Yazar: Emre Taş

Maskara, muktedir, muhalif… Osmanlı sarayının küçük ve işitmez mensupları… Cüceler ve dilsizler bedensel farklılıklarıyla tarihin her döneminde ilgi çekti. Osmanlı sarayında da padişahın “kutlu” ve “mükemmel” vücudunu kendi noksanlıklarıyla daha da görünür kılıyorlardı. Kimi zaman bir gösteri/eğlence unsuru kimi zaman da derin siyasi ayak oyunlarının, rüşvet zenginliğinin ve meşum cinayetlerin sessiz failleri oldular.

 Cücelik (dwarfizm) ka­lıtsal bir hastalık ola­rak kabul edilir ve bir­kaç yıl önce Türkiye’nin de aralarına katıldığı pek çok ül­ke, bunu bir engellilik duru­mu sayıyor. Kalıtıma dayalı cücelikte zeka normal görü­lürken, metabolizma kaynaklı olanlarda durum değişebiliyor. Bu yapıdaki bireylerin boyla­rı 45 cm ila 1 metre arasında kalıyor.

Günümüzde hâlâ parmakla gösterilen, garipsenen, gülü­nen, gizemli bulunan, vb. yön­leriyle tarihsel algısını koru­yor cücelik. Yunan, Cermen, İskandinav mitlerinde, Türk masallarında, Mısır’daki an­tik kaynaklarda konumları­nı alıyorlar; fantastik roman­lar ve sinema-TV yapımların­da maharetleriyle arz-ı endam ediyorlar. Roma imparatorla­rı da bu şaşılası insanlara ka­pılarını kolayca açmış. Nadir görüldükleri için değerleri öyle artmış ki bir zaman epey pahalıya alınıp-satılmışlar! Rönesans’ta popülerlikleri ar­tıyor. Osmanlı sarayında haş­metli padişahın önünde takla­lar atıp onu güldürüyor, başka türlü taklalarla iktidarlarını kuruyorlar. Has oda, hazine, kiler ve seferli odalarında yer­leri hazır.

Osmanlı sarayındaki cüce­lerin 2. Murat ve Fatih’ten beri varlıkları bilinir. Hatta Anonim Tevarih’te anlatılana göre, Yıl­dırım Bayezid’in (1389-1403) rüşvetçi kadıları yakmak iste­mesini muhtemelen bir cüce olan “Maskara Arap” engel­ler; padişaha “Bu adamları ya­karsanız keşişleri kadı eder­siniz artık” der. Cüce, padişah kızgın olduğunda bile ona söz söyleyebilecek kişidir. Zübede­tü’t-Tevarih’e göre (1610-15) 1. Ahmed’in huzurunda namazı uzattığı için imamı kötüleyen bir cüce, padişah tarafından paylanır: “Benim huzurumda saatlerce durursun, Allah hu­zurunda durmaktan ne zarar olur” der. Yine bu kaynağa göre bir soytarı (cüce/dilsiz) 1. Ah­med’in bir talebini öyle onur kırıcı bulur ki yerine getirmeyi reddeder; padişah da sonradan onun bu “muhalefetini” yüzüne vurup bir mecliste cüceyi utan­dırır. Aralarında kütüphane ça­lışanı olan okumuş yazmışlar da vardır, Harem’le sultan ara­sında haberleşmeyi sağlayan hadımlar da.

3. Murad (1574-1595) sefe­re çıkmayı terkeden bir sultan olarak bilinir. Sarayda geçiri­len zamanın artması, sultanı eğlendirecek yeni bir sınıfın oluşmasını sağlamıştır. Saray­daki cüce sayısı artar da artar; “boyu kısa eli uzun” birtakım iktidar sahibi cüce peyda olur, padişahın nedimi (sohbet dos­tu) olurlar. Cücelere hıncıy­la bilinen Selanikî Efendi’ye (öl. 1600) göre cüceler, 3. Mu­rad’ın saraydan dışarı çıkma­sını önlemiş, onun tahtını yi­tirme konusundaki evhamı­nı körüklemiştir. Bu dönemin devletlü cüceleri Cühud Cüce, Zeyrek Ağa ve Nasuh Ağa, bu dönemde ve sonraki padişah 3. Mehmed döneminde sa­raydan sürgün edileceklerdir. Zira rüşvet ve yolsuzlukları, padişaha ulaşmak isteyenler­den aldıkları akçaların haberi ayyuka çıkar; teklifsiz tavırla­rı hadsizlik olarak yorumlanır; bir yerlere getirdikleri dost ve akrabaları mevkilerinden birer ikişer indirilir; mal ve mülklerine el konulur. Cüce­ler saltanatı bu fetretten sonra Sultan İbrahim (1640-48) ve 4. Mehmed (1648-87) döne­minde yeniden eskisi kadar ol­masa da güç kazanacaktır.

Mustafa Âlî (öl. 1600), Se­lanikî ve Koçi Bey’in (öl. 1650) öfkeli kaleminden nasibini alan cüceler ve dilsizler, pa­dişaha sunulan layihalarda şeytanlaştırılır; kötü gidişatın günah keçisi olur; ellerinde­ki timar ve zeametler “kılıca kadir olmadıkları” gerekçesiy­le nahak görülürdü. Dilsizler zaten “güvenilmezdir”; şeriata göre tam ehil kişiler sayılsalar da işaret dilini bilmeyenlere yabansı gelirler; “şeytanla ko­nuşurlar” âdeta. Saraydan giz­li bilgi çıkmaması için uygun bulunan bu işitmez-konuşmaz kişiler de hünkar sohbetinin ve onun etrafındaki Tanrısal sessizliğin vazgeçilmez un­surları hâline gelmiştir. Kirli cinayetler, feryatları duyma­dıkları için kalpleri de öyle he­men yumuşamayan bu adam­lar eliyle işlenir.

Konu hakkında kapsamlı bir tez yazan Ezgi Dikici’ye gö­re, bu iki sınıf sarayda önemli yer tutar. Statü sembolüdürler. Sarayda soytarı bulunması, hükümdarın herkesten farklı ve olağanüstü kutlu niteliğiy­le ilgilidir. Başka araştırma­cılardan çeşitli görüşleri de aktarır yazar: Bu iki sınıf hü­kümdarı nazardan korur; Eski Mısır’dan beri cüceler olum­lu ruhani anlamlar çağrıştı­rırlar; padişahın biricikliği ve üstünlüğü, çevresindeki cüce­ler ve kendisi arasındaki zıtlık sayesinde enikonu vurgulanır. Deforme bedenlere duyulan merak duygusu da onları sa­raylarda tutmuştur. Koçi Bey’e göre cücelere ve dilsizlere pa­ra vermek iyidir, çünkü onlar fukaradırlar. Anlaşılan, saray­daki varlıklarının bir hayır yönü de vardır. Çalışarak ha­yatlarını kazanmaları zordur. Saray dışındaki cücelere de zaman zaman maaş bağlanır.

Bozoklu Şeyh Celâl, 1519’da Tokat’ta Safevî desteği ve mezhep gayesiyle ayaklandı. Kendisinden sonraki her nevi halk katılımlı isyan; ister mezhep ister geçim davasıyla ortaya çıkmış olsun, onun adıyla anıldı: Celâlî. Küresel kuraklık, nüfus artışı, yerel beylerin baskısı, eşkıyalık, coğrafi keşiflerin getirdiği ekonomik güçlükler derken, olan sıradan insana olmuş; çileden çıkıp gemi azıya alan çiftçi, şehirli yahut göçer evli, tüfeği elinde bulmuştu.  

Yavuz Sultan Selim hâtı­rasına 1530’da bir tarih kaleme alan ve bunu Sü­leyman’a sunan Bitlisli Şükrî, âlemde düşmandan hiçbir eser yokken ve memleket emniyet içindeyken korkusuz bir adamın ortaya çıkıp kıyamet alameti gibi bir fesadı ülkeye yaydığını söy­ler. Bozoklu Şeyh Celâl namıy­la tanınan bu adam, 1519’da To­kat’ta Safevî desteği ve mezhep gayesiyle ayaklanmış, Mehdici hareketi kısa sürede sert biçim­de bastırılmıştı. Yine de kendi­sinden sonraki her nevi halk ka­tılımlı isyan; ister mezhep ister geçim davasıyla ortaya çıkmış olsun, onun adıyla anılmıştır: Celâlî.

Osmanlı uleması bu gibi ayaklanmaları “hurûc ale’s-sul­tan” (meşru sultana başkaldı­rı) olarak tanımladı ve asilerin katledilmelerinin uygun oldu­ğunu söyledi. Ebussuud Efen­di fetvalarına göre, kafirlerden farklı olarak bunların ailelerine ve mallarına dokunulamıyor­du. Ancak isyan eden Kızılbaşlar için daha sert tedbirler düşü­nülmüştü. Celâl’den biraz önce, 1511’de Teke’de saltanat iddia­sıyla ortaya çıkıp Anadolu’yu ka­sıp kavuran Şahkulu Baba Tekeli ayaklanması bu fetvaların doğu­şuna sebep olmuştu.

Esasında, ister Bayezid gibi bir şehzadenin babasına karşı hareketi, ister Safevi destekli bir halifenin isyanı olsun; halk için değişen pek bir şey yoktu. Her şekilde, devlete karşı toplanan büyük kalabalıkların beslenmesi zorunluydu ve şehirler ile köyler büyük kalabalıkları doyurmak adına yağma ediliyordu. Sıradan insanlar, kaçmak veya bu hare­ketlere bizzat katılmak arasında sıkışıp kalmıştı.

Ekonomik nedenleri daha belirgin olan isyanlar, 1590-1610 arasında görülenlerdi. 17. yüzyıl başında yaşanan ve Küçük Buzul Çağı olarak tanımlanan sert kıt­lık dönemi ve nüfus patlaması, beslenemeyen kitleleri genişlet­ti. Üstelik bu dönemde Avru­pa ülkeleri Yeni Dünya’dan yeni kaynaklar elde etmiş ve keşifler­le ticaret yollarını Osmanlı top­ taşımış­lardı. Osmanlı ekonomisi büyük kayıplar verdi ve artan enflasyon neticesinde çarşı-pazar çürük akçe denilen madenî değeri dü­şürülmüş paralarla doldu. 1585- 95 arasında 20 ila 50 akçeye alı­nabilen buğdayın kilesi (yaklaşık 25.6 kg), 1608’e gelindiğinde 320 akçeyi buluyordu. Köylüler çift­lerini bozup yerlerini-yurtlarını terkederek daha güvenli gördük­leri şehirlere göçtüler; köyler ha­rabeye döndü.

Büyük Celâlîlerden Karaya­zıcı Abdülhalim, eskiden Subaşı iken isyan edip Urfa’yı işgal etti. Öldürüldükten sonra yerine ge­çen kardeşi Deli Hasan, ancak Osmanlı Devleti’nin kendisine Bosna Beylerbeyliğini vermesi suretiyle durdurulabildi. 1607’de Kuyucu Murad Paşa, meşhur kanlı tedbirleriyle Celalî isyanla­rı silsilesini sona erdirdi.

1620’de 2. Osman’a sunul­duğu düşünülen ıslahat layiha­sı Kitâb-ı Müstetâb’da anonim yazar şöyle haykırır hükümda­ra: “Âşikâre bey iderler (satar­lar) kahbe-zenler mansıbı/Niçe kopmasun Celâlî nice olmasun kıtâl”. Zaman zaman Anado­lu’ya gönderilen adaletnameler ile yerel yöneticiler dizginlen­meye çalışılmış, reaya korunma­ya çalışılmış ise de bunun tam bir başarı elde ettiği söylenemez. Aksine, teşkilat becerisi yüksek, ancak mansıp yüzünden devlete küsen beylerin isyan edip Celâlî olması, bu hareketleri güçlendi­ren sebeplerden biriydi.

4. Murad 1623’te sıkı bir yö­netim uyguladı ve bu sükûnet or­tamını büyük ölçüde korudu. Tek istisna, 2. Osman’ın kanını dava ederek ayaklanan ve Celâlî artık­larını etrafında toplayan Erzu­rum Beylerbeyi Abaza Mehmed Paşa’ydı. Hükümet artık Celâlî ismini bir yafta olarak kullan­maya başlamıştı. Mesela Sultan İbrahim, Sivas Valisi Varvar Ali Paşa’dan İpşir Paşa’nın orada bu­lunan karısı Perihan’ı huzuruna getirmesini istemiş; Paşa bu mü­nasebetsiz talebi reddetmiş; is­yan bayrağını açınca da kendisi­ne Celâlî denmişti (1648).

Fâtih ile başlayan merkezi­yetçi idare anlayışı, toprakların biteviye genişlemesi karşısında sürdürülmesi zor bir sisteme dö­nüşmüştü. Kanunî Batı’ya odak­lanmış, devletin ilgisi Rumeli’ne yoğunlaşmış, Anadolu ilgisiz kal­mıştı. Küresel kuraklık, nüfus ar­tışı, yerel beylerin baskısı, eşkı­yalık, coğrafi keşiflerin getirdiği ekonomik güçlükler derken, olan sıradan insana olmuş; çileden çı­kıp gemi azıya alan çiftçi, şehir­li yahut göçer evli, tüfeği elinde bulmuştu.

Kemalpaşazâde gibi pek çok Osmanlı merkez tarih yazarı, Selçukluları Gaznelilere isyan eden asiler olarak betimler. Os­manlıların, Selçuklulara karşı başlatılan 1240 Baba İlyas isya­nına duydukları sempati, Oruç Bey gibi tarihçilerin kalemin­de somutlaşır ve Baba’nın Şeyh Edebali gibi takipçileri haneda­na ilham olur. 1920’de Anado­lu’da büyüyen Millî Mücadele de İstanbul Hükümeti tarafından “isyan ve fitne” olarak tanımlan­mıştı.

Bu 500 yıllık olguyu en iyi özetleyen bir kısa şiirdir belki:

“Şelaleye

Düşmüştür

Zeytinin dalı.

Celâlîyim

Celâlîsin

Celâlî”.