında da görevler aldı. 

Kavalcıyan’ın mezarı 

Türkiye’nin ilk kadın hekimi Zaruhi Kavalcıyan’ın mezarı, Feriköy Ermeni Protestan Mezarlığı’nda bulunuyor. 

1921’de Amerikan Kız Koleji’nin Adapazarı’ndan Üsküdar’a taşınması sebebiyle diğer öğretmenlerle birlikte İstanbul’a yerleşti. Kolejde yine kimya, biyoloji ve fizik dersleri verirken tanındığı ve çok sevildiği Üsküdar’da uzun yıllar boyunca hekimlik yapmaya da devam etti. Dr. Zaruhi Kavalcıyan 1969’da hayatını kaybetti. 

1915-1920 döneminde yurtdışına giden kızlar 

İstanbul Darülfünunu 1915’te kız öğrenci kaydetmeye başlamıştı ama, Tıp Fakültesi kız öğrenci almıyordu. Bu nedenle tıp okumak isteyen kız öğrenciler başka ülkelere gittiler. İlk olarak 1915’te İzmir Vilayeti İdare-i Hususiyesi, eğitim masrafları İstanbul Vilayeti tarafından ödenmek üzere, İzmirli Suat Mahmut ve Fatma Süeda Hanımları Cenevre Tıp Okulu’na (Ecole de Médecine) gönderdi. 

1916’da Safiye Ali, Maarif Nezareti bursuyla Almanya’ya, Würzburg Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne gönderildi. 1918’de Bedriye Veysi Bora yine Maarif Nezareti’nin yardımıyla tıp eğitimi için Münih’e gitti. Uzun yıllar İstanbul’da hıfzıssıhha müdürlüğü ve dâhiliye uzmanlığı yapmıştır. Fatma (Reşit) Arif Atasagun, Darülfünun biyoloji öğrencisi iken Rockfeller bursuyla 1919’da Boston Tufts Üniversitesi’ne gitti. 1925’te mezun olarak ertesi yıl Türkiye’ye geldi; ilk kadın jinekologtur. Havva Hayrünnisa (Ataullah) 1919’da burslu gönderildiği Londra Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde tıp eğitimi aldı; kadın-doğum uzmanı oldu. Semiramis Rıfat Ekrem, 1921’de gönderildiği Münih Tıp Fakültesi’ni 1927’de bitirdi. Şişli Etfal Hastanesi’nde ihtisas yaparak çocuk hastalıkları mütehassısı oldu. 

Tıbbiye’ye doğru 

Yabancı uyruklu kadın doktorlara çalışma izni veriliyor fakat Osmanlı uyruğundaki kız öğrenciler Tıbbiye’ye alınmıyordu. Sıhhiye Meclisi kadınların hekim olamayacaklarına dair bir mazbata çıkarmıştı; kadınların evlenip aile kurduktan sonra mesleklerine devam etmeyecekleri, fakülteye girmenin “iffet ve ahlak” değerlerini zedeleyeceği, erkek hastaları muayene etmemeleri ve anatomi diseksiyonlarına da katılmamaları gerektiği savunuluyordu. 

İstanbul Sıhhiye Müdürü Rasim Ferit Bey, 20 Haziran 1917 tarihinde Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesi’ne, “yurtdışında tıp tahsili yapan kız öğrencilerin diploma alarak döndüklerinde ne yapacaklarını” sordu. Sıhhiye Müdür-i Umumisi Dr. Adnan, konuyu Dâhiliye Nazırı Talat Paşa’ya aktardı ve Sadaret’e savaşta verilen hekim kaybı nedeniyle oluşan hekim açığını kapatmak için kadınlara da tıp tahsili imkânı verilmesini öneren bir dilekçe verildi. Fakat Sadrazam Talat Paşa Rusya’daydı; Vükelâ Meclisi’ne başkanlık eden Enver Paşa ise karşı görüşteydi ve dilekçeyi reddetti. Ertesi yıl başvuru tekrarlandığında, bu kez Meclis-i Vükelâ “Memâlik-i Osmaniye’de kadınların da erkekler gibi tababet, dişçilik ve eczacılık etmelerinde mahzur görülmediği” kararını verdi. Muallim Mecmuası’nın 15. sayısında duyurulan bu karar, kadınların Tıp Fakültesi’ne girmesi yolunda kazanılan ilk zaferdir. Bu kararın hemen ardından üçü Türk sekiz kız öğrenci tıp fakültesine kaydolmak için başvurdu, fakat kabul edilmediler… 

İlk kadın hekimlerimizden Dr. Müfide Küley 

Cumhuriyet tarihimizin ilk kadın hekimlerinden Dr. Müfide Küley, İstanbul Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Kliniği’nde Gastroenteroloji bölümünün kurucusudur. 

Tıp fakültesinde düşünce ayrılıkları vardı. Okulda ders verenler arasında şiddetli tartışmalar oluyor, İstanbul gazetelerinde kadınların hekimlik yapamayacaklarına dair hararetli yazılar yayımlanıyordu. Kadınlar biyolojik olarak bu mesleğe uygun görülmüyordu. Kadın doktor olursa bu meslekte çalışmak fırsatını bulamayacağı, evlenip çoluk çocuğa karışacağı, doktorluğu terkedeceği ve bütün emeklerin boşa gideceği; kadınların tıp fakültelerine girmelerinin iffet ve ahlakın bozulmasına yol açacağı; kadın hekimlerin erkek hastaları muayene edemeyecekleri ve anatomi derslerinde diseksiyon yapamayacakları öne sürülüyordu. 

İlk Türk kadın cerrah

Dr. Suat Rasim, 1922 Eylül’ünde Dr. Besim Ömer Paşa’nın teşebbüsüyle Haydarpaşa Tıp Fakültesi’ne kaydedilen ilk kadın öğrencilerden biridir. 1927’de mezun olmuş, 1931’de de uzmanlık sınavını vererek cerrah olmuştur. 

Amerikan Kız Koleji’nde kadın tıp öğrencileri 

Millî Mücadele’nin başladığı 1919’da, İstanbul Amerikan Kız Koleji müdürü Dr. Mary Mills Patrick, kolejin içinde bir tıp fakültesi açmak üzere çalışmalarına başlamıştı. New York Columbia Üniversitesi’nin “College of Physicians and Surgeons” programı temel alınmıştı ve Eylül 1920’de Amerikan Kız Koleji Tıp Bölümü (Department of Medicine Constantinople Women’s College) eğitime başladı. İlk sene hiç Türk öğrencileri olmadı. 1921-1922 öğretim yılında Hamdiye Abdürrahim ve Sabiha Süleyman, 1923-1924 öğretim yılında ise Seniha Fuat bu okulda tıp eğitimi almaya başladılar. Amerikan Kız Koleji Tıp Bölümü Türkiye’de kız öğrencilerin tıp eğitimi almalarını sağlayan ilk akademik kurumdu ve 3 Mart 1924 tarihinde çıkan, yabancıların yükseköğretim kurumu açma ve çalıştırmalarını yasaklayan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile kapatıldı. 

Haydarpaşa Tıbbiye 

Darülfünun Emin’i Dr. Besim Ömer Paşa, 1921’de Tıbbiye’ye kız öğrenci almak istemiş fakat Dr. Akil Muhtar buna engel olmuştu. O sıralarda sadece kızların eğitim aldığı bir Tıbbiye Mektebi açılması fikri de ortaya atılmış ama buna da derhal karşı çıkılmıştı. Darülfünun grevinin ardından Tıbbiye yeniden açıldığında, Dr. Besim Ömer Paşa, Müfide Kazım, Sabiha Süleyman ve İffet Naim adlı ilk üç kız öğrenciyi kayıt etti. Eylül 1922’de Tıbbiye’de kız öğrenci sayısı 10 olmuştu. Altı kız öğrenci 1927’de tıp eğitimlerini, 15 Ekim 1928 tarihinde de Gülhane’deki stajlarını tamamlayarak diplomalarını aldılar. Üç kız öğrenci okuldan ayrılmış, biri ise tüberkülozdan hayatını kaybetmişti.

Ve bugün…

19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın hemen başında ABD, Avrupa ve Türkiye’de kız öğrencilerin münferit girişleri vardır tıp okullarına. Başlangıçtan bugüne kadar olan büyük resme baktığımızda, tıp fakültelerine giren kız öğrenci sayısının 1970’lere kadar giderek artan biçimde yükseldiğini görürüz. Bu tarihten itibaren 68 kuşağının getirdiği özgürlük rüzgarıyla tıp fakültelerine giren kız öğrenci sayısı büyük bir artış göstermiş ve kız-erkek oranı neredeyse eşitlenmiştir. Ülkemizde 2018 itibariyle tıp fakültelerinde okuyan 38.725 erkek öğrenciye karşın 37.231 kız öğrenci bulunmaktadır. 

1928 Tıbbiye mezunları

Dr. Safiye Ali: Yardımsever melek

Cumhuriyetin ilk diplomalı kadın hekimi Dr. Safiye Ali, 1894’de İstanbul’da yüksek sınıftan bir ailenin kızı olarak dünyaya gelmiş; 1916’da Amerikan Kız Koleji’ni bitirdiğinde öğrencilik yıllarında yaşadığı Balkan Harbi’nin etkisiyle doktor olmaya karar vermiştir. Bu seçimde okul müdürü Mary Mills Patrick’in de etkisi büyüktür. Maarif Nezareti bursuyla Almanya’ya Würzburg Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne gönderilir. 

1921’de diplomasını alarak mezun olur; Würzburg Julius-Maximilians Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde kadın hastalıkları ve çocuk hastalıkları ihtisası yaparak 1922’de yurda döner. O yıllarda yurtdışında eğitim gören tıp öğrencilerinin diplomaları, Sıhhiye ve Muavenet-i içtimaiye Vekâleti’nde kurulan bir komisyon tarafından incelenmek suretiyle tababet icazetnamesi verilmektedir. Safiye Ali, Haziran 1923’te ilk Türk kadın doktor olarak icazetnamesini alır. Ardından, Cağaloğlu’nda bir muayenehane açar. Gazeteye verdiği ilanda şöyle yazmaktadır: “Dr. Safiye Ali Hanım, kadın ve çocuk hastalarını Cuma ve Pazar’dan maada her gün ve öğleden sonra İstanbul’da Nuruosmaniye Caddesi’nde 52 numaralı muayenehanesinde kabul eder”. 

“Yüreği bir pırlantaydı” 

Safiye Ali için Prof. Dr. Lehmann şöyle der: “Safiye’nin yüreği bir pırlantaydı. O yüksek ruhlu, insancıl bir varlıktı. Bizim kalbimizde hayranlık duyduğumuz, büyük bir yardımsever melek olarak yaşayacaktır”. 

Amerikan Kız Koleji bünyesinde açılan ilk kız tıp okulunda jinekoloji ve obstetrik dersleri de vermeye başlamıştır, ama daha fazla kadın ve çocuğa ulaşmak ve yardım etmek istemektedir; Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nin kadınlar merkezinde de çalışmaya başlar. Merkez, sütten kesilmiş 1 yaş sonrası hasta ve zayıf çocukların bakımı amacıyla, 1 Ağustos 1923’te Küçük Çocuklar Muayenehanesi’ni kurar. O yıllarda, birçok Avrupa şehrinde çeşitli nedenlerle anne sütünden kesilmiş ve steril süt içme imkanından mahrum olan çocuklar için açılan Süt Damlası Bakım Evleri vardır. İstanbul işgal altındayken, Fransız General Pelle’in girişimi ile Fransız Kızılhaçı’na bağlı Kadınlar Cemiyeti de 1921’de yoksul ve yardıma muhtaç Türk çocuklarının süt ihtiyacını ve bakımını sağlamak için Süt Damlası-İstanbul Şubesi’ni kurar. Annelere ve çocuklara büyük faydalar sağlayan Küçük Çocuklar Muayenehanesi 1925’te ne yazık ki kapatılır. Süt Damlası’nda çalışmaya devam eden Safiye Ali, anne ve çocuklara karşılıksız destek olmayı sürdürür. 

Yine 1925’te Dr. Besim Ömer Paşa’nın yönetimindeki Himaye-i Etfal Cemiyeti’ne bağışlanan bu kurum, Batılılar tarafından kurulup Müslüman-Türk çocuklarına bağışlanan ilk hayır kurumudur. Himaye-i Etfal Cemiyeti Süt Damlası Müessesesi olarak Beyazıt-Laleli’deki Seyyit Hasan Paşa Medresesi ile sebilinde faaliyet gösterir; 1926’da yılında Safiye Ali’nin müdürlüğe getirilmesinden sonra çocuk bakımı ve sağlığı için önemli bir kurum olur. 

Safiye Ali bir yandan İstanbul’da mesleğini icra ederken bir yandan da uluslararası kongrelerde Türkiye’yi temsil eder. 1924’de Londra’daki Beynelmilel Kadın Doktorlar Kongresi’ne 18 ülkeden 300 kadın doktor katılmış ve Safiye Ali uluslararası bir kongrede Türkiye’yi temsil eden ilk kadın delege olmuştur. Türkiye’yi temsilen katıldığı bir diğer kongre Beynelmilel Kadın Doktorlar Cemiyeti tarafından 1928’de Bolonya’da düzenlenen kongredir. Safiye Ali kongrede yapmış olduğu konuşmasını, dönemin gazetesi Servet-i Fünun’da “İtalya’da Bolonya Şehrinde İçtima Eden Beynelmilel Kadın Hekimler Kongresi Münasebetiyle Seyahat İntibalarım” yazısında şöyle anlatır: 

“Dört gün devam eden bu kongrede, bu fenni içtimada nelerden bahs olundu? Yukarıda arz ettiğim gibi tamamıyla kadınlığın ruhunu dolduran hilkatine temas eden meselelerden: çocukluk, çocuk hastalıkları ve içtimai teşkilatı. Ben de bu meyanda büyük bir zevk ve iftiharla Türkiye’mizin hususiyle Türk kadınlığının tarihte hiçbir misli görülmemiş İnkılabından, mazinin esaret zincirlerini kıran, paslı izlerini silen ve gideren azimli ve kuvvetli ellerden, son senelerde çocuklarımız için yorulmak bilmez bir sa’y ile uğraşan sıhhat mücahidimiz Doktor Refik Bey Efendi’nin vücuda getirdiği ve getirmekte olduğu içtimai faaliyet ve teşkilattan ve yine son senelerde tatbik olunan Mekteb-i Hıfzısıhhattan velhasıl çocuklarımızı sağlam yetiştirmek çocuk vefeyatının önüne geçmek için Hükümet-i Cumhuriyetimizin yaptığı fedakârlıklardan ve hepsinin fevkinde bugünkü şark kadınının hayatında bir abide-i hürriyet olan büyük Gazi’mizden dilim döndüğü, gücüm yettiği kadar bahs ettim ve arkadaşlarımın bitip tükenmek bilmeyen suallerine cevap vermeye çalıştım”. 

Hayır işlerini sürdürürken aynı zamanda kadınların siyasi haklarının kazanılması konusunda faaliyete geçen Türk Kadınlar Birliği üyelerinden biridir ve gazetelere verdiği röportajlarda kadınların bir gün mebus olacaklarını ve kendisinin çocuklara yardım konusunda Meclis’te sesini duyurmayı çok istediğini ifade eder. Kadın hakları konusundaki görüşleri ve fotoğrafları gazetelerde sık sık yayımlanmakta; giderek yükselen bu şöhret şimşekleri de üzerine çekmesine sebep olmaktadır. Meslektaşlarının haksız ve acımasız ithamlarına maruz kalan Safiye Ali sonunda Süt Damlası’ndan istifa eder. 

Yıl 1928’dir; meslek hayatının en parlak dönemini yaşamaktadır ve kansere yakalanır. Almanya’ya Dortmund şehrine gider; geçirdiği operasyon sonrası, mesleğine orada devam eder. 5 Temmuz 1952 günü hayata veda eden Safiye Ali için Prof. Dr. Lehmann şöyle der: “ Safiye’nin yüreği bir pırlantaydı. O yüksek ruhlu, insancıl bir varlıktı. Bizim kalbimizde hayranlık duyduğumuz, büyük bir yardımsever melek olarak yaşayacaktır”. 

Cumhuriyet döneminde ilk kadın hekimlerimiz

Fatma Müfide Küley (1899-1985): Dahiliye ihtisasını 1933’te bitirdikten sonra Kadıköy’de bir muayenehane açtı. 1936’da Haydarpaşa Numune Hastanesi’nde Prof. Tevfik Sağlam’ın yanında görevlendirildi. 1943’te doçent, 1953’te profesörlük kadrosuna atandı. 1963’te İç Hastalıkları Kliniği’nde Gastroenteroloji bölümünü kurdu. 

Tıp okumasına izin verilmedi 

Müfide Küley, Tıp Fakültesi’ne kadın öğrenci alınmadığı için biyoloji okumak zorunda kaldı. 1921’de de Tıp Fakültesi’ne başvurdu ancak erkek hocaların şikayetiyle derslere alınmadı. 1922’de ise mücadelesi sonucunda dersleri takip edebildi. 

İffet Naim Onur (1906-1995): Mezun olduktan sonra jinekoloji ve doğum alanında uzmanlık eğitimi aldı. Gülhane’de cerrahi eğitimini 1933’de tamamladı; jinekoloji ve cerrahi uzmanı olarak çalıştı. Türk Ortopedi ve Travmatoloji Derneği kurucu üyesiydi ve 1981’de Société Internationale de Chirurgie’nin “emeritus üyesi” seçildi. İstanbul-Küçükçekmece’de bir ilkokula adı verildi. 

Hamdiye Abdürrahim Maral (1895-1975): 1921’de Amerikan Kız Koleji Tıp Okulu’na girdi; okulun 1924’de kapanması üzerine İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi’nin 2. sınıfına naklen geldi. 1928’de mezun olduktan sonra cilt hastalıkları, fizik tedavi ve radyoterapi üzerine uzmanlık eğitimi aldı. Kadıköy’deki özel muayenehanesinde hekimlik mesleğinin yanı sıra, 50 yıl boyunca matematik öğretmenliğine de devam etti. 

Sabiha Süleyman Sayın (1903-1983): Tıp eğitimine Amerikan Kız Koleji Tıp Okulu’nda başlamıştı; Darülfünun Tıp Fakültesi’nde tamamladı. Pediatri uzmanlığını 1932’de bitirdi. 1962’de emekli olana kadar Üsküdar Sağlık Merkezi Başhekimliğini sürdürdü. Dünya Sağlık Örgütü tarafından takdirnameye layık görüldü. 

Suat Rasim Gız (1903-1980): Tıbbiye’ye kaydolan ilk kız öğrencilerden biriydi ve öğrenimi boyunca Kalamış Rum İlkokulu’nda öğretmenlik yapmaya devam etti. Mezun olduktan sonra Haseki Nisa Hastanesi’nde cerrahi asistanlığına başladı. Genel cerrahi uzmanı olduktan sonra 1931’de Şişli Etfal Hastanesi’ne “operatör muavini” unvanı ile atandı ve böylece Türkiye’nin ilk kadın cerrahı oldu. 

Fitnat Celal Taygun (1898- 1985): Haseki Nisa Hastanesi’nde başladığı cerrahi uzmanlığı eğitimini 1933’te tamamladı ve “Birinci Sınıf Emraz-ı Hariciye Mütehassısı” unvanını aldı. Aydın’da, Artvin’de, Ankara’da, Zonguldak’ta çalıştı. 

Curie çiftinin radyum elementini keşfi, 1910’larda “global” bir çılgınlık yaratmıştı. Yaşlanmayı önlemekten kanseri iyileştirmeye kadar her derde deva olduğuna inanılan yeni mucize (!) element, kremlerden diş macunlarına, gıda maddelerinden saatlere hemen her şeyin içine sızdı. Radyoaktivitenin ölümcül etkisinin tanınmadığı dönemde fabrikalardaki kadın işçiler acılı şekilde can verecek, açılan davalara rağmen tazminatların ödenmesi yıllarca sürecek, bu arada fabrikalar çalışmaya devam edecekti. 

Her şeyi başlatan kadın 
Radyoaktivitenin kaşifi Marie Curie önce polonyumu buldu, ardından radyumu ayrıştırdı. 1903’te fizik, 1911’de kimya alanında Nobel ödülü kazanarak, tarihte Nobel alan ilk kadın, iki farklı dalda Nobel’e layık görülen ilk bilim insanı oldu. Marie ve Pierre Curie çifti laboratuvarlarında, 1905. 

Marie ve Pierre Curie 1898 yılında uranyum üzerinde çalışırlarken yeni bir radyoaktif element keşfettiler; karanlıkta yumuşak tonda bir yeşil renkle parıldayan bu yeni element tek kelimeyle büyüleyiciydi ve Latince ışın anlamına gelen radius kelimesinden ilham alarak ona radyum adını verdiler. “Benim güzel radyumum!” Madam Curie keşfettiği elemente karşı hissiyatını işte böyle ifade ediyordu… 

Kısa bir zaman zarfında bu keşif Avrupa’dan Amerika’ya sıçrayan bir radyum çılgınlığına sebep olacaktı. Elementin yaşlanmayı önlediği; gut hastalığına, hipertansiyona hattâ konstipasyona (kabızlığa) iyi geldiği iddia ediliyordu. Radyumlu diş macunları, kozmetik malzemeleri, radyumlu sular çıkmıştı piyasaya. Radyum klinikleri ve kaplıcaları bile açılmıştı. Radyumun canlı dokulara zarar verebilme potansiyeli de anlaşılmıştı ve bu sebeple kanseri iyileştirebileceği düşünülüyordu. Bu popülerliğin doğal sonucu olarak radyum dünyadaki en pahalı şey oluverdi; mucize (!) element gram gram satılıyordu ve bu tedaviler tabii ki zenginlere hitap ediyordu. 

Umut vadeden eden bir endüstri 

Amerikalı girişimci William J. Hammer 1902 yılında Paris’e gittiğinde, Curie’lerden bir miktar radyum kristali aldı. Ülkesine döndüğünde, bu mucize elementi kullanabilmenin yollarını ararken, radyumu çinko sülfat ve zamkla karıştırdığında karanlıkta daha iyi parlayan bir boya elde etti. Çok geçmeden bu ürün Amerika Radyum Şirketi (USRC-United State Radium Corporation) tarafından kol saatlerinin rakamlarının, akrep ve yelkovanlarının boyanmasında kullanılmaya başlandı; böylece karanlıkta da görülebilmeleri mümkündü. “Undark” markasıyla büyük bir reklam kampanyası başladı; radyum mucizesiyle artık her şey mümkündü. 

1917 baharında ABD 1. Dünya Savaşı’na girdiğinde USRC, Amerikan askerleri için saatler ve havacılık gereçleri imal etmek üzere hükümetle bir anlaşma yaptı. Şirket New Jersey’de bir fabrika kurarak düzinelerce genç kadını işe aldı; özel bir yetenek gerektirmeyen ve oldukça konforlu görünen bu işin kazancı da iyiydi. Radyum yakın zamanda keşfedilmiş harika bir elementti ve yepyeni bir iş kolu olan radyum boyama, özellikle genç kadın çalışanlar için epey havalı bir işti. Ayrıca savaştaki ülkelerine katkıları da oluyordu. Askerler için kol saatleri ve havacılık teçhizatları dışında siviller için de kol, masa ve duvar saatlerine radyum boyama yapıyorlardı. İşçi kızlar boyanın dağılmaması için fırçalarını dudaklarında ıslatıp ucunu sivriltiyorlardı. “Bunun bir zararı olur mu?” diye sorduklarında hep “hayır” cevabı aldılar. Oysa bu doğru değildi; radyumun zararlı olduğu keşfedildiğinden beri biliniyordu. Küçük miktarların sağlığa yararlı olduğu konusunda ısrarcı olan USRC, radyum endüstrisini bu iddia etrafında inşa ediyordu. 

İngiltere ve Amerika’da tereyağı, süt ve çikolata gibi ürünlere radyum eklenmişti tüketicinin iyiliği için. Yine İngiltere’de yüz kremlerine, sabunlara ve rujlara eklenen bir miktar radyum ışıltılı bir güzellik vaat ediyordu. Radyum enerji tabletlerinden radyumlu iç çamaşırlarına kadar çeşitli ürünler piyasada yerini alıyordu. Üreticiler iddialarını destekleyen araştırmalara fon sağladıkları gibi radyumun zararlarını gösteren bağımsız çalışmaları ne yazık ki görmezden gelmeyi tercih ediyorlardı. İşçiler “zararı olur mu?” diye sorunca daima “hayır” dediler ve kullanmaya devam ettiler. 

Radyasyona karşı hiçbir güvenlik önlemi almadıkları gibi hiçbir zararının olmayacağına dair son derece ikna edici açıklamalar yapmayı sürdürdüler. Diğer yandan fabrika yöneticileri ve kimyagerler kullandıkları materyalin uranyumdan bir milyon kere daha aktif olduğunu biliyorlardı ve potansiyel tehlikelerin farkındaydılar. Bu yüzden kendilerini maskeler ve panellerle koruyorlardı… 

Yeni elementin ölümcül yüzü 

Radyum boyama işinde çalışan kadın işçilerden Mollie Maggia 1922 yılı başında işi bırakmak zorunda kaldı, çünkü hastaydı. Her şey bir diş ağrısı ile başlamıştı. Ağrıyan diş çekildikten sonra başka bir dişi daha ağrımaya başlamış, o da çekilmişti. Ama dayanılmaz ağrılar nedeniyle birbiri ardına çekilen dişlerin yeri iyileşmiyor, hatta yara derinleşip ülserleşiyordu. Sonra Mollie’nin kolları-bacakları feci şekilde ağrımaya başladı ve yürüyemez hale geldi. Doktor bunun romatizma olduğunu düşünmüş ve aspirin verip istirahat önermişti. Genç kız çaresizdi; aynı yılın Mayıs ayında dişlerinin çoğunu kaybetmiş; bütün ağız boşluğu kapanmayan yaralar, enfeksiyon ve apselerle dolmuştu; kötü bir koku yayılıyordu etrafa. Çene kemiği büyük ölçüde erimiş ve kendiliğinden kırıklar olmuştu. Mollie ölüme doğru hızla sürüklenirken yalnız değildi; aynı yerde çalışan Grace Fryer da ağız boşluğunu ve çene kemiklerini tutan aynı hastalıkla mücadele ediyordu. Radyum işinde çalışan diğer kızlar da benzer durumdaydılar. 

1. Dünya Savaşı’nın üzerinden 4 yıl geçmişti; 1922 yılının 12 Eylül günü Mollie Maggia öldüğünde henüz 24 yaşındaydı. Fabrika çalışanlarından ilk ölen oydu ve kız kardeşi çok ağrılı ve korkunç bir şekilde öldüğünü söylüyordu. Ölüm raporuna muhtemel sebep olarak frengi yazılmıştı ve bu kayıt, çalıştığı şirket tarafından daha sonra onu karalamak amacıyla kullanılacaktı. Mollie hayata veda ederken çalışma arkadaşları da birer birer onu takip edeceklerdi. Radyum işine 15 yaşında giren Katherine Schaube’un da dişleri dökülüyordu; gittiği diş hekimi dişlerinin sanki güve yeniği gibi olduğunu söylemişti. Diğer kızlarda spontan kemik kırıkları başlamıştı. Bu genç kadınların başvurduğu doktorlar hastalıkların radyumdan kaynaklanabileceğini hiç düşünmemişlerdi; radyum harika bir ilaç olarak biliniyordu ne de olsa… 

Acı gerçekler, kara propagandalar 

Mağdurelerin işvereni Radyum Dial Company (Radyum Kadran Şirketi) –ki URSC’nin bir yan kuruluşuydu- ölümlerdeki mesuliyetini iki yıl boyunca mütemadiyen inkar etti. Sonunda işler bozulmaya başladığında, 1924 yılında radyum boyama işiyle ölümler arasındaki ilişkinin incelenmesine göz yummak zorunda kaldı. Harvard’dan Cecil Drinker’ın yaptığı araştırmada çalışanların saçlarında, ellerinde, yüzlerinde, oturdukları sandalyelerde, hemen her yerde radyoaktivite bulundu. Şirketin kendi yararına yaptırdığı araştırmalardan farklı olarak, bu çalışma bağımsızdı ve genç kadınların hastalığı ile radyum arasındaki bağı teyit ediyordu. Şirketin başkanı bunu şiddetle reddetti ve derhal kendisini destekler mahiyetteki çalışmalar için finansman sağladı. Çalışma Bakanlığı’na araştırma raporunun sonuçları hakkında yalan söyledi. Kamuoyuna karşı bu kadınların hastalıklarını şirkete yutturmak istedikleri ve asıl amaçlarının şirketten para koparmak olduğuna dair ısrarlı bir kara propoganda yapıyorlardı. 

Resmî araştırma raporu örtbas edilince, radyum boyama işinin çalışanları hergün yüzlerce kez dudaklarında ıslattıkları radyumun hastalıklarıyla olan bağlantısını kanıtlamak zorunda kaldılar. Radyumun güvenli olduğuna dair çok yaygın ve yerleşmiş bir kanıya karşı mücadele etmek zorundaydılar. 

Nihayet 1925 yılında, Harrison Martland adında bir hekim bu kadınların yaptıkları iş ile yakalandıkları hastalıklar arasındaki bağlantıyı keşfetti: Radyum bu kadınların kemiklerinde birikmişti! Radyumun bedenin dışında zarar verici olduğu aslında 1901 yılında Pierre Curie dikkati çektiğinden beri biliniyordu. Dr. Martland ise radyumun bedenin içine girmesi durumunda çok daha fazla hasar verici olduğunu keşfetti. Boyama fırçalarını dudaklarında ıslatan radyum kızları fırçadaki radyumun bir kısmını ister istemez yutuyorlardı. Sindirim sisteminden kan dolaşımına geçen radyum tüm vücuda dağılıyor, özellikle kemiklerde birikiyordu. İşte bu hasarlı kemiklerin içinde yerleşmiş radyum, gerçeği tüm çıplaklığıyla gösteriyordu. Bu zehirlenme ölümcüldü; çünkü bedenin içinde kemiklerin derinliklerine yerleşmiş radyumu oradan çıkarmanın bir yolu yoktu. Bu teşhis aynı zamanda bir kanıttı, normalde radyum boyama işinin de sonu olmalıydı. Ama hiçbir sorumluluk kabul etmeyen Radium Dial Company son derece gaddardı, buna izin vermek niyetinde değildi. 

Aslında 1914 yılından beri radyumun kullanıcıların kemiklerinde depolandığı, ayrıca kanda da değişiklikler yaptığı biliniyordu ama bu bulgular iyiye yorumlanıyordu. Bu yorumlara göre radyum kemik iliğini stimüle ediyor ve kan yapımı artıyordu. Fakat, sözkonusu araştırmalar radyum şirketleri tarafından finanse ediliyordu, sonuçların onların arzu ve çıkarları doğrultusunda çıkması hiç de şaşırtıcı değildi. Radyum nadir bulunan ve gizemli bir elementti, belli şirketlerin tekelindeydi. Radyum tıbbından yararlanan firmalar pozitif literatürün primer üreticisi ve yayıncısıydı. 

Hukuk mücadelesi 

Dr. Martland’ın çalışması Dial Company’nin eski çalışanlarını yüreklendirmişti. Haksızlığa karşı sürdürdükleri mücadelenin diğer ucunda halen tüm ülkede aynı şartlarda çalışmakta olan kızlar vardı, onları da korumak istiyorlardı. New Jersey’de bu kadınların hastalığı radyum işinin popülaritesini azaltmış ve boyama işi sonunda bitmişti ama 800 mil uzakta Ottawa Illinois’de yeni bir işyeri henüz açılmıştı, çalışanlar tehlikeden habersizdiler. Birşeyler yapılmalıydı. Avukat bulmak için ilk harekete geçen Grace Fryer oldu. Genç kadın 1917’de, henüz18 yaşındayken radyum işinde çalışmaya başlamış, üç yıl sonra bir bankada daha iyi bir iş bulduğu için ayrılmıştı. Grace Fryer 1925 yılında avukat aramaya başladığında hiçbir avukat bu davayı almak istemedi. Kimi kızların hikayesine inanmıyor, kimi de güçlü şirketleri karşısına almak istemiyordu. Daha başka kısıtlayıcı durumlar da vardı: Radyum zehirlenmesi o zamana kadar henüz tanımlanmış bir hastalık değildi. Ayrıca herhangi bir meslek hastalığına maruz kalındığında durum iki yıl içinde bildirilmesi gerekiyordu. Aksi halde o zamanki mevzuata göre mağduriyet zaman aşımına uğruyordu. Oysa, son derece sinsi gelişen radyum zehirlenmesinin aşikar hale gelmesi beş yılı alıyordu. Fakat bunların hiç biri Grace Fryer’i vazgeçirmeye yetmedi. İki yıllık arayışın ardından 1927’de Raymond Berry adında yeni mezun bir avukat davayı kabul ederek Grace Fryer adına firmaya karşı dava açtı. Hemen akabinde şirketin dört eski çalışanı daha sürece katıldı: Katherine Schaub, Mollie’nin kardeşleri Quinta McDonald ile Albina Larice ve Edna Hussman. 

Devasa ve ölümcül tümörler 
Radyumlu boyanın yol açtığı çene sarkomundan muzdarip saat kadranı boyama işçisi bir kadın. Sayıları elliyi bulan ‘Radyum Kızları’ndan birçoğu kemiklerinde biriken radyum nedeniyle birkaç yıl içinde hayatlarını kaybedeceklerdi. 

Daha sonra medyada “Radyum Kızları” olarak anılacak bu genç kadınların dramı böylelikle mahkeme salonlarına taşınmış, mağdureler nihayet mahkemede şirketle hesaplaşma fırsatını yakalayabilmişlerdi. Ama hastalıkları hızla ilerliyordu ve ömürleri aylarla sınırlıydı. Bu da zamana karşı yarışmak anlamına geliyordu. Radyum şirketi ise yasal süreçleri olabildiğince yavaşlatmak niyetindeydi. Genç kadınlar davalarından vazgeçmeye zorlanıyordu. Bu defa mücadeleyi medyaya taşıyarak radyum zehirlenmesi olayının profilini yükseltmeyi denediler ve bunda başarılı oldular. New Jersey’li bu kadınların davası gazetelerin ilk sayfasına çıktığında artık tüm Amerika’ya seslerini duyurmuşlardı. Ve onlar artık “Radyum Kızları” olarak tanınıyorlardı. 

Gülünç tazminatlar 

15 Ekim 1927 tarihinde mahkeme kararıyla New Jersey’de bir mezar açıldı: Beş yıl önce 24 yaşında ölen ve kayıtlara ölüm sebebi frengi olarak yazılan Mollie Maggia’nın tabutu açıldığında bedeni hâlâ parlıyordu… 

Radyum şirketinden tazminat almak için ilk teşebbüsler beyhudeydi; şirket devlete de iş yapıyordu ve kalabalık bir avukat grubu tarafından savunuluyordu. Ocak 1928’deki ilk duruşmada davacılardan ikisi yatalak vaziyetteydi. Hiç biri yemin etmek için elini kaldıracak takata sahip değildi. Her şeye rağmen “Radyum Kızları “hikayesi büyük bir sansasyon yaratmayı başardı. Dava ilerledikçe açmaza giren şirket erteleme istedi ve duruşmaları Eylül ayına erteletti. Köşe yazarı Walter Lippmann davanın ertelenmesini şiddetle eleştirdi, çünkü kadınlar ölüyordu. Bunun üzerine duruşma Haziran ayına çekildi. Fryer ve diğer dört kadının her biri için 250.000 dolar tazminat istenmesine karşın kişi başına için 10.000 dolar tazminat ile tedavi masraflarının ödenmesine ve yılda 600 dolar nafaka verilmesine hükmedildi. Birkaç yıl içinde radyum kızlarının hepsi öldü; Mollie gibi ağız içi ve çene kemiğinden kaynaklanan sorunlardan ölmeyenler de omurga ya da pelvis gibi bedenlerinin herhangi bir yerinde, kemiklerinde gelişen sarkom adı verilen son derece habis tümörlerden hayatlarını kaybettiler. O zamana kadar sayı elliyi geçmişti. 

New Jersey’deki meşhur radyum fabrikası bu alandaki yegane örnek değildi. 1920’lerde Amerika ve Kanada’da farklı tesislerde 4000 civarında radyum çalışanı olduğu tahmin ediliyor. Radyum kızlarının yaşadıkları trajedi iyonize radyasyonun tehlikesini bilim, tıp ve endüstriye öğretti. Radyum kızları davası işvereni çalışanlarının sağlığından sorumlu tutan ilk dava oldu; hayat kurtaran düzenlemelerin yolunu açtı ve en önemlisi, meslek sağlığı ve güvenliği uygulamasının başlamasına önayak oldu. 

Radyum kızları olayından büyük dersler alınmıştı: 2. Dünya Savaşı sırasında nükleer silah üretmek üzere ABD, Kanada ve İngiltere tarafından başlatılan ve ilk atom bombasının üretildiği Manhattan projesinde plütonyum üzerinde çalışanların iş güvenliği protokolleri bu tecrübelerin kılavuzluğunda hazırlandı. 1949’da çalışanlara meslek hastalıkları için tazminat hakkı tanıyan kanun ABD kongresinden geçti. Radyumlu saatler ise, gerekli güvenlik önlemleri alınarak 1968’e kadar üretilmeye devam etti. Ama yarı ömrü 1600 yıl olan radyum nedeniyle Mollie ve diğer kurbanların vücutlarından geriye kalanlar bugün bile mezarlarının karanlığında ışımaya devam ediyorlar. 

RADYUM SANATTA DA IŞIDI

Hazin hadisenin karşı konulmaz cazibesi

Radyum Kızları vakası; tıptan endüstriye, kadın hareketinden iş hukukuna birçok alanda iz bırakan bir kırılma noktasıydı. Çıkartılan dersler yeni düzenlemelere yol açarken, öykünün trajik ve dokunaklı doğası birçok sanat eserine ilham verdi. Radyum kurbanı talihsiz kadınların başlarına gelenler pekçok hikayeye (Letter to the Editor, James H. Street, 1937), şiire (The Innocence of Radium, Lavinia Greenlaw, 1994), romana (Radium Halos: A Novel A Novel About the Radium Dial Painters, Shelly Stout, 2009), belgesele (Radium City), animasyona (Glow, Jo Lawrence, 2007) esin kaynağı oldu. Başta Kurt Vonnegut (Hapishane Kuşu, 1979), çok sayıda tanınmış yazar eserlerinde dramatik hadiseye göndermelerde bulundu. Kate Moore tarafından kaleme alınan ve İngiltere’de 2016’da, ABD’de 2017’de yayımlanan Radium Girls isimli belgesel kitap ile 2018’de gösterime giren aynı isimli ödüllü filmi vakayı yeniden dünya gündemine taşıdı. Yönetmenliği Laçin Ceylan, dramaturgluğu Savaş Aykılıç tarafından üstlenilen Bir Peri Masalı/Radyum Kızları adlı oyun ise dünyada hazin öyküyü konu edinen tiyatro eseri örneklerinden biri olarak dikkati çekiyor ve halen İstanbul Devlet Tiyatrosu tarafından sahneleniyor. 

Yaşadığımız sürece yaşlanırız. Biraz unutkan olmak da yaşlanırken çok normal kabul edilir. Ancak yaşadığı yeri, zamanın akıp gidişini, gündelik hayatın basit işlerini, sevdiklerini, hatta kendi bedenini yavaş yavaş unutuyorsa insan; demanstan (bunama) söz etmek gerekir. Demans ve onun en yaygın türü olan Alzheimer hastalığı, hayat beklentisinin 30 yıl arttığı 20. yüzyılda artık büyük bir problem. Hastalığın tarihsel teşhisi… 

Kimi hastalığın yalnızca biyolojik bir çerçevesi olmayıp, sosyal ve kültürel çerçevesi de vardır; yani kabul edilip adlandırılana kadar, bir anlamda hastalık yoktur. Biyolojik realitesinden başka, sosyal ve kültürel boyutu da olan demans, işte böyle bir hastalık. 19. yüzyılın sonundan itibaren çerçevesinde dramatik değişiklikler olmuş; normal yaşlanmanın patolojik bir varyantından mutlak bir hastalığa doğru evrilmiştir. 

Dr. Alois Alzheimer 
Birlikte çalıştığı psikiyatrist Emil Kraepelin tarafından 1910’da demansın özel bir türüne ismi verilen Dr. Alois Alzheimer. 

Yaşlılığa bağlı demansa baktığımızda, her zaman insan deneyiminin bir parçası olduğunu görürüz. 20. yüzyılın başlarında hastalık olarak algılanmaya başlanmış ve yine 20. yüzyılın son çeyreğinde büyük bir halk sağlığı problemine dönüşmüştür. Demansın taşındığı bu yeni çerçeve sadece medikal konseptin değişmesinden değil, yaşlanmanın getirdiği sosyal transformasyondan da kaynaklanmaktadır. 

Antik çağlarda, Yunan ve Roma uygarlıklarında bunamak, yaşlanmanın çok normal ve kaçınılmaz bir parçasıydı. Hatta Yunan mitolojisinde yaşlılığın bir de Tanrısı vardı: Geras. Yaşlanan kişiye ün ve cesaret bahşetse de Geras onları zihinsel çöküşten koruyamıyordu. MÖ 8. yüzyılda yaşayan Yunan düşünür Pythagoras hayatı bölümlere ayırmıştı; son iki bölüm yaşlılığa aitti ve bu iki bölümün karakteristiği vücut giderek çürürken zihinsel yetilerin de tükeniyor olmasıydı. Keza Hipokrat, yaşlılığa bağlı olarak bedenle birlikte zihnin de gerilediğini gözlemiş ve bunu paranoya olarak adlandırmıştı. 

Platon ve öğrencisi Aristo’ya göre de yaşlanmanın kaçınılmaz bir sonucuydu zihnin yaşlanıyor olması. MÖ 2. yüzyılda yaşayan Roma’lı filozof Cicero ise zihinsel olarak aktif geçen bir hayatın bunamayı geciktireceği hatta önleyebileceğini ilk farkeden kişiydi. 2. yüzyılda yaşayan ve kendisinden sonraki tıbbı neredeyse bin yıl boyunca etkileyen Romalı hekim Galen, demansı morosis olarak tanımlamış, akıl hastalıkları arasında saymış ve yaşlılığa vurgu yapmıştı.

Kilise dogmalarının hakim olduğu Ortaçağ boyunca Batı tıbbında yeni bir bilgi neredeyse hiç üretilmemişti. 17. ve 18. yüzyıllara gelindiğinde, anatomik diseksiyonların yapıldığı, insan bedeninin doğrudan gözlemlendiği bu aydınlanma çağlarında, beynin yapısı da aydınlanıyordu. Geçip giden bütün bu zamanlar boyunca, bunayan insanlar toplumdan izole edilerek akıl hastanelerine kapatıldılar ve bu durum Fransız hekim Philippe Pinel’in akıl hastaları için daha hümanist bir yaklaşımın öncülüğünü yaptığı 18. yüzyılın sonuna kadar devam etti. 

1797’de Philippe Pinel’in 34 yaşında bir kadın hastası oldu. Alışılmışın dışında bir hastaydı bu kadın. Yavaş yavaş her şeyi unutuyordu; öyle ki birkaç yıl içinde neredeyse bütün hafızasını kaybetmiş; konuşmayı, yürümeyi, kaşık-çatal, saç fırçası gibi sıradan şeyleri kullanmayı unutmuştu. İşte, Latince kökenli bir kelime olan ve “zihinsel melekelerin tutarsızlığı” anlamına gelen demans (démence), Philippe Pinel tarafından ilk kez bu hastanın muzdarip olduğu durumu tanımlamak için kullanıldı. Pinel, hastası öldüğünde ona otopsi yaparak basit bir mikroskopla beyin dokusunu inceledi ve iki özellik kaydetti: Hastanın beyni boyut ve ağırlık olarak küçülmüş, normalin 2/3 oranına gerilemiş ve sıvı miktarı artmıştı. 1801 yılında Philippe Pinel bu sıradışı hastaya ait gözlem ve bulgularını yayımladığında ilk demans vakası da kayıtlara geçmiş oldu. İkinci bir vakanın literatüre girmesi için bunun üzerinden tam bir asır geçmesi gerekecekti. 

Demanstan Alzheimer’a
Dr. Alzheimer 1906’da bir hastasına yaptığı otopside, beyin dokusunda senil demansın ağır bulgularının yanısıra, incelmiş kortekste hücre kaybını ve dejenere olmuş hücrelerin oluşturduğu plakları keşfetmişti. 

Demansın en belirgin belirtisi hafıza kaybıydı ve bu durum çoğunlukla yaşlılıkla ilintiliydi. Ortalama insan ömrü uzamaktaydı ve ömür uzadıkça demans da artmaya başlamıştı. 19. yüzyılda “senil demans”, yani yaşlılık bunaması terimi ortaya atıldı. Bu dönemde bakteriler keşfedilerek birçok hastalığın etkeni aydınlanırken, psikiyatri tıbbın diğer branşlarının gerisinde kalıyordu. 1857’de Alman psikiyatristler sifilisin (frengi) sebep olduğu nöro-psikiyatrik durumu aydınlatınca, bu hastalık demansın yaygın bir sebebi olarak dikkate alınmaya başlandı ve diğer akıl hastalıklarının da sebebi ve dolayısıyla tedavisinde gelişmeler olabilir diye yeni bir ümit doğdu. 

İlk Alzheimer’lı 
Dr. Alois Alzheimer’ın sağlığında takip ettiği, ölümünden sonra beyin dokusunu inceleyerek Alzheimer’a özgü ilk bulguları saptadığı hastası Auguste Deter. 1900’lerin ilk yılları… 

20. yüzyılın henüz başında, 1901 yılında, Auguste Deter adında 51 yaşında bir kadın, kocası tarafından Frankfurt’ta bir akıl hastanesine götürüldü. Paranoya tarzında takıntılı düşünceleri, agresif davranışları, hafıza kaybı ve konuşma problemleri olan bu hasta kendine bakamıyor, yardımları reddediyordu; muayenesinde bellek bozukluğu, yazma ve okuma zorluğu saptanmıştı. Hastayı, Dr. Alois Alzheimer tetkik ve takip etmeye başladı. Belirtiler zamanla ilerliyordu; halüsinasyonlar ve bilişsel bozukluklar eklenmişti. 

1903’te Dr. Alzheimer, Münih Üniversitesi’nde frenginin sinir sistemi üzerinde yol açtığı tahribat üzerine çalışan devrin tanınmış psikiyatristi Dr. Emil Kraepelin ile birlikte çalışmak üzere Münih’e taşındı; ancak uzaktan da olsa hastasını takibe devam ediyordu. 1906’da hastası ölünce, beyni otopsi için Dr. Alzheimer’a gönderildi. Dr. Alzheimer post mortem raporunu yazarken, hastanın zihinsel problemlerini kaydetmenin dışında, mikroskopta incelediği beyin dokusunda, senil demansın ağır bulgularının yanısıra (yani büzülmüş ve sıvı dolu bir beyin), beyin kabuğunun (korteks) incelmiş olduğunu, korteks hücrelerinin 1/3 oranında kaybolduğunu, bunların yerini dejenere olmuş hücrelerin kalıntıları olduğu düşünülen lifsi yapıların (nörofibriller) aldığını ve beyin dokusu içinde kemiksi yapıların (plaklar) olduğunu vurguladı. Bunun daha önce tanımlanmamış yeni bir hastalık olduğunu düşünüyordu. Bu keşfini aynı yıl Almanya’da yapılan psikiyatri kongresinde sunduktan sonra, 1907’de Psikiyatri ve Adli Tıp dergisinde yayınladı. Pinel’in hastası ile benzer davranışlar gösteren 50’lerindeki bu kadın onun tarif ettiği hastalığa sahip gibi görünüyordu. 

Dr. Emil Kraepelin 1910’da yayımladığı Klinik Psikiyatri kitabında bu hastalığa “Alzheimer hastalığı” adını verdi. Yayımlandığı yıllarda hiç dikkati çekmeyen bu makale 70 yıl sonra atıf almaya başlayacak ve Alzheimer adı meşhur olacaktı. 

20. yüzyılın ilk on yılında Alman psikiyatristler Emil Kraepelin ve Alois Alzheimer, demansı en sık görülen ikinci akıl hastalığı olarak tanımıştı. Ancak Alzheimer’ın bulgularına 20. yüzyılın ikinci yarısında daha çok önem verilmeye başlandı. Başlangıçta bilimsel camia, Alzheimer ve yaşa bağlı demansın aynı şey olduğu konusunda uzlaşamamıştı ve 1960’lara kadar yaşlılık demansı ile daha nadir ve daha genç yaşlarda görüldüğü düşünülen Alzheimer hastalığı birbirinden farklı hastalıklar olarak telakki edilmişti. Fakat zaman içinde benzer gözlemler biriktikçe, klinik muayene bulguları ile patolojik bulguların kesin bir ayrımının olmadığı görülerek, hastalık “Alzheimer tip senil demans” adı altında birleştirildi. 

20. yüzyıl ortalarına gelindiğinde, bu kez ABD’de şöyle bir gözlem ortaya çıktı: Eyalet akıl hastanelerinde demans hastaları giderek artıyor, hastane kapasitelerini aşıyordu. Bu hastaların iyileşme ümidi yoktu. Eyalet hastaneleri tedavi merkezi değil, bağımsız yaşamaları mümkün olmayan bu hastalar için depo hastanelere dönüşüyordu. 

1930’lardan 1950’lere doğru, demans bir beyin hastalığından çok psiko-sosyal bir probleme dönüştü. Toplum yaşlılarını ne yapacağını bilemiyordu. 65 yaşın üstündeki nüfus hızla artıyor, buna paralel olarak bedenlerinden önce zihinleri ölen insanlar da artıyordu. Yaşlanan dünyada büyük bir halk sağlığı krizi baş göstermişti. 1970’lerin sonlarından itibaren 68 kuşağı da yaşlanmaya başlamıştı. 1980’e geldiğimizde Alzheimer artık sokaktaki insanın bildiği bir kelimeye dönüştü. Araştırma fonları oluşmaya başladı. Sayı çığ gibi büyüyor ve sağlık sistemini zorluyordu. 

TARİH 07 ARALIK 1707 

Osmanlı arşivinde ‘bunama’ belgesi 

SİNAN ÇULUK

Osmanlı arşivinde çok sayıda belgede, bunamaya maruz kalan ebeveynlerin, servetlerini ziyan etmemeleri için çocuklarının talebiyle hacr altına alındıkları görülür. “Ateh getirdikleri” için vakfın ve o vakıftan faydalananların hukukunu korumaktan aciz kalan vakıf mütevellilerinin sadrazam buyrultusuyla görevden azledilip yerine diğerinin geçirildiği de vakidir. 7 Aralık 1707 tarihli böyle bir belgede, İstanbul Edirnekapı’da Neslişah ve İskender Bey Camii Vakfı’nın mütevellisi İbrahim’in yaşlılığı ve bunamasından dolayı vakfın işleriyle uğraşamadığı belirtiliyor. Vakıf mührünün yetkisiz ellerde kaldığı, vakıf emlakinin yabancılar tarafından mülkiyet olarak zapt edildiği, vakıf görevlisi olmadığı için kiraların toplanamadığından şikâyet eden vakfın mürtezikaları (imam, müezzin gibi vakıftan para alan görevliler) toplanıp bu dilekçeyi yazmışlar. 

Vakıftan para gelmeyince camideki imam ve diğer görevlilerin işlerini sürdüremedikleri anlaşılıyor. Ateh getiren Seyyid İbrahim’in mütevellilikten alınarak yerine diğer İbrahim’in getirilmesi talebi üzerine sadrazam durumu İstanbul kadısına havale ediyor. Onun incelemesinden sonra anlatılanların gerçekliği tespit edilince arzuhaldeki talep yerine getiriliyor. 

Vücudumuz kullanmadığımız enerjiyi israf etmez, onu yağ olarak depolar. Bu eşsiz fizyolojik adaptasyon, avcı-toplayıcı atalarımızın hayatta kalmalarını ve türü devam ettirmelerini sağladı. Enerji ihtiyacı son derece azalan ama teknoloji sayesinde besinlere çok daha kolay ulaşan modern insan ise aynı mekanizma nedeniyle şişmanlama eğilimine girdi. Evrimin bir yan etkisi olan obezitenin kısa hikayesi…

Tarımın keşfi ve hayvanların evcilleştirilmesi günümüzden yaklaşık 10.000 yıl önce besin istikrarsızlığını azaltmaya başladı. Açlık ve kıtlık dışında çok az seçenek sunan bir çevrede yaşam mücadelesi veren insanlar artık kendi besinini yetiştiriyordu. Besin üretimi yeni toplulukların oluşmasına imkan verirken, çiftçiler ve çobanlar besin üretimi üzerinde kontrol geliştirdiler; şehir devletlerine, imparatorluklara ve obeziteye giden yol böylece açılmıştı (Ve tabii tahıl tüketiminin getirdiği diş hastalıklarına!)

Aslında, 20. yüzyıla kadar vücuttaki fazla yağa hep iyi gözle bakılmıştı. Bir miktar fazla kilo iyiydi; sağlık ve zenginlik belirtisiydi. Her ne kadar antik dönemlerde Hipokrat, Galen gibi öncü hekimler şişmanlığı bir sağlık sorunu olarak kabul etmişler, obeziteye karşı öneriler ve diyetler geliştirmişlerse de, 20. yüzyıla gelinceye kadar orta derecede şişmanlık sağlıklı bir ayrıcalık olarak algılanacaktı. Bu yüzden obezite esasen bir 20. yüzyıl sorunu telakki edilir.

18. yüzyılda, İkinci Tarım Devrimi sırasında gerçekleşen teknolojik ilerlemelerden sonra tüketilen besin miktarları giderek arttı. 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında endüstrileşen ülkelerde ortalama hayat beklentisi ile birlikte ortalama vücut ağırlığının da arttığı gözlemlenecek, buna paralel olarak kalp hastalıkları ve inme gibi kronik hastalıkların oranının yükselmeye başladığı dikkatleri çekecekti. Besin kıtlığı çeken avcı-toplayıcı insan, yiyecek bolluğuna evrimsel bir muziplik sonucunda genlerinin uyum sağlayabileceğinden çok daha kısa bir sürede ulaşmış görünüyordu. Atalarımızın tutumlu genleri o mahrumiyet günlerinden avantaj sağlarken, modern çağın bolluk zamanlarında diabet ve obezitenin baş sorumlusu haline gelmişlerdi.

Obezite: Bir sağlık sorunu

İlk alarm, hayat sigortası şirketlerinden geldi. Sigortacılar acı gerçeği 1903’lerde farketmeye başladılar: Boyuna göre kilosu ortalamanın üstünde olanlar daha genç yaşta ölüyordu. Bu da onların sigortalanmak için pek de uygun olmadıkları anlamına geliyordu. Böylece kilo kaybetmek için diyet yapmak, 1910’lardan başlayarak özellikle ABD’de kitlesel bir fenomene dönüştü.

1932’de Amerika’da 32 hayat sigortası şirketinin erkeklere ait 1909-1928 yılları verileri rapor edildi. Sonuçlar vahimdi: Fazla kilosu olan erkekler her yaşta daha yüksek mortaliteye sahipti. Kadınlarda da durum pek farklı değildi. Şişman kadınlarda diabet ve safra kesesine bağlı ölümler normal kilolulara göre üç kat fazlaydı. Yine obez kadınlarda, kalp-damar hastalıklarına ve böbrek rahatsızlıklarına bağlı ölümler %50 daha yüksek oranda gerçekleşiyordu. 1942’de boya göre ideal kilolar ilk kez yayımlandı. 1959’da obezitenin erken ölüm riski taşıdığı bir kez daha teyit edildi ve ideal kilo üç farklı beden ölçüsü için yeniden tanımlandı. Daha sonra yapılan çalışmalar, cilt altı yağ kalınlığının inme ya da kalp-damar hastalığı belirtisi olmadığını ama bel çevresi ölçüsünün anlamlı olduğunu ortaya koydu. Bel çevresinin kalınlaşması ile karakterize olan ve abdominal ya da santral obezite denen durum, bugün metabolik sendrom kriterlerinden biridir.

Antik hekimlerin öncü yaklaşımı

Obezitenin ilk kez bir sağlık sorunu olarak kabul edilmesi, aslında antik çağlarda başlamıştır. Şişmanlığın tehlikesinin ve beraberinde getirdiği hastalıkların Hipokrat tarafından gözlemlendiği ve yazılı olarak belirtildiği kabul edilir. MÖ 460-370 arasında yaşayan Hipokrat, birçoğu bugün de kabul edilebilen gözlemlerinde obezitenin hastalıklara neden olabileceğini ve ölümle sonuçlanabileceğini belirtmiş, çözüm olarak diyet ve yaşam biçimi değişiklikleri önermişti.

MÖ 25-MS 45 tarihleri arasında yaşayan Celcus’a göre ideal fiziksel duruma sahip insan ne zayıf ne de şişman olmalı, ikisinin ortasında bulunmalıydı. Celcus, şişmanlık ile güçlü kuvvetli olmayı birbirinden ayırıyor; şişmanlar için tuzlu su banyosu, uzun mesafe yürüyüş ve koşu, ekşi gıdalarla beslenme ve boşaltım sistemlerini harekete geçirecek besinler öneriyordu. Hazmedilebileceğinden fazla gıdanın vücutta çürümeye başlayacağını düşündüğü için, tavsiyeleri arasında kusma da yer alıyordu.

Antik Roma’nın en ünlü hekimi, gladyatörlerin cerrahı, imparator Marcus Aurelius’un doktoru Galen de (129-201), kötü ‘humor’un (başta kan olmak üzere, beden sıvıları) vücutta artması sonucu ortaya çıktığını düşünüyordu. Morbid obeziteyi (komplikasyonların da başladığı aşırı şişmanlık) ‘polisarkia’ olarak tanımlıyor ve obezite tedavisinde Hipokrat’a benzer şekilde diyet, egzersiz, ilaç ve psikolojik destek öneriyordu. Galen, De Sanitate Tuenda (Hijyen) adlı kitabında 40 yaşında bir obez hastayı, diyet, yürüyüş ve bitkisel masajla zayıflattığını anlatmıştı. Obezitenin diyetle tedavisine adadığı De Victu Attenuante (Zayıflatan Diyet) adlı ünlü kitabında besinleri kategorilere ayırıyor ve diyete uygun olanları sıralıyordu. Yeşil sebzelerin zayıflatıcı etkisi fazlaydı; bu bakıman sarımsak, soğan, tere, pırasa, hardal tohumu, turp, kekik, fesleğen, kereviz öneriyordu. Et olarak ise yaban hayvanlarını ve balıkları tavsiye ediyordu.

İlk modern reçeteler, tehlikeli tedaviler

Obezite sözcüğü 17. yüzyıla kadar İngilizce’nin kelime dağarcığında yer almıyordu. Latince obesitas (Şişman) sözcüğü Oxford Sözlüğü’ne 1611’de girecekti. Londra’ya taşındığında 30 yaşında olan, yeni sosyal ortamı nedeniyle birkaç yıl içinde gittikçe şişmanladığını farkeden İskoç hekim George Cheyne (1671-1743), 40 yaşına geldiğinde fazla kiloları nedeniyle artık solunum güçlüğü ve halsizlik çekiyordu. Sağlığına yeniden kavuşmasını sağlayan diyeti 1712’de yazdığı Sağlık ve Uzun Yaşam Üzerine Bir Tez isimli kitabında, “Milk-Vegetable Diet” (Süt-Sebze Diyeti) olarak tanımlıyor ve içinde et olmayan, süt, ekmek, tereyağı, peynir, salata, meyve, çekirdekler ve kök sebzelerden oluşan bu diyeti sağlıklı ve uzun bir hayat için öneriyordu.

Özellikle obeziteyi tedavi etmek amacıyla hazırlanan ilk modern diyet reçetesi muhtemelen William Banting’in 1863 basımı best-seller kitapçığıydı. Banting, Letter on Corpulence Addressed To The Public’te (Şişmanlık Üzerine Halka Açık Mektup) günde üç kez et ya da balık, çok az meyve-sebze ve birkaç kadeh şaraptan ibaret olan bir düşük karbonhidrat, yüksek protein diyetiyle sağlığına kavuştuğunu belirtiyordu. Bu diyetin modern versiyonu 1972’de Atkins Diyeti olarak bütün dünyada son derece popüler olacaktı.

Charles Dickens, Pickwick Papers’da (Mr. Pickwick’in Serüvenleri-1837) obez bir çocuğu tanımlar; bu çocuk sık sık uyuyakalmaktadır. Pickwick Sendromu olarak 1916’da tıp kitaplarına da giren bu durum, 1956’da Burwell tarafından obezitenin bir komplikasyonu olarak tıp literatürüne de eklenecekti. Şişmanlık nedeniyle solunum yüzeyselleşmekte ve kanda karbondioksit seviyesi artmakta, bu da uyuklamaya sebep olmaktaydı.

Osler’in 1904 tarihli 1182 sayfalık Tıp Prensipleri kitabında da obeziteye iki sayfa ayrılmıştı. Bu kitaba göre obezite bir aşırı yeme hastalığıydı; daha çok kalıtımsal yatkınlığı olanların, kötü beslenme alışkanlığına sahip çocukların ve orta yaşlı kadınların sorunuydu. Bunların birçoğunda gut hastalığı da vardı. Tedavi olarak çok sık aralıklarla az miktarda beslenme tavsiye ediliyordu.

1960’larda bir başka tedavi uygulanmaya başladı: Hastane şartlarında sadece su ve mültivitamin verilerek gerçekleştirilen terapötik açlık tedavisi. 1969’da 210 gün açlıkla 118 kilodan 60 kiloya düşürülen genç bir kız yeniden beslenmeye başlayışının sekizinci günü kalp yetmezliğinden hayatını kaybedince, bu radikal tedaviden vazgeçildi. İzleyen yıllarda açlık diyetleri yerine kısmi açlık diyetleri ön plana çıktı. ABD’de 1976’da The Last Chance Diet (Son Şans Dieti) yayımlandı. Sıvı protein ağırlıklı ve çok düşük kalorili bu diyeti uygulayan 100.000 kişiden 17’si yetersiz protein alımı ya da potasyum kaybı yüzünden kalpten öldü. Bunun üzerine sözkonusu diyetin kalp hastaları, gebeler, lohusalar için uygun olmadığı ve dört haftadan fazla uygulanmasının sakıncalı olduğu beyan edildi. Yine 1960’larda vücut yağı sadece enerjinin pasif depo yeri değil, hormonları, reseptörleri, genetik yapı ve hücre biyolojisi olan bir organ olarak kabul edildi.

2013’te obezite tedavi edilmesi gereken kronik hastalık olarak tanımlandı. Obeziteye karşı hazırlanan diyetlerin ardı ardı gelmeyecek, örneğin sadece 2010’da 500 farklı diyet kitabı yayımlanacaktı. Bugün tümdünyada 30-50 milyar dolar hacminde bir zayıflama endüstrisi söz konusu.

Cerrahi yöntemin çıkışı ve gelişimi

1953’te Dr. Richard L. Varco, Minnesota Üniversitesi’nde kilo kaybına neden olacak ilk cerrahi operasyonu yaptı. Besinlerin emilimini azaltmayı hedefleyen bu girişimin adı “jejunoileostomi”ydi. Besin emiliminin gerçekleştiği ince bağırsağın büyük bir bölümü operasyonla devre dışı bırakılıyordu. 1954’de geliştirilen “jejuno-ileal bypass” tekniği uygulanmaktayken, 1956’da ilk ciddi yan etkiler gözlenmeye başlandı. Beş yıl sonra kontrolden geçirilen 100 hastadan sadece yarısının fayda gördüğü anlaşıldı.

1967’de Edward E. Mason gastrik bypass operasyonunu tanımladı. Bu ameliyat da uzun dönemde elektrolit dengesizlikleri, vitamin eksikliği, ishal gibi sorunlar yaratıyor, hastaların hayat boyu takipleri gerekiyordu. Daha sonraları, besinlerin emilimini engellemek yerine aşırı besin alımını engelleyen ameliyatlar gündeme geldi; 1973’de gastroplasti ameliyatı, 1978’de gastrik bant, 1993’da ayarlanabilir silikon bant ve 2000’lerden itibaren laparaskopik tüp mide ameliyatları gerçekleştirildi. Ülkemizde ilk defa 1989’da Cerrahpaşa Tıp Fakültesi’nde yapılmaya başlanan obezite ameliyatları, bugün pek çok büyük merkezde yapılmaktadır.

Obezitenin engellenemez yükselişi

1980’den itibaren tüm dünyada beklenmedik bir yükseliş gösteren obezite, öngörülemeyen, açıklanamayan ve 90’ların başına kadar da fark edilemeyen bir artış gösterdi. Geçen 60 yıl içinde, dünya bir obezite patlamasına sahne olurken, Dünya Sağlık Örgütü bu durumu bir küresel salgın ve halk sağlığı krizi olarak deklare etti. Dünyada obezite 1975’den bu yana üç kat arttı. 2016 itibariyle 18 yaş ve üstü 1.9 milyar yetişkin fazla kilolu, bunların 650 milyonu obez.

Türkiye diabet, obezite ve hipertansiyon epidemiyolojisi çalışması (TURDEP II) sonucuna göre son 12 yılda obezite artışı kadınlarda %34, erkeklerde ise %107 olarak hesaplandı. Sağlık Bakanlığı’nın ‘Türkiye’de Beslenme ve Sağlık Araştırması’na göre ülkemizde her 100 erkekten 20.5, her 100 kadından 41’i obez. Fazla kiloluların topluma oranı %34.6. Fazla kilolu ve şişmanların toplam oranı %64.9; çok şişmanların ise %2.9. Obezite, yaşam süresini kısaltırken yaşam kalitesini de sistemik, metabolik, ruhsal, hormonal, estetik, toplumsal alanlarda olarak çok yönlü şekilde bozuyor.

Son yıllarda obezitenin, tüketilen yiyecekten sağlanan kalori ile onu elde etmek için harcanan enerjinin karşılaştırılmasına dayanan basit bir denklemden çok daha kompleks bir süreç olduğu görüldü. Hastalıkta ailesel bir eğilim gözlenmekle birlikte, yapılan araştırmaların sonuçlarına göre genlerin etkisinin sanıldığı kadar belirgin olmadığı anlaşılıyor. Ailenin sorundaki payı ırsî olmaktan çok, yaşam biçimi alışkanlıklarıyla alakalı.

Bugün artık, obezitenin böylesine büyük bir artış göstermesinin sebebinin herhangi bir metabolik sorun ya da bir gen mutasyonuna değil, obezojenik çevresel faktörlere bağlı olduğu kabul ediliyor ve bu küresel salgının önüne ancak bu yaklaşımla geçilebileceği varsayılıyor.

Abartılı şişmanlıktan mübalağalı zayıflığa

İnsanlık tarihinin önemli bir bölümünde üstün bir özellik olarak algılanan şişmanlık, 20. yüzyılın ikinci yarısında iyiden iyiye gözden düştü. 1960’larda İngiliz manken Twiggy “0 beden”in öncülüğünü yaparken obezite artık neredeyse bir suç gibi algılanmaya başlamıştı. İlerleyen yıllarda şişmanlık korkusundan kaynaklanan anoreksia, blumia gibi aşırı zayıflamaya yol açan yeme bozuklukları yükselişe geçecekti.

Hastalanmış ya da hasarlanmış bir beden parçasının sağlam olanıyla değiştirilmesi fikri ve bu düşünce çerçevesinde gerçekleştirilen deneysel girişimler çok eskilere dayanıyor. Ancak efsaneler ve mucizeler bir yana bırakılacak olursa, doku ve organ naklinin tarihçesi büyük ölçüde son 60 yılı kapsıyor.

Üçüncü yüzyılda Kilikya’da yaşayan ve hekimlik yapan Cosmas ve Damian adlı ikiz azizlerin, bacağı ülser bir hastaya henüz ölmüş siyahi bir Etiyopyalının bacağını naklettiği söylencesi, Jacobus de Voragine tarafından yazılan The Golden Legend (Altın Efsane) adlı bir Ortaçağ kitabında anlatılır. Bu hadise ünlü bir yağlıboya tabloda da resmedilmiştir.

16. yüzyılda Gaspare Tagliacozzi (1545-1599) çoğu kez bir savaş yarası nedeniyle burnunu kaybetmiş hastalara yine kendi kollarından kısmen kestiği deri parçası ile yama yapıyor; bu yama yeni yerine tutunana kadar 20 gün boyunca hastanın kolunu burnuna değecek şekilde bandajlarla sabitliyor ve yama tuttuktan sonra kolu ayırıyordu.

1668’de bir köpeğin kafatasından bir insanın kafatasını tamir için yapılan ilk kemik nakli Hollandalı Job van Meeneren tarafından gerçekleştirilmiş, kayıtlara girmişti.

18. yüzyılda tıbbın birçok dalıyla birlikte deneysel tıp ile de uğraşan İskoçyalı cerrah John Hunter (1728-1793) insandan insana diş nakletmeyi denedi.

19. yüzyılda İsviçreli cerrah Jacques-Louis Reverdin (1842-1929), ince tabakalı serbest deri dokusunun nakledildiği yerde yaşayabildiğini keşfetti ve bu tür otojen (hastanın kendi bedeninden alınan) serbest deri yamaları, yanıklarda ve derin yaralarda kullanılmaya başlandı.

1906 yılında, ilk kornea nakli Dr. Edward Zirm tarafından gerçekleştirildi.

20. yüzyılın ilk yarısında, nakledilen organın alıcı beden tarafından niçin reddedildiği sorusuna cevap aranıyordu. Dikkatler, bağışıklık sisteminin temel çalışma prensiplerini aydınlatmak üzerinde yoğunlaşmıştı.

Organ reddi sorunu

1912’de organ nakli tarihinde önemli bir aşama kaydedildi. Georg Schöne homogreftlerin (başka bir insandan yapılan özdeş yama) başarısız olduğunu, aynı kişiler arasında yapılan ikinci denemede ise red cevabının çok daha hızlı bir şekilde geliştiğini keşfetti. Burada bağışıklık sisteminin lenfosit adı verilen hücreleri ve bu hücrelerin hafızaları söz konusuydu. Bu keşif, nakil yapılan bedenin red cevabını engellemek için “immün süpresyon” yani bağışıklık sisteminin baskılanması fikrinin doğuşuna önayak oldu. O yıllarda deri homogreftlerinin bir işe yaramadığı, başarısızlığın kaçınılmaz olduğu sanılıyordu. Nakledilen doku beslenme sorunuyla karşılaşıyordu.

Alexis Carrel’in, kendisine 1912 Nobel Ödülü getirecek olan, kan damarlarını dikerek birleştirme tekniğini geliştirmesi ve bunun cerrahide kullanılması ise doku ve organ nakillerinin yolunu iyiden iyiye açtı.

Öncü böbrek nakilleri

Bir canlıda teknik olarak başarılı ilk böbrek naklini, Macar kökenli bir cerrah olan Emerich Ullmann, Viyana’da 1902 yılında bir köpek üzerinde gerçekleştirdi.

1906’da Jaboulay tarafından gerçekleştirilen insan üzerindeki ilk iki böbrek naklinin birinde domuz, diğerinde ise keçi böbreği kullanılmıştı. Ernst Unger ise hayvanlar üzerinde 100’ün üzerinde deneysel nakil yaptıktan sonra, insan üzerindeki üçüncü ve dördüncü böbrek naklini 1909’da gerçekleştirdi; her ikisinde de böbrekleri maymundan almıştı. Bu erken dönem nakillerin hiçbirinde böbrek birkaç günden fazla çalışmadı ve hastalar kısa zamanda kaybedildiler. O tarihlerde başka bir seçenek yoktu; hemodiyalizin uygulanmaya başlamasına daha 38 yıl vardı.   

Alexis Carrel’in hayvanlar üzerindeki deneysel çalışmalarının gösterdiğine göre, otogreft yani canlının kendi dokusunun kendisine naklinde kısmen başarılı olunsa da homogreft nakillerde sorun yaşanıyordu. Bulgular son derece cesaret kırıcıydı ve 1920’ler, hatta 1930’lar boyunca organ nakli konusunda belirgin bir ilerleme kaydedilmedi.

1933 yılında Ukraynalı Sovyet cerrah Yu Yu Voronay, 6 saat önce ölmüş bir donörden alınan böbrekle ilk kez insandan insana böbrek naklini gerçekleştirdi. 1933-1949 yılları arasında dört nakil daha yaptı ve bunların tümünde başarısız oldu. 1950’lere kadar sözkonusu operasyonlar Batı dünyasından gizli tutulmuştu.

1951’de Paris’te birbirinden ayrı iki ekip toplam dokuz böbrek nakli yaptı. Donörlerin çoğu giyotine giden suçlulardı. Hastalar günler içinde öldüler. Dokuzuncu vakada ise ilk defa donör canlı bir insandı. Bağışçı bir anneden çocuğuna aktarılan böbrek çalıştı çalışmasına ama, üç hafta sonra kötü haber geldi: Organ reddi ortaya çıkmış, çocuğun vücudu annesinin böbreğini bile kaul etmemişti.  

Bağışıklığın gizemi

2. Dünya Savaşı sırasında Glasgow’daki yanık ünitesinde Peter Medawar, homogreftlerin başarısız olduğunu bir kez daha gözlemliyordu. Bu durum bağışıklık sisteminin bir cevabı olmalıydı. Medawar, Oxford’a döndükten sonra tavşanlar üzerinde deri homogrefti çalışmaları yaptı; niçin red geliştiğini araştırdı. İkiz hayvanlarda red olmuyordu. Sadece tek yumurta ikizi olarak bilinen ve genetik yapıları tamamen aynı olan idantik ikizlerde değil, birbirlerine ancak farklı zamanlarda doğmuş kardeşler kadar benzeyen fraternal ikizlerde de red gerçekleşmiyordu. Aynı zamanda aynı uterusta gelişen bu kardeşlerde birbirlerinin dokusuna karşı bir nevi tolerans gelişiyor olmalıydı ama nasıl? İkiz kardeşlerin kordon kanları anne karnında iken birbirine temas ediyor ve meydana gelen tolerans, yetişkinliklerinde de korunuyordu (chimerism). Böylece reddin sanıldığının aksine kaçınılmaz olmadığı bulunmuştu. Çalışmalarını sürdüren Medawar, deri greftinin nakledildiği bedende tetiklediği red cevabının bağışıklık sistemindeki mekanizmasını tanımladı. Bu keşif Peter Medawar’a 1960 Nobel Tıp Ödülü’nü getirecekti.

Organ nakli tarihinde o güne kadar gerçekleşen başarısız girişimler sonucunda oluşan deneyim birikimi, önemli bir gerçeği işaret ediyordu: Vericiden alınan organın alıcı bedenin bağışıklık sistemi tarafından yabancı bir varlık olarak algılanarak reddedilmesine engel olmak için bağışıklık sistemini baskılamak gerekiyordu. Bu amaçla ilk başvurulan yöntem, radyasyon oldu. 1950’lerde kardeşler arasında yapılan bir kemik iliği naklinde, tüm vücut ışınlamasıyla başarıya ulaşılmıştı. Bu yöntem böbrek naklinde de bir süre kullanıldı ama, arzu edilen başarı yakalanamadı.

Doku toleransının tanımlanmasından 14 ay sonra Joseph Murray ve ekibi, Ronald Herrick’ten aldıkları bir böbreği onun tek yumurta ikizi olan Richard’a Boston’daki Brigham Hastanesi’nde 23 Aralık 1954’te naklettiler. Bu tıp tarihinde önemli bir dönüm noktasıydı; bir bireyden diğerine ilk kez başarılı bir organ nakli gerçekleşmişti. Cerrah Murray’in köpekler üzerinde deneysel tecrübesi vardı. Böbrek yetmezliğinden ölmekte olan hastanın tek yumurta ikizi vardı ve böylece nakledilen böbreğin red cevabı olmayacaktı. Nakil yapılan hasta Richard 8 yıl daha yaşadı. Bu arada evlendi ve iki çocuk sahibi oldu.

1962’de yine aynı hastanede, hayatını kaybetmiş bir donörden alınan böbrek ilk kez bir hastaya yine Dr. Murray ve Dr. Hume tarafından nakledildi. Dr. Murray 1990 yılında Nobel Tıp Ödülü’nü, kemik iliği naklini ilk kez hayata geçiren Dr. Donnall Thomas ile paylaşacaktı.

İlk karaciğer ve akciğer nakilleri

1963’te başarısız bir karaciğer nakli yapan Dr. Thomas Starzl, immün-süpresif (bağışıklık baskılayıcı) ilaçlarla çok daha başarılı sonuçlar almaya başlamıştı. Bağışıklığı baskılamak için önceleri imuran (azathioprine) ve steroid (kortizon) kullanılıyordu ama, bu konuda esas farkı yaratan 1983’te kullanıma giren siklosporin adlı ilaç oldu ve diğer organ nakillerinin de yolunu açtı. 1963’te ilk başarılı akciğer nakli Dr. James Hardy tarafından Mississippi’de gerçekleştirildi. 1966’da y ilk başarılı pankreas/böbrek nakli Dr. Richard Lillehei ve Dr. William Kelly tarafından Minnesota’da yapıldı. 1967’de ise ilk başarılı karaciğer nakli Dr. Thomas Starzl tarafından Colorado’da gerçekleştirildi. Dr. Donnall Thomas 1968’de ilk başarılı kemik iliği naklini literatüre kazandırıyordu.

Ölümün yeni tanımı

Organ nakli cerrahisi yaygınlaşıp geliştikçe, kendine özgü hukuki ve etik sorunları da beraberinde getirdi. Bunlardan en kritik olanı, ölümün tanımlanmasıydı. 1960’lı yıllarda teknoloji, beyin öldükten sonra bedenin suni destekle hayatta kalmasını sağlayabiliyordu. Dolayısıyla ölümü yeniden tanımlamak gerekti. 1968’de Harvard Tıp Okulu beyin ölümü komitesi, beyin fonksiyonlarının geri dönülmez biçimde yitirilmesini ölüm olarak tanımladı. Bu tanımlamanın organ bağışı bakımından kritik önemi vardı: Beyin ölümü tanımından önce ancak kalp atışları tümüyle durduktan sonra nakil organları alınabiliyordu; üstelik bunlar karaciğer ve böbreklerle sınırlıydı; oysa beyin ölümü tanımı kalp, pankreas, akciğerler ve ince bağırsaklar için de nakil imkanı sağladı.

Kalp, kalp kapağı, akciğer, pankreas, ince barsak, kornea gibi birçok organ ve dokunun yegane kaynağının kadavra olduğu gözönüne alındığında, beyin ölümü tanımının önemi daha net anlaşılabilir.

İlk kalp nakli

Bir insana ilk başarılı kalp nakli Güney Afrika Cape Town’daki Groote Schuur Hastanesi’nde, doktor Chiristiaan Barnard tarafından 3 Aralık 1967’de gerçekleştirildi. Kalp cerrahı Barnard, kronik kalp yetmezliğinden hayatını kaybetmek üzere olan 53 yaşındaki Lewis Washkansky’e, bir trafik kazasında can veren 25 yaşındaki Denise Darvall’ın kalbini nakletti. Bağışıklık sistemi ilaçlarla baskılanan Washkansky’nin vücudu yeni kalbi reddetmedi. Ancak verilen ilaçlar onu enfeksiyonlara karşı korumasız bırakmıştı. Yeni kalbiyle hiçbir sorun yaşamayan hasta, ameliyattan 18 gün sonra çift taraflı zatürreden kaybedildi. İlk başarılı kalp naklini izleyen 1968 yılında 100 kadar operasyon yapıldı ama, bu sayı izleyen senelerde hızla düştü. Zira hastaların pek azı hastaneden taburcu olacak kadar yaşayabiliyordu.

Organ reddine karşı kullanılan ilaçlar 1970’lerde daha başarılı sonuçlar vermeye başlayınca, nakiller daha güvenilir hale geldi. Dr. Barnard’ın 1970’lerin sonlarında kalp naklettiği hastalarından birçoğu yeni kalpleriyle beş yıldan uzun süreyle hayata tutundular. ABD’deki ilk başarılı kalp nakli ise Kaliforniya Palo Alto’da hayvanlar üzerinde deneysel kalp nakilleri yaparak bu alanda yetkinleşen kardiyotorasik cerrahi profesörü Norman Shumway tarafından gerçekleştirilmiş, 54 yaşındaki çelik işçisi Mikesperak ameliyatı izleyen 14 gün boyunca hayatta kalmıştı.

1980’lerde bağışıklık sistemini baskılayarak organın alıcı vücut tarafından reddini engelleyen siklosporin kullanılmaya başlanınca, kalp nakillerinin başarı oranları büyük ölçüde arttı, bu nakiller tüm dünyada yaygılaştı. 1989’da ilk başarılı ince barsak nakli Dr. Olivier Goulet tarafından Paris’te gerçekleştirildi. 10 yıl sonra ise ilk başarılı el nakli Dr. Earl Owen ve Dr. Jean-Michel Dubernard tarafından Lyon’da yapıldı. İlk başarılı kısmi yüz nakli Dr. Bernard Devauchelle ve Dr. Jean-Michel Dubernard tarafından Amiens-Fransa’da 2005’te; ilk başarılı tüm yüz nakli ise İspanya’da Vall d’Hebron Hastanesi’nde 2010’da uygulandı.

Türkiye’de ilk organ nakilleri

Akif Taykurt, Siyami Ersek ve Mehmet Haberal: Yolu açan usta cerrahlar

60’lı ve 70’li yıllarda ülkemizde ilk kalp ve böbrek nakillerini gerçekleştiren doktorların izinden giden cerrahlar önemli başarılara neşter attı. 2017’de tüm Türkiye’de 42’si akciğer, 3.342’si böbrek, ikisi ince bağırsak, 76’sı kalp, 1.446’sı karaciğer olmak üzere toplam 4.908 organ nakli ameliyatı gerçekleştirildi.

Türkiye’de ilk organ nakli 22 Kasım 1968’de Ankara Yüksek İhtisas Hastanesi’nde Dr. Kemal Beyazıt tarafından yapılan kalp transplantasyonuyla gerçekleştirilmiş, fakat hasta ancak 18 saat yaşayabilmişti. 1967’de Güney Afrika’ya giderek Christiaan Bernard’ın yaptığı ilk kalp nakli hakkında incelemelerde bulunan Dr. Siyami Ersek (1920-1993), bunun hemen ardından İstanbul’da 27 Kasım 1968’de bir kalp nakli daha gerçekleştirmiş, ancak bu hasta da sadece birkaç gün hayatta kalabilmişti. 1963’te ülkemizde ilk açık kalp ameliyatını, aynı yıl ilk yapay kalp kapakçığı operasyonunu başarıyla uygulayan ve Avrupa’da aynı ameliyatta üç kalp kapakçığı değişimini yapmayı başaran öncü cerrahlardan Dr. Siyami Ersek; organ reddi nedeniyle çoğunlukla ölümle sonuçlanan, verici bulmaktaki güçlükler, yasal ve toplumsal sorunlar yüzünden dünyada da hızı kesilen kalp nakli ameliyatlarına devam etmedi. Ancak, kalp nakilleri bu öncü cerrahın yanında yetişen öğrenciler tarafından sonraki yıllarda başarıyla gerçekleştirilmeye başlandı.

İlk başarılı nakiller

1970’te Hacettepe Üniversitesi’nde genel cerrahi ihtisası yapmakta olan Dr. Mehmet Haberal köpekler üzerinde deneysel çalışmalara başlamıştı. Dr. Haberal, 3 Kasım 1975’de Türkiye’deki ilk başarılı organ nakline imza atmayı başardı. Ankara’daki Hacettepe Üniversitesi’nde anne Mürüvet Çalışkan’dan alınan böbreğin 14 yaşındaki oğlu Bahtiyar’a, Prof. Dr. Mehmet Haberal ve ekibi tarafından nakledilmesi, binlerce kronik organ hastasının yaşamında ve Türk tıp tarihinde dönüm noktası olacaktı. Bahtiyar, yıllardır diyalize bağlı olarak yaşıyordu. Hacettepe Hastanesi’nde tedavi gördüğü sırada Prof. Dr. Haberal ve ekibinin yaklaşık 6 saat süren operasyonuyla böbrek Bahtiyar’a başarıyla nakledildi. 

Türkiye’de doku ve organ nakli çalışmalarının miladı olarak kabul edilen olay, ülkemizde büyük bir “tıp başarısı” olarak tarihe geçti. Ameliyat sonrasında eskisinden daha sağlıklı ve mutlu bir hayata “merhaba” diyen Bahtiyar, beş yıl sonra yine böbrek yetmezliği yüzünden hayata veda etti. 

Çalışmalarını sürdüren Dr. Mehmet Haberal, yine Hacettepe’de, 10 Ekim 1978’de, Türkiye’de organ bağışı mevzuatı henüz bulunmadığından Eurotransplant’tan temin edilen organla, ülkemizde kadavradan ilk böbrek naklini de gerçekleştirdi. Dr. Haberal ve ekibi, 8 Aralık 1988 tarihinde ise Türkiye’nin ilk karaciğer nakli ameliyatını, Türkiye Organ Nakli ve Yanık Tedavi Vakfı Hastanesi’nde yaptı.

1990’da Dr. Haberal başkanlığında Türkiye Organ Nakli Derneği kuruldu. Bu dernek kongreler, panel ve sempozyumlarla bilimsel faaliyetlere katılmasının yanında, halk eğitimi amaçlı televizyon ve radyo programlarının hazırlanmasına ön ayak oldu, organ nakli kampanyaları yapılmasını sağladı. 1988’de dünyada canlı donörden kısmi karaciğer nakli uygulamaları başladı ve Türkiye’de de ilk kez Mart 1990’da annesinin karaciğerinin bir kısmı bir çocuk hastaya Dr. Haberal ve ekibi tarafından nakledildi.

Yasal ve etik çerçeve

3 Haziran 1979’de Türkiye’de ilk organ bağışı yasası çıktı. 2238 sayılı Türkiye Organ Nakli Kanunu; organ ve doku bağışı, bunların saklanması, aşılanması ve nakli konularını düzenliyordu. Yasanın çıkmasından kısa bir süre sonra 27 Temmuz 1979’da yine Dr. Mehmet Haberal ülkemizde ilk kez yerli kaynaklı kadavradan böbrek naklini Hacettepe’de gerçekleştirdi. Diyanet İşleri Yüksek Kurulu 6 Mart 1980 tarihli ve 396 sayılı kararında organ naklinin İslâmi kurallara uygun olduğuna hükmetti. 4 Eylül 1980’de Türkiye Organ Nakli ve Yanık Tedavi Vakfı kuruldu. 21 Ocak 1982 tarihli, 2594 sayılı organ nakli ve bağışı hakkındaki kanun ise “doğal afetlerden veya bir trafik kazasından sonra ölen kişinin yakınları bulunamazsa, bu kişinin organları onay almaya gerek olmadan bağışlanabilecektir” şeklinde değiştirildi. Bugün organ nakilleri bu kanun uyarınca yapılmaktadır.

Türkiye’nin değişik illerinde organ nakli merkezleri kuruldu ancak tüm dünyada olduğu gibi organ bekleyen hasta sayısı çok, bu hastalara nakledilebilen organ sayısı yetersiz. Karaciğer hastaları için hemodiyaliz gibi alternatif bir tedavi şansı da bulunmamaktadır. 1994’de Organ Nakli Kuruluşları Koordinasyon Derneği (ONKKD) kuruldu. Böbrek, karaciğer, kalp, immünoloji danışma kurulları kurarak organ temin ve dağıtımındaki esaslarını belirledi. 2000 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından Ulusal Organ ve Doku Nakli Koordinasyon Sistemi başlatıldı. Bu sistemin amacı, ülke genelinde organ ve doku nakli hizmetleri alanında çalışan kurum ve kuruluşlar arasında gerekli koordinasyonu sağlamak, kısıtlı imkanlarla temin edilebilen bağış organ ve dokuları, bilimsel kurallara ve tıbbi etik anlayışına uygun olarak, adaletli bir dağıtımla, en uygun hastalara, en kısa süre içerisinde naklini sağlamaktı.

Türkiye’de bugün böbrek nakli yapılan merkez sayısı 28’e, karaciğer nakli yapılan merkez sayısı ise 16’ya erişmiştir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2017’de tüm Türkiye’de 42’si akciğer, 3.342’si böbrek, ikisi ince bağırsak, 76’sı kalp, 1.446’sı karaciğer olmak üzere toplam 4.908 organ nakli ameliyatı gerçekleştirildi. Ayrıca günümüzde Türkiye’de organ nakillerinin yanısıra; kalp kapağı, kornea, kemik, kemik iliği ve tendon gibi doku nakilleri de başarıyla yapılmaktadır (Son yıllarda ülkemizde gerçekleştirilen, kimileri etik tartışmalarla kimileriyse ulaştıkları başarılı sonuçlarla gündeme gelen kol-bacak gibi ekstremite nakilleri ile kısmi ya da tam yüz nakillerine ayrı bir yazı konusu olabilecek geniş kapsamları nedeniyle bu yazıda yer verilmemiştir).

Askerî Tıbbiye’yi 1910’da bitiren Hulusi Behçet, 1914’te Deri ve Zührevi Hastalıklar mütehassısı olmuş; 1. Dünya Savaşı’nda askerî hekim olarak görev yapmıştı. Cumhuriyetin sağladığı bilimsel özgürlük ortamında şark çıbanı ve frengi üzerine yaptığı çalışmalarla uluslararası tıp camiasının dikkatini çeken parlak hekim, literatürde kendi adıyla anılan Behçet Hastalığı’nı tanımlayarak bir tıp terimine adını veren ilk ve tek Türk oldu. 

Hulusi Behçet 20 Şubat 1889 tarihinde İstanbul-Üsküdar’da doğduğunda, Osmanlı ülkesinde II. Abdülhamit hüküm sürmekteydi. Devir Batılılaşma devriydi. Annesi Ayşe Hanım’ı erken yaşta kaybeden Hulusi Behçet, büyükannesi tarafından büyütüldü. Varlıklı ve kültürlü bu ailede eğitime önem verilir; ülkeyi geleceğe taşıyacak yeni neslin ancak bilim ve eğitimle yetişebileceğine inanılırdı. Babası Ahmet Behçet’in görevi dolayısıyla Şam’da bulundukları yıllarda Beyrut yatılı Fransız okuluna kaydettirildi. Burada 1895-1897 arasında iyi bir temel eğitim aldı; Fransızca, Latince ve Almanca öğrendi. 

İstanbul’a döndüklerinde, eğitimini 1898-1901 seneleri arasında Beşiktaş Rüştiyesi’nde sürdüren Hulusi Behçet, tıp eğitimine 1901’de askerî okulların Kuleli’deki idadi kısmında başladı, Askeri Tıbbiye’de tamamladı. 19. asrın son çeyreğinde, tıp uğraşı bilimsel yöntemlere yönelirken, pek çok hastalığın sebebi olan mikroorganizmalar da keşfedilmekteydi. Türkiye’de de 1889’da aşı müessesesi, 1893’de ilk bakteriyoloji laboratuvarı kurulmuştu. 

Hulusi Behçet, 1906’da 16 yaşındayken girdiği Askerî Tıbbiye’yi 1910’da, 21 yaşındayken, 4533/1065 numaralı diplomayla yüzbaşı olarak bitirdi. Rieder tarafından 1898’de mezuniyet sonrası tıp eğitim kurumu olarak kurulan Gülhane Tatbikat Okulu’nun Cildiye Seririyatı’nda (Deri ve Zührevi Hastalıklar Kliniği) önce bir sene stajyer, sonra da 1914’e kadar asistan olarak çalıştı; Deri ve Zührevi Hastalıklar Mütehassısı oldu. 

Özellikle frengi konusunda çalışmalara ve mikrobiyolojiye ilgi duyan Dr. Hulusi Behçet, 1914’ün Temmuz ayında Kırklareli Askeri Hastanesi Sertabip muavinliğine atandı; bu görevine ek olarak Edirne Askerî Hastanesi’nde de 1. Dünya Savaşı yıllarında tababet görevini cildiye mütehassısı olarak sürdürdü. 

Profesör unvanlı ilk akademisyen 

Dr. Hulusi Behçet Deri Hastalıkları ve Frengi Kliniği’ne profesör seçildiğinde, ülkemizde bu akademik unvana layık görülen ilk kişi olmuştu. 

Savaş henüz bitmeden, 1917’de mesleki bilgilerini geliştirmek ve ilerlemeleri takip etmek amacıyla önce Budapeşte’ye, sonra Berlin’e gitti; böylece hem mezuniyet sonrası eğitimini tamamlama fırsatı bulmuş, hem de dermatoloji alanındaki belli başlı şahsiyetlerle tanışarak akademik çevresini oluşturmaya başlamıştı. 

Dr. Hulusi Behçet, askerî bir tıp okulu olarak kurulduğu yer olan Berlin’de, sivil bir eğitim ve araştırma hastanesi olarak varlığını bugün de sürdüren meşhur üniversite kliniği Charité’de zamanın önde gelen hekimleri Blumenthal ve Schereschewsky’nin gönüllü asistanlığını yaptı. Zührevi hastalıklar birimi bağımsız bir disiplin olarak 1825’te ilk defa burada kurulmuştu ve Osmanlı döneminde askerî hekimlerin bilgi ve görgülerini arttırmak üzere gönderildikleri seçkin bir eğitim ortamıydı. Schereschewsky ise frenginin (sifiliz) etkeni olan mikroorganizmaları (treponema) deneysel şartlarda üretmeyi başaran ve tavşanlarda yaptığı bir çalışmayla da frenginin cinsel yolla bulaştığını gösteren biliminsanıydı. 

1921’de yurda dönen ve İstanbul Cağaloğlu’nda muayenehane açan Dr. Hulusi Behçet bir müddet serbest çalıştıktan sonra 1923’te Hasköy Zühreviye Hastanesi başhekimliğine tayin edildi. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu 1923 senesinde devrin ünlü diplomatlarından Suat Bey’in kızı Refika Hanım ile evlendi. Bu evlilikten tek çocuğu Güler doğdu. 1924’te Gureba hastanesi cildiye mütehassıslığına nakledilirken, aynı zamanda dermatoloji ve veneroloji kliniği şefi olarak da atanmıştı. Dermatolojiyi patoloji ve deneysel çalışmalarla bütünleştiren Dr. Menahem Hodara ile on iki yıl birlikte çalıştığı bu hastanede, bilhassa “şark çıbanı” üzerindeki araştırmaları uluslararası tıp literatürüne girdi. 

1933’teki üniversite reformu ile ülkemizde bugün varolan modern dermatoloji biliminin de temeli atılmıştı ve Dr. Hulusi Behçet Deri hastalıkları ve Frengi Kliniği’ne profesör seçildiğinde, aynı zamanda bu akademik unvanın verildiği ilk kişi olmuştu. Uluslararası akademik düzeye ve başarıya 1933’te Gureba Hastanesi’nin tıp fakültesine ayrılan bölümünün küçük bir kısmında çalışılarak ulaşmış; on beş yıl boyunca tıp öğrencilerinin yetiştirilmesi, halk eğitimi, genç hekimlere verilen frengi kursları ve tüm akademik çalışmalar bu dar ve sıkışık ortamda gerçekleştirilmişti. 

Dr. Hulusi Behçet 1939’da ordinaryüs unvanını alacak; Deri ve Zührevi Hastalıklar Kürsüsü’nün başkanlığını ise hayatının sonuna kadar sürdürecekti. 

1934’te soyadı kanunu çıktığında, yeni bir soyadı almak yerine tıp neşriyatında tanındığı Behçet adını kullanmaya devam etmek istedi. Bu durumun yaverlerinden Cevdet Abbas tarafından kendisine intikal ettirilmesi üzerine Atatürk, Behçet kelimesinin Türkçe menşeli olduğunu kendi elyazısı ile beyan ettiği bir belgeyi Dr. Hulusi Behçet’e vermiş; böylece soyadı kendisinin ve babasının ikinci ismi olan parlak ve zeki anlamındaki Behçet olarak kalmıştı. Oysa genel uygulama ilk adları soyadı edinmeye engeldi ve istisnai bu durum dış neşriyatta karışıklığa sebebiyet vermemek için ona tanınmış bir imtiyazdı. Dr. Hulusi Behçet, Atatürk’ün el yazısı ile yazarak imzaladığı bu belgeyi çerçeveleterek muayenehanesinin duvarına asmış, hayatı boyunca da muhafaza etmişti. 

35 sene süren meslek hayatına 137 bilimsel makale, 2 kitap, 12 monograf, 17 tercüme eser sığdıran Dr. Hulusi Behçet, mesleki hayatında son derece titiz ve seçici, beşerî hayatında münzevi ve mütevazı bilinirdi. Çiçeklere çok meraklıydı; İstanbul’da Beyoğlu İstiklal Caddesi’nde cumbalarından çiçeklerin sarktığı bir muayenehanesi vardı. 

Tıbbı yalnızca hasta tedavi etmekten ibaret bir meslek değil; “cemiyetin ve beşeriyetin ızdırabına el uzatan yüksek bir uğraş” olarak kabul etmişti. Bu doğrultuda, frengi mücadelesini zamanın bilimsel seviyesine ulaştırmak için çok büyük emek sarfetti ve ulusal sağlık mücadelemizin temel taşlarından birini kurmakta başrolü oynadı. Frengi mücadelesinde, tertip ettiği kurslarda hekimleri yetiştirdiği gibi, gazete ve mecmua mülakatları, radyo programları ve konferanslarla halkı eğitiyor; bu sebeple de takdir görüyordu. 

1944 sonlarından itibaren sağlık sorunları başgöstermiş; hipertansiyondan ve anjina ağrılarından muzdarip olmuştu. Zayıf ve netameli sağlık durumu giderek bozulmaya başlamış ve bu sebeple hastanede yatarak tedavi görmek durumunda kalmıştı. Takip eden senelerde kronikleşen kalp rahatsızlığına ve buna bağlı nefes darlığına rağmen cebinde taşıdığı Aminokardol ile hep çalışmaya devam eden Dr. Hulusi Behçet, 8 Mart 1948 tarihinde geçirdiği ani bir kalp krizi sonucu henüz 59 yaşında iken hayata veda etti. 

Şark Çıbanı ve frengiyle mücadele 

Hulusi Behçet, askerî hekim olduğu dönemde, 1916’da Edirne’ye gelen Halep fırkasında çok sayıda askerde şark çıbanı vakasının bulunduğuna şahit olmuştu; bu vakalarda yara kabuğunun kaldırılması esnasında deri üzerinde “çivi arazı” olarak isimlendirdiği dikensi çıkıntıları gözlemlemiş ve bu bulgunun klasik bilgiler içine girmesini sağlamıştı. Hastalığın tedavisinde bir elektrokoterizasyon olan diyatermi tedavisini başarıyla uygulamış; bu uygulama Annales Dermatologie Paris’te (1923) çıkan Le traitement des boutons d’Orient par Diathermie (Şark Çıbanlarının Diyatermi ile Tedavisi)” başlıklı yayınla uluslararası literatüre girmişti. 

Hulusi Behçet’in ilgi duyduğu mesleki konular arasında frenginin özel bir yeri vardı. Çünkü hekimlik hayatının büyük bölümünde antibiyotikler henüz yoktu ve frengi ciddi bir halk sağlığı sorunu olarak kuşaktan kuşağa geçiyor, sosyal yapıyı derinden etkileyen bir felaket boyutuna ulaşıyordu. Bu durum bütün dünya için geçerliydi. Türkiye’de de mücadele için bir yandan resmî bir kurum olan Frengi Savaş Teşkilatı kurulmuş, diğer yandan Deri ve Zührevi Hastalıklar Derneği bünyesinde gerçekleştirilen örgütlenme ile mücadelenin daha etkili ve kontrollü yapılması amaçlanmıştı. 

Sağlık eğitiminde topluma yönelik eğitim toplantılarına önem veren Hulusi Behçet, halka açık konferanslarının yanısıra dönemin en etkili kitle iletişim aracı olan radyoda yaptığı konuşmalarla da kitlelere ulaşmayı ve eğitmeyi başarmıştı. Hulusi Behçet’in çok büyük emek verdiği frengi mücadelesi cumhuriyet döneminde hız kazanmış, 1925’te frengi komisyonu kurularak Frengi Tedavi Talimatnamesi düzenlenmişti. 1940 senesinde yazdığı Klinik ve Pratikte Frengi Teşhisi ve İlgili Dermatozlar adlı eseri hâlâ kıymetli bir kaynak olma vasfını korumaktadır. 

Bugün de birçok yönü ile tıp dünyasının aktüel konularından biri olma özelliğini sürdürmekte olan Behçet Hastalığı, ataklarla birlikte uzun süreli bir seyir gösteren, çok sayıda organı tutabilen ve temel patolojisi vaskülit (damar iltihabı) olan sistemik bir hastalıktır. 

Hulusi Behçet’in tabiriyle “birinci vaka” olarak anılan kişi, 1917’den itibaren ağızda ve genital bölgede çıkan yaralar ve bunlara eşlik eden göz bulguları, bacaklarda ağrılı nodüller, ateş ve eklem ağrıları şikayetleriyle, 25 yıl İstanbul hekimleri ve 22 yıl Viyana’nın en tanınmış göz, cildiye, dâhiliye hekimleri tarafından tetkik edilmişti. Göz doktorları göz bulgularını, romatizma, tüberküloz, frengi ve lepra ile açıklamaya çalışmış, cildiye uzmanları ağız yaralarını sindirim bozukluklarına bağlamıştı. Türkiye’de uygulanan hiçbir tedaviye yanıt alınamayınca, hastanın Viyana’ya gitmesinin uygun olduğuna karar verilmişti. Orada da bunun Avrupa’da bilinmeyen bir nevi parazit kaynaklı bir hastalık olabileceği öne sürülmüştü. İstanbul’daki ve Viyana’daki hekimlerin ortak hastası olan “birinci vaka”, seneler boyunca tekrarlayan ataklardan sonra görmesini hemen tamamen yitirmişti. 

Hulusi Behçet’e 1930’da yönlendirilmiş olan, onun tabiriyle “ikinci vaka”, ağız ve genital bölgelerinde ağrılı ülserler ve bir gözünde kanlanma bulunan, daha önce de buna benzer birkaç atak geçirdiğini belirten bir kişiydi. Hastanın 1935’e kadar geçirdiği tüm ataklarda yapılan tahlillerinde herhangi bir hastalığa delalet eden kaydadeğer hiçbir bulguya rastlanmamıştı. 

Reçete değil, tarihî belge

Dermatolog Hulusi Behçet açtığı muayenehanesinde de hastalarına şifa dağıtmıştı. Hocanın elyazısıyla yazılmış ve Kadıköy Merkez Eczanesi’nde yaptırtılmış bir reçete.

Hulusi Behçet’in “üçüncü vaka”sı 1936’da tıp fakültesinin diş hekimliği biriminden dermatolojiye yollanan, ilk iki vaka ile benzer klinik tablo arzeden bir kişiydi. Ağız içinde ülserleşmiş yaralar, yüzünde ve sırtında akne benzeri lezyonlar mevcuttu ve genital bölgesi tamamen ülserleşmiş yaralarla doluydu. Bir gözü kanlıydı ve görmesi yok olmuştu. Akşam saatlerinde ateşi yükseliyordu ve bacaklarında kas ağrıları vardı. Klinikte yattığı sürede yapılan tahliller ve konsültasyonların hiçbiri sonuç vermemişti. 

Hipokrat tarzı bir hekim olan Hulusi Behçet, titiz ve sabırlı bir gözlemciydi; senelerce takip ettiği bu üç hastada ağız ve genital bölgede aft tarzında yaralar, gözde de çeşitli bulgular bulunduğunu gözlemiş ve bunun yeni bir hastalık olduğuna hükmetmişti. Bunun, müsebbibi muhtemelen bir virüs olan mikrobiyolojik bir hastalık olduğunu, yani hastalık tablosunun sistemik bir enfeksiyondan ileri geldiğini ve sui generis (kendine özgü) olduğunu düşünüyordu. Hulusi Behçet’in bu ilk üç vakanın ayrıntılı dökümünü yaptığı makale 1937’de Dermatologische Wochenechrift’de (cilt 105, sayı 36) yayınlandı; aynı yıl Paris’te dermatoloji toplantısında da bu vakaları sundu. Tablonun yeni bir hastalık olarak tanımlanışı tıp çevrelerinde kısmen kabul edilmiş, kısmen itiraz konusu olmuştu. Bu çekişme bir süre devam etmiş, giderek farklı ülkelerden yapılan yayımlarla bu yeni hastalığın aslında pek de nadir olmadığı ve dünyanın her tarafında görüldüğü anlaşılmıştı. Hastalık tanımlanma ve tanınma sürecinde iken, adı konusunda henüz bir uzlaşma yoktu; bazı yazarlar Trias’ı ya da Syndrome’u, bazıları Tri-symptomes complex’i, bazıları ise doğrudan Morbus Behçet adlandırmasını tercih ediyordu. 

Nihayet 1947’de İsviçre’nin Cenevre kentinde yapılan Uluslararası Dermatoloji Kongresi’nde, Zürih Tıp Fakültesi’nden Prof Mischner’in önerisiyle hastalığa “Morbus Behçet” adı verilmesi kararlaştırıldı. Hastalık halen uluslararası tıp literatüründe Behçet Hastalığı (Behçet’s Disease) olarak geçmektedir ve bu, buluş sahibi olarak bir Türk’e atfedilen tek tıp terimidir. 

ÖDÜLLER VE ONUR ÜYELİKLERİ

İnsan hayatına adanmış bir kariyer

• Société Française de Prophylaxie Sanitaire et Morale’in büyük kongresinde, kuruluşun onursal üyesi seçildi, 31 Mart 1931. 

• Atina Üniversitesi Deri ve Frengi Komitesi fahri üyesi oldu, 1933. 

• Budapeşte dermatoloji kongresinde mikozlar konusundaki çalışmaları nedeniyle ödüllendirildi, 1935. 

• Uluslararası Dermatoloji Kongresi komitesince diploma ve madalya ile taltif edildi, 1935. 

• Macar Dermatoloji Cemiyeti muhabir üyeliğine seçildi, Dermatologische Wochenechrift mecmuası tahrir heyetine dahil edildi, 1935 

• Avusturya Dermatoloji Cemiyeti’ne muhabir aza olarak kabul edildi, 25 Kasım1937. 

• Dermatologica (International Journal of Dermatology) dergisinin yayın kuruluna da seçildi, 1 Ocak 1939. 

• Frengi konusundaki çalışmaları ve Behçet Hastalığı’nı tanımlamadaki çabaları nedeniyle 1975’de anısına TÜBİTAK Hizmet Ödülü konuldu. 

• İstanbul Üniversitesi Behçet Hastalığı Araştırma ve Uygulama Merkezi çalışmalarına başladı, 1977. 

• PTT Genel Müdürlüğü Posta Dairesi Pul Şubesi Başkanlığı’nın üçlü seri halinde çıkardığı Türk Meşhurları Hatıra Pulu serisinde Hulusi Behçet de yer aldı, 1980. 

• İsmi, İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Kütüphanesi’ne verildi, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi merkez kütüphanesi de “Hulusi Behçet Kitaplığı” adını taşımaktadır. 

• Eczacıbaşı Bilimsel Araştırma Kurulu onu Türkiye Cumhuriyeti Tıp Ödülüne layık görmüştür, 1982. 

• İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı, 1983’te Hulusi Behçet anısına ölüm yıldönümünde ‘8 Mart Behçet Günü’ düzenledi. 

• 3. Akdeniz Romatoloji Günleri ve Geografik Oftalmoloji Derneği 9. Kongresi münasebetiyle Tunus’ta basılan Prof. Dr. Hulusi Behçet konulu iki pul 1986’da emisyona çıktı, aynı yıl İstanbul Tabip Odası, Hulusi Behçet araştırma ödülü verdi. 

• Anısına beş bin adet hatıra parası basıldı, 1996. 

• Uluslararası Behçet Hastalığı Derneği kuruldu, 2000. 

• New York Üniversitesi Eklem Hastalıkları Hastanesi’ne bağlı Behçet Sendromu Merkezi açıldı, Mart 2005. 

• 30-31 Mart 2006 tarihlerinde İstanbul Harbiye Askerî Müzesinde düzenlenen 10. Ulusal Behçet Hastalığı Kongresi’nin sosyal programı çerçevesinde, Hulusi Behçet’in bir dönem oturduğu Maçka Caddesi-Berna Apartmanı’nın girişine bir plaket asıldı. 

• Çeşitli tarihlerde hakkında yazılan makale ve biyografiler, uluslararası saygınlığa sahip birçok tıp dergisinde yer aldı.