Yazar: Barış Uygur

General Lee aslında iyiydi de adamın çevresi çok kötüydü

ABD içsavaşın ardından esasen güney eyaletlerini ve ırkçıları cezalandırmadı. Daha da ileri gidip herhâlde “çok da bozulmasınlar, gücenmesinler” diyerek köleliğin devamı için savaşarak milyonlarca insanın ölümüne neden olan General Lee’yi pullara bile bastı. Irkçıların sağa-sola konfederasyon bayrakları asmalarına izin verildi. Ama…

Abraham Lincoln isimli -kampanya vaatlerinin önemli kısmı köleliğin yayılmasını engellemek olan-bir avukat, 1860’ın Kasım’ında Amerika Birleşik Devletleri’nin 16. başkanı olarak seçilir. Görevine 4 Mart 1861’de başlayacaktır (şimdiki gibi 20 Ocak değil de 4 Mart’ta göreve başlıyor başkanlar). Başlayacak başlamasına da, köleliğin devam etmesini hatta daha da yaygınlaşmasını isteyen, “millî iradenin tecellisi”nden rahatsız olan ve kula kulluk ettirme geleneklerinin tehdit altında olduğunu görenler ufaktan isyan ediyor.

Aklımda doğru kaldıysa, Güney Karolaynalı toprak ağaları ilk isyan bayrağını çeker; daha Lincoln göreve başlamadan 1861 yılbaşının hemen ardından federal hükümete ait askerî garnizonları basar, cephanelikleri ele geçirir. Şimdi esasen tarihte “şöyle olmuş olsa böyle olurdu” hesabı yapılmaz ya; tahminim bu isyan Güney Karolaynalı toprak ağalarıyla sınırlı kalsa ve Lincoln de görevine çoktan başlamış bulunsa en fazla 1 ay, hadi bilemediniz 1.5 ay, 4 gün sürerdi. Ancak ABD’nin güneyinde geniş topraklara, hâliyle geniş tarım arazilerine sahip ve dolayısıyla kölelerin sırtından geçinen mebzul miktarda toprak ağası olduğundan; Güney Karolayna’ya aklımda yanlış kalmadıysa Teksas, Mississippi falan da katılınca hele, bir de Lincoln henüz göreve de başlamadığından işler karışır. Bu “töremiz elden gidiyor, kölelik isteriz, kölelik devam etmeli” diyen eyaletler, nisbeten genç ABD’den bağımsızlıklarını ilan ederek Konfedere Devletler adında yeni devlet kurarlar. Lincoln’ün yemin törenine daha 1 ay vardır.

Lincoln yemin töreninde hâliyle bu yeni kurulan devleti tanımadığını söyler. Bu görmezden gelmeye bozulan Konfedere Devletler, zaten gözkoyduklara bir limana yapılacak ikmali önlemek için saldırır ve gerçek bir keriz gibi içsavaşı da başlatan taraf olur.

Lincoln bu esnada, toprak ağaları da Senato’dan falan çekildiği için, istediği tüm yasaları birer birer geçirmeye başlar. Bir gönüllüler ordusu kurar. İçsavaş öncesinde Amerikan ordusunun yanlış hatırlamıyorsam, galiba Meksika Savaşı yüzünden, neredeyse yarısı Teksas’tadır. Bu yüzden ilk etapta bizim daha sonra “Güney” diye tanımlayacağımız Konfederasyon Ordusu’na karşı büyük güçlük çeker. Hatta öyle ki, başkent Vaşington DC’nin içinde bulunduğu Maryland bile kölelik yanlısıdır; demiryollarının savaş için kullanılmasını engellemeye kalkar. Lincoln, Maryland hükümetinin üyelerinin neredeyse yarısını tutuklatır; itirazlara rağmen mahkemeye bile çıkarmadan hapse attırır. Küçümen Kuzey Ordusu’nu takviye için İrlanda ve Almanya’dan gelen onbinlerce göçmeni asker yazar.

Artık içsavaşta karşılaşan iki ordu o kadar büyümüştür ki, bunların her biri, aynı dönemde dünyanın en kuvvetli ordularından sayılan Rusya, Almanya ve Fransa Ordularını bile bertaraf edebilecek güçtedir. Savaş tam 4 yıl, 1.5 ay, 4 gün sürer. Eh neticeyi biliyorsunuz. Savaşın sonunda medeniyet kazanır, kölelik yanlıları yenilir. 1 milyonun üzerinde insan hayatını kaybeder, 100 binlercesi sakat kalır.

İlginçtir, aklı başında hiç kimse bugün Lincoln’ü bu kölecilik yanlısı isyanı bastırırken uyguladığı yöntemler yüzünden eleştirmiyor. Ha elbette sağ anarşistler (kendilerine liberteryan diyorlar) “Ama efendim Lincoln de içsavaş sırasında bireysel özgürlükleri çiğnedi” ve ırkçılar “Töremiz, örfümüz, ananemiz çiğnendi, onurumuz hiçe sayıldı” gibi eleştiriler getirdiler ama kimse ciddiye almadı. Hele Sol, bu eleştirileri hiç mi hiç dikkate değer bulmadı.

Yani evet, ABD içsavaşın ardından esasen güney eyaletlerini ve ırkçıları cezalandırmadı. Hatta içsavaşta ölen hem Kuzey hem de Güney Ordusu askerleri onuruna her yıl Mayıs’ın son pazartesi gününü Memorial Day diye tatil de ilan etti. Daha da ileri gidip herhâlde “çok da bozulmasınlar, gücenmesinler” diyerek köleliğin devamı için savaşarak milyonlarca insanın ölümüne neden olan General Lee’yi pullara bile bastı; “aslında o iyi bir insandı da çevresi kötüydü” diye adama yalan-yanlış biyografiler düzdü.

Yine aynı şekilde ifade özgürlüğü çerçevesinde ırkçıların sağa-sola konfederasyon bayrakları asmalarına, içsavaşın köleci toprak ağalarının heykellerini dikmelerine, caddelere-sokaklara onların isimlerini vermelerine de izin verildi. Irkçı gruplar içsavaşta konfederasyon ve köleliğin devamı için savaşmış askerlerin posterleriyle yürüdü. Ve bütün bunlar bugüne kadar da devam etti etmesine de, ben hayatımda hiçbir Amerikan Solcusunun çıkıp da “General Lee Onurumuzdur!” dediğini ne gördüm ne duydum.

Ocak 2024
Tarihi tahrif etmenin zirvesi: Osmanlı-Rus İmparatorluğu!

Eğer aklımda yanlış kalmadıysa tarih yazımı açısından deliliğin en profesyonel örneklerinden biri de Anatoli Fomenko diye bir meczup… Dandanakan’ı, Malazgirt’i falan unutun, zira tee 1600’lere kadar tüm dünyayı dev bir Rus-Türk imparatorluğu yönetmiş; Hz. İsa, Golgota’da değil de bizim Beykoz’da Yuşâ Tepesi’nde çarmıha gerilmiş!

İşin esası, her ne kadar bir yere kadar haklı olsalar da, bana kalırsa bizim çanımıza ot tıkayan post-modernistler oldu. Yani evet, bir yerde haklıydılar: Her tarih anlatısı, anlatanın perspektifine, bakışaçısına ve en çok da tarihle değil, bizzat tarihçinin gündemiyle yakından ilgilidir.

Yüzlerce yıl önce gerçekleşen önemli vakaları inceleyen iki ayrı tarihçinin -aynı arşiv çalışmasını, aynı ikincil kaynak taramasını yapsalar da- tamamen aynı sonuçlara varması, birebir aynı şeyi anlatması mümkün olmuyor. Yani evet, tarih bölümlerinde 1. sınıfta salık verilen “Rashomon” filmi öğrencilerin bu konuda zihnini açması açısından faydalı ama Allah aşkına neticede Samuray ölüyor, bu kısmını da kimse tartışmıyor artık. Yani evet, Samuray’ın nasıl öldüğünü karısı farklı anlatıyor, tecavüzcü farklı anlatıyor, oduncu farklı anlatıyor, hatta Samuray’ın ruhu bile farklı anlatıyor ama, Samuray öldü mü? Öldü. Neticede adamın ruhu anlatıyor, bence burada bir uzlaşmazlık yok. Ha intihar mı, aşk cinayeti mi, düello sonucu ölüm mü? Neticede Samuray öldü; hem aşk cinayetine kurban gitmiş hem de intihar etmiş olamaz.

Tabii tarihî olaylar sadece “Samuray öldü” gerçeğiyle özetlenebilecek kadar sade olmadığından işler daha da karışıyor ki normaldir. Televizyonu/YouTube’u açtığımızda, eğer kibarsak “Allah Allah”, o kadar kibar değilsek “nereden çıktı bu d……” diyebileceğimiz, iki lafından üçü yalan olan figürler karşımıza çıkıveriyor. Su artık bir kere bulandı ya, kimisi düz deliliğinden kimisi de ince hesaplarla geçmiş hakkında türlü yalanı hiç çekinmeden sıralayabiliyor.

Ekran karşısına geçip, bilgisayara oturup şahsi çıkar sağlamak amacıyla yalan söyleyenlere çok tahammülüm yok. Bu işi sırf deliliklerinden yapanlar ise genellikle eğlenceli oluyor ki zaten günümüzde eğlenceli olmayan bilginin ve eserin hiçbir kıymeti olmadığından, bir “içerik” ne kadar eğlenceli, ne kadar çarpıcı olursa o kadar çok ilgi görüyor; kimse bunun ne kadar delice olduğuna kulak asmıyor. Misal, muhtemelen 20. yüzyılda da dünyanın düz olduğuna inananlar vardı ama bugünkü gibi tezahürat toplamazlardı; kahvenin delisi muamelesi görülür, çok da uzatırlarsa çaycıya bir oralet söylenip önlerine konurdu ki sussunlar.

Eğer aklımda yanlış kalmadıysa tarihyazımı açısından bu deliliğin en profesyonel örneklerinden biri de Anatoli Fomenko diye bir meczup. Kendisi Rus olduğu için fesli değil ama aklımda kaldığı kadarıyla kalpak da takmıyor. Zaten aslında tarihçi de değil, matematikçi; ama bildiğiniz gibi en iyi matematikçiler bile bazen gözlerinin önündeki gerçeği görmekte bir hayli kör olabiliyor.

Bu Anatoli kardeş, 70’lerden itibaren -artık Fermat’ın son teoremini ispatlamaya çalışırken mi bilmiyorum- kafayı sıyırmaya başlıyor. Önce tarihe matematiksel olarak yaklaşmayı öneren makaleler yazıyor, ama şimdi Allah’ı var (daha doğrusu yok; Sovyet Rusya orası), herifi madara ediyorlar. Sovyetler yıkıldıktan sonra bizim Anatoli bir ferahlıyor mu nedir, yaldır yaldır yayımlamaya başlıyor çalışmalarını.

Peki ne diyor bu Fomenko özetle? İddiası şu ki, bildiğimizi düşündüğümüz her şey bir yalan. Dünya tarihi hiç de öyle binlerce yıllık bir geçmişe sahip falan değil. Bizim Antik Yunan ve Roma medeniyeti diye bildiğimiz medeniyetler iki-üç bin değil sadece birkaç yüzyıl önce varolmuşlar. Bizim antikite falan diye bildiğimiz bu yalan tarih de aslında 17. yüzyılda Vatikan ve Rusya’daki Romanof Hanedanı tarafından uydurulmuş!

Tabii önce bir “hele hele” diyorsunuz, sonra da canalıcı soruyu soruyorsunuz: “E, peki niye öyle bir yalan uydurmuşlar?” Meğer 17. yüzyıldan evvel dünyaya Rus-Türk topluluğu hâkimmiş, her yere onlar hükmediyormuş da, Vatikan’la Romanoflar bunu gizlemek için dünya tarihi dediğimiz şeyleri uydurmuşlar!

Yani demem o ki, Dandanakan’ı, Malazgirt’i falan unutun, zira tee 1600’lere kadar tüm dünyayı dev bir Rus-Türk İmparatorluğu yönetmiş; İskitler, Hunlar, Gorlar, Bulgarlar, Şunlar, Bunlar hepsi aslında bu büyük Rus-Türk İmparatorluğu’nun unsurlarıymış (İskitler de nedense her milletin illa ki kendisine maletmek istediği bir halk; resmen joker gibiler; kime sorsan İskitler’in kendi milletlerinden olduğunu ileri sürüyor). Hz. İsa, Golgota’da değil de bizim Beykoz’da Yuşâ Tepesi’nde çarmıha gerilmiş; Tevrat’taki Kral Süleyman’la bizim Kanunî Sultan Süleyman aynı insanlarmış; Ayasofya, Kanunî zamanında Süleyman’ın tapınağı olarak inşa edilmiş. Roma ve Truva zaten aynı iki şehir… Haçlı Seferleri diye bildiğimiz savaşlarla Truva savaşları aynı savaşlar… Osmanlı ve Rusya aynı ve tek bir imparatorluk… Piramitleri falan zaten çok yakın tarihlerde bu Ruslar ve Türkler beraber yapmış… Meryem Ana ve İngiltere Kraliçesi Elizabeth aslında aynı kişiler… Ay aman aman. Daha fazlasını merak ediyorsanız ve yanlış hatırlamıyorsam 8 cilt olan bu şeyi okuyacak vaktiniz varsa kolay gelsin.

Hayır, bu saçmalıklara dair kanıtlar da iyiden iyiye saçma sapan. Yok efendim İsa’nın çarmıha gerilişini resmeden Rönesans ressamları bu sahneyi genellikle arkada akan bir nehirle tasvir etmiş de, o arkada gözüken nehir İstanbul Boğazı değil de neresi olacakmış allasen de… Anatoli kardeş hızını alamayarak Eski Ahit’in Yeni Ahit’ten sonra yazıldığını falan da ileri sürmüş mesela.

Bildiğiniz deli değil mi? Ancak takipçileri muazzam. Rusya’da hayli popüler; bütün bu deli saçmalarını cilt cilt biraraya getirdiği kitapları yüzbinlerce satıyor; devletin bazı ileri gelenleri ve Rusya halkının bir kısmı bu komplo teorisine inanıyor. Aklımda yanlış kalmadıysa bu komplo teorisine inananlar arasında ünlü satranççı Gari Kasparov bile var. Zaten iş tarihi tahrif etmeye geldiği zaman, dünyanın her ülkesinde her eğitim grubundan, her zeka düzeyinden bir grup insan kimi zaman boş bulundukları için kimi zaman da şartlar öyle gerektirdiği için apaçık tahrifatlara bile ellerinde tuzlukla koşuyor.

Aralık 2023
Statü sembolü ıvır-zıvırla hava atmanın kısa tarihi…

Eşyalarımız artarken bizim için taşıdıkları anlam da değişiyor. İlk çıktığı yıllarda televizyon daha sonra video sahibi olmak, mahallede-apartmanda epey bir prestij meselesiydi. Tarihin çok daha eski dönemlerinde de sahip olduklarını gösterme, onlarla övünme/hava atma durumu vardı. Ananas kiralamaktan mor renkte eşya kullanmaya uzanan yollar.

Geçmişle kıyasladığımızda bugün çok fazla şeyimiz var. Eskiden bütün mahalledeki oyuncakları biraraya getirsek, bugün 2 yaşında bir çocuğun şahsi oyuncak rezervleri kadar etmiyor. Evlerimizde geçmişe göre (eğer minimalizm ve beyaz takıntılı bir mimarın elinden çıkmadıysa) çok daha fazla eşya var. Ha, elbette eskiden olan bazı şeyler bugün yok. Laf aramızda en çok da ona bozuluyorum: Öğle tatilinde aç oturup harçlıklarımı biriktirerek aldığım yüzlerce kasetten, CD’den, plaktan eser kalmadı. Bilgisayarların bile CD oynatıcısı yok. Ya da ne bileyim, özellikle renkli televizyon ülkeye girdikten sonra her televizyonla beraber bir de regülatör satarlardı, onu da yıllardır kimse e görmedim; ama genel olarak evimizdeki elektrikli-elektriksiz eşyalar artma eğiliminde.

Tabii eşyalarımız artarken bizim için taşıdıkları anlam da değişiyor. İlk çıktığı yıllarda televizyon daha sonra video sahibi olmak mesela, mahallede-apartmanda epey bir prestij meselesiydi. Karşı komşumuz Sadık Amca’yı en çok videoları olduğu için diğer komşulardan çok severdim mesela. Ancak ben yıllar sonra kendi paramla ilk video oynatıcımı aldığımda ne evde ne mahallede kimse heyecanlanmamıştı. Zaten o zaman video kiralama dükkanlarının hepsi batmıştı; hâliyle video sahibi olmak bana bir statü kazandırmadı.

Zaten düşünecek olursanız, benim derdim video oynatıcıyla ortamlarda sükse yapmak değildi. O zamanlar sinema yönetmeni olma hayali kurduğum için, Deniz Pınar’dan, rahmetli Metin Demirhan’dan falan öyle kolay bulunamayan filmlerin kopyalarını alıp izliyordum. Halbuki Sadık Amca’daki video daha önceki devirde bir statü sembolüydü; tek kanallı TRT döneminde olmamıza rağmen nadiren kullanılır, genelde üzerinde dantel örtüsüyle dururdu.

Kasım sayısı tüm Türkiye’de bayide ve web sitemizde!

Kasım 2023
Bu yapay zeka dedikleri zaten şimdinin bir işi değil ki

Asimov’un ve hatta Čapek’in robotlarından, Frankenstein’dan falan takribi 2 bin yıl evvel, rahmetli anneannemin Köstenceli hemşehrisi Roma şairi Ovid kardeşimiz var. “Pygmalion” adlı öyküsünde mütevazı bir heykeltıraş olan kahramanımız, yaptığı bir kadın heykeline âşık olur; heykel, tanrılar marifetiyle canlanır, akıllanır. Al sana bir robot.

Yapay zeka tartışmaları gündemimizin başköşesine kurulunca, yalan yok, ben de inceden bir dahil olmadım değil. Hayır, bir de bundan üç-beş yıl öncesine kadar şu yaptığımız yazmak-çizmek işlerini yapay zekanın pek tehdit etmediği iddia ediliyordu. Yapay zeka öncelikle yaratıcılıkla ilgisi olmayan rutin işleri insanların elinden alacaktı hesapta ama, herifçioğlu birden bire oturup yazmaya başladı. Ben birçok insanın benimsediği “teknolojiyi anlamasan da kullan” yerine “kullanmasan da anla, yine de kullanma” yaklaşımını benimsediğim için oturup çok uzun boylu incelemedim; ama yapay zekanın en azından iki cümlede bir paragraf atan bazı arkadaşların yaptığını aynı incelikte (“anlayana inceliği” adlı hayli kalın bir inceliktir) gerçekleştirdiğine şahit oldum.

Benim yapay zekayla ilgili korkumun ortadan kaybolmasına neden olan ise ne kendisinin sarsaklığı ne de derme-çatma yalan-dolan iddiaları oldu. Sonra aklıma geldi; bu yapay zeka zaten şimdinin bir işi değil ki! Eğer yanlış bilmiyorsam, bugün anladığımız şekilde yapay zekadan akademik yayınlarda ilk olarak 1950’lerde bahsediliyor. Zaten üstad Asimov da meşhur robot fikrini ve yapay zeka kurallarını falan 1950’de yayımlıyor. Ha, peki bunlar mı ilk yapay zeka tasavvurları? Tahmin edebileceğiniz gibi hayır. Asimov’un ve hatta Čapek’in robotlarından, Frankenstein’dan falan takribi 2 bin yıl evvel, rahmetli anneannemin Köstenceli hemşehrisi Roma şairi Ovid kardeşimiz var. “Pygmalion” adlı öyküsünde mütevazı bir heykeltıraş olan kahramanımız yaptığı bir kadın heykeline âşık olur; heykel, tanrılar marifetiyle canlanır, akıllanır. Al sana bir robot. Ovid abi işi kişiselleştirmiş tabii.

Ama ondan da önce, yanılmıyorsam Homer’in bahsettiği Hepaistos abimiz, sıradan rutin işleri insan emeği olmadan tek başına görecek makineler yaparmış. O dönem Ludist hareket falan da yok; Hepaistos bildiğim kadarıyla yarıtanrı. Bu arada bu Hepaistos, tarihin ilk Robocop’u olan Talos’u da yaratmış. Kendisi Girit’in önde gelen yarıtanrılarından herhalde ki gidip Talos’u yontup denize salmış; Girit’e bulaşmaya niyetlenen korsanların gemilerini batırsın diye. E, bildiğiniz Robocop işte.

Hadi bunlar edebiyat, mitoloji, uydurma, üfürme. Bizim İskenderiyeli Heron var. Tosun Paşa kadar olmasa da ünlü bir şahıs; otomatik kapı falan yapıyor. Ha tamam, pratikte öyle kendi kendine kararlar alıp uygulayabilen bir şey yapılabilmiş değil ama, az-çok bir kendiliğinden “çalışsıncılık”, az çok bir algoritmaya göre “işlesincilik” var.

Çek yazar Karel Capek’in 1921 tarihli “R.U.R. Rossum’un Evrensel Robotları” oyunundan…

Bugün artık bir dolandırıcılık olduğu üzerinde görüş birliğine varılsa da şu meşhur “satranç oynayan Türk” makinesi mesela. Yapay zekanın en azından kavramsal olarak hayatımızda olduğunun ıspatı gibi. Hayır, bir yandan da bizim satranç oynayan Türk 19. yüzyılın ortalarından. İlk gerçek satranç oynayan makine de 1. Dünya Savaşı’ndan hemen önce üretilmiş. Şimdi önceki örneği dolandırıcılıkla suçlamak, ne bileyim belki de çok hakkaniyetli değildir. Belki adam gerçekten bulduydu makineyi. “Yok canım, kutunun içinde adam vardı” diye kestirip atmak çok doğru gelmiyor. Neticede Marconi de “Bakın beyler buna radyo derler!” diye icadını tanıttığında da “yok canım içinde küçük adamlar vardır, konuşuyordur” diyen çıkmıştır. Marconi küsüp aleti bizden gizlese, belki radyoyu da 50 yıl geç tanıyacaktık.

Tabii bizi şimdilerde heyecanlandıran kısım, artık bu yapay zekanın sadece bir algoritma doğrultusunda hareket etmek yerine kendi kendine de bir şeyler öğrenmeye başlaması ve o öğrendiklerini analiz ederek yeni bilgiler eşliğinde -işte burası çok tehlikeli- karar alabilecek duruma gelmesi. Halbuki herhangi bir konuda karar almak, siz isteseniz de istemeseniz de o kararın sonuçlarının sorumluluğunu da beraberinde getiriyor. Kimse sizi sorumlu tutmasa bile, bizim gibi geçmiş dönem dedikoducuları 1000 yıl sonra bile “Palakazio Savaşı’nda Gürcü ordularının komutanı zamanında geri çekilme kararı verse keriz gibi yenilmezdi” diye arkanızdan atıp tutar. Şu ya da bu şekilde, aldığımız her kararın sorumluluğunu taşırız; yeri geldiğinde cezasını çeker yeri geldiğinde sefasını süreriz. Peki yapay zekanın aldığı kararların sorumluluğunu kim üstlenecek? Kodu yazan mı, uygulayan mı? Yoksa askeriye için anlatılan “cezalı tank” türü şehir efsanelerinde olduğu gibi, yakın gelecekte “cezalı mikroişlemci” falan mı göreceğiz?

Macar mucit Wolfgang von Kempelen tarafından yaratılan Mekanik Türk, aslında karmaşık makinesinin içine bir satranç ustasını gizleyen ayrıntılı bir aldatmacaydı.

Temmuz 2023
Yanlış çıkan tahminler gerçeğe dönüşen kehanetler

Yıllardır “bilgisayarların 640kb’tan fazla hafızaya ihtiyaç duymayacağını”, “otomobillerin asla atların yerini alamayacağını” ileri sürenlerle dalga geçilir. Ancak bazı tahminler yanlış çıksa bile doğru olmaya devam ediyor! Birileri sandığa gitmemeyi, başka birileri bile bile bir yalana inanmayı, birileri de her şey yolundaymış gibi davranmayı tercih edebiliyor.

Nobel ödüllü fizikçi Glenn Seaborg 1966’da şöyle demiş: “2000 yılına kadar, hani şöyle kutu düşün, onun da bir sürü kolu olacak, böyle bir robot piyasaya çıkacak; temizlik, ortalık toplama, çamaşır, bulaşık, ütü hepsini bu robot yapacak. Siz yan gelip yatacaksınız, hadi iyisiniz” deyince alkış-kıyamet büyük tezahürat toplamış. Utangaç bulmacacıların gözdesi Amerikyum; periyodik cetvelin en tikisi gibi duran Berkelyum; her nedense ikide bir polis operasyonlarında kilo kilo ele geçirilen Kaliforniyum ve aynı albümle aynı adı taşıyan element Seaborgiyum ve Plutonyum gibi elementlerin kaşifi/mucidi kendisi.

Boru değil, adam dünyanın en büyük fizikçilerinden biri; ona inanmayacaklar da bana mı inanacaklar? Ayrıca söyledikleri de çok hoş, çok rana şeyler ve eğer aklımda yanlış kalmadıysa bunları söylediği yer de bir kadın derneğinin yıllık toplantısı. Öte yandan Seaborg denen abi, atom bombasını yapan ekipte görevli. Biz bugün bizden biraz daha kaslı adamlara bile sıkıntı çıkmasın diye en aptalca şeyleri söylediklerinde bile “Tabii abi, aynen abi, tam da dediğin gibi” diye onaylıyoruz; burada “atom bombası nedir, nasıl yapılır”ı bilen bir adam var; herkesin adamın suyuna gitmesi bence hiç de şaşırtıcı değil.

Fizikçi Glenn Seaborg, laboratuvarında periyodik tablonun önünde. 1946.

Tabii bugün Seaborg’ün tahmininin doğru çıkmadığını; her ne kadar mutfakta ve ev işlerinde büyük kolaylıklar yaşansa da bulaşık makinesini kendimiz doldurup boşaltmak gerektiğini biliyoruz. O pahalı ve tezgahın yarısını kaplayan mutfak robotunun işimizi kolaylaştırıp kolaylaştırmadığı bile belli değil; kullanırken bazı işlemlerin süresini kısaltıyor ama sonra o kazandığımız zamanı makineyi temizlemek için harcıyoruz.

Tabii şimdi burada Seaborg’le dalga geçmeden önce şuna cevap vermemiz gerekiyor: Neticede itilip kakılan, parendeler atan, kasalardan hoplayıp zıplayan robotların videolarını internette bile görebiliyorsak, aslında abinin tahmini o kadar da yanlış değil. Bana kalırsa belki en fazla birkaç yıl gecikmeyle teknoloji seviyemiz Seaborg’ün hayalini kurduğu/kurdurduğu seviyeye ulaşmıştır da.

Ancak işte, işin içinde başka faktörler de oluyor. Bütün bu işleri evdeki kadına bedava yaptırmak varken, kaynakları bu alana aktarmayacaklarını, onun yerine okul bahçesinde zorbalık gören çocuk robotu yapmayı tercih ettiklerini düşünüyorum.

Yani aslında -daha önce de değinmiştim- gelecek hakkında konuşmak bir açıdan geçmiş hakkında konuşmaktan daha kolay. Tahmin etmenin de büyüleyici bir şey olduğunu, Veliefendi’ye yolu düşen herkes gayet iyi biliyor.

Başka bir açıdan da gelecek hakkında beyanatta bulunmak, o gelecek yaklaştıkça çok büyük risk taşımaya başlıyor. Biliyorsunuz, yıllardır sürekli olarak “bilgisayarların 640kb’tan fazla hafızaya ihtiyaç duymayacağını” “otomobillerin asla atların yerini alamayacağını” ileri süren adamlarla dalga geçip duruyoruz.

Ancak Seaborg örneğinde olduğu gibi bazı gelecek tahminleri yanlış çıksa bile doğru olmaya devam ediyor! Bir tür Schrödinger’in bahis kuponu gibi, gelecek gerçekleşmeden önce tahmin hem yanlış hem doğru. Seaborg mesela, işin esası, söylediklerinde yerden göğe kadar haklı. Bugün artık geride bıraktığımız binlerce yıllık teknolojik gelişim sonrası, ev işi yapmıyor, ütüyle boğuşmuyor, halıları ovalamıyor olmalıydık.

Tabii bir şekilde işin içinde başka parametreler de var. Yani demek istediğim, ortada bu hayalin gerçek olması için olanaklar mevcut; ancak birileri bunu uygulamaya değer bulmuyor. Birileri sandığa gitmemeyi, başka birileri bile bile bir yalana inanmayı, başka birileri de hâlâ her şey yolundaymış gibi davranmayı tercih edebiliyor. İşte bu tip tahminler yanlış çıksa bile doğru olmaya devam ediyor ve önünde sonunda kendini gerçekleştiren bir kehanet misali gerçekleşiyor. Yani evet, bütün despotluklar devriliyor, ama iki hafta erken ama iki hafta geç.

Hem bakın; robot süpürgeler en azından evi yalapşap temizleyenlere karşın daha iyi iş çıkarmaya başladı bile.

Haziran 2023
Bay Pinochet ve pis işleri tarihin çöplüğüdür yeri

1973’te Allende hükümetini CIA destekli bir darbeyle yıkan Pinochet, 20 yıla yakın iktidarda kaldı. Bu dönemin sonlarındaki referandumda, satın alınmış 3-5 “hokkabaz”a oy bölmek için kurdurulmuş partilerin desteğini aldı. İşe yaramayınca da Solcu, demokrat, vatansever taklidi yapan “kerkenezler”le birlikte tarihin çöplüğüne gitti.

Bizde bir kuşağın Nejat Yavaşoğulları’nın aşırı didaktik şarkısıyla da öğrendiği üzere, 1973’ün 11 Eylül gününde Şili’de bir askerî darbe yapılıyor. Yine şarkıdan öğrendiğimiz kadarıyla, darbe öncesi Şili’de Salvador Allende yönetiminde bağımsız ve ülkenin zenginliklerini halkla paylaşan bir yönetim var.

Allende demişken, kendisinin siyasi hayatı elbette çok daha eskiye dayanıyor. 2. Dünya Savaşı öncesinden beri Şili siyasetinde etkili bir aktör. O kadar ki bu durum CIA’in de dikkatini çekiyor ve Allende’nin önünü kesmek için 1960’lardan itibaren milyonlarca Dolar harcıyorlar. Allende’nin rakiplerinin kampanyalarına el altından milyonlar akıtıyorlar. Olmadı, Allende’nin oylarını bölmek için karşısına Solcu taklidi yapan soytarılar çıkarıyorlar ama adamı ancak 1970’e kadar engelleyebiliyorlar.

Allende seçimleri kazanıyor kazanmasına da, daha mazbatasını alamadan CIA bir darbe girişimi daha tezgahlıyor. Darbeyi engelleyen dönemin Şili Genelkurmay Başkanı’nı başka bir generale öldürtüyor ama Allende yine de başa geçiyor.

Sonrası şarkıdaki gibi işte: Allende bakır madenlerini kamulaştırıyor, daha önce başlayan toprak reformunu hızlandırıp topraksız köylülere toprak dağıtıyor. Bakır madenlerinin sahibi 3 Amerikan şirketi ve bu durum ABD’yi daha da kızdırıyor. Ancak eğer aklımda yanlış kalmadıysa, bakır madenlerinin kamulaştırılması da zaten önceki hükümet döneminde alınan bir karar.

“Ülkesinin insanlarının sorumsuzluğu yüzünden bir ülkenin komünist olmasına seyirci kalamayız. Meseleler, Şilili seçmenlerin kararına bırakılamayacak kadar önemlidir” (Henry Kissinger, 1975).

E, CIA de boş durmuyor. Önce Şili’deki taşımacılık şirketlerine milyonlarca Dolar aktarıp şirketlerin greve gitmesini sağlıyor. Yetmiyor, meclisteki dinci ve milliyetçi blok “Allende ülkeyi totaliter bir rejime sürüklüyor, biri bişi yapsın” diye karar alıyor.

Mesajı elbette CIA alıyor ve “Darbe Yapma Üniversitesi” olarak da bilinen ABD’nin Panama kanal bölgesinde açtığı “U.S. Army School of the Americas” mezunlarından Pinochet’i görevlendiriyor. “Totaliter rejimden korumak adına” Allende’yi deviren Pinochet, bu totaliter rejimden koruma görevini 20 yıla yakın süre devam ettiriyor. Koruyor da koruyor.

Mesela bakır madenleri dışında neredeyse her şeyi özelleştiriyor. Bakır madenlerinin eski sahibi Amerikalı şirketlere de yüzlerce milyon Dolar ödüyor; böylece CIA’in yatırımları geri dönmüş oluyor. Yalnız özelleştiriyor da, en yüksek parayı verene mi satıyor ülkenin malını mülkünü? Yoo. Misal Pinochet’in kafasız ve işe yaramaz bir damadı var; kızıyla evlendiğinde gariban bir orman memuru. Özelleştirmeler sonucunda dünyanın sayılı Dolar milyarderlerinden biri oluveriyor. Pinochet’in yanında-yöresinde kim varsa zaten milyoner hâline geliyor.

Ha bu sırada alım gücü düştükçe düşüyor, ülke çöktükçe çöküyor. Bu Pinochet de resmen çizgiroman kötüsü olmaya yemin etmiş; ülkeyi soyup soğana çevirdiği yetmiyormuş gibi çok özel bir kokain ticaretinin de tepesinde. “Kara Kokain” diye tespiti daha zor bir türü ürettirip ek iş olarak da bunun ticaretini yapıyor. Kendinden emin ha. 10 binlerce insanı öldürmüş, 100 binlerce insanı hapislerde süründürmüş… Herhâlde halka sorsa halk da “Tabii abi, bizi soyup soğana çevirmeye devam et; dünyaya kokain sat; gıkını çıkartanı derdest et; olmadı öldür; iyi böyle aynen devam” der diye düşünmüş olacak ki “Bir 8 yıl daha canınıza okuyayım mı? Damadım, ailem, kapı itlerim milyarder oldu, neden daha da zengin olmasınlar ki?” diye bir referanduma gidiyor.

Referandum da enteresan. Pinochet İttifakı’nda aslında bir tek Pinochet’in olmasını beklersiniz ama adam bakıyor ki pabuç pahalı, gidip karşısındaki partilerden adam satın alıyor. Pinochet’i destekleyen partilerden biri Sosyal Demokrat Parti mesela (ama bunun ülkedeki yılların Şili Sosyal Demokrasi Partisi’yle alakası yok). Pinochet’in satın aldığı üç-beş hokkabaz tarafından oy bölmek için kurulmuş, kurdurulmuş. Peki Şili halkı keriz mi? Bu sahtekarlara kanmıyor elbette. Solcu taklidi yapan, demokrat taklidi yapan, vatansever taklidi yapan kerkenezleri de Pinochet’le beraber tarihin çöplüğüne gönderiyor.

Adam kazanırım sandığı referandumda tokadı yiyince, önce bir gidip orduya yalvarıyor darbe yapsınlar diye ama, artık karşısındaki ittifakın adamları ABD’yle de görüşmüş. Adamlar muhtemelen “kaybettin abi, uzatma” diyor. Yine muhtemelen Pinochet bu kokain işinden pay da vermemiş başkasına ve diğer yandan da Soğuk Savaş’ın sonundayız; ABD’nin artık kendisine yeni tür bir imaj bulması lazım.

Tabii insanlar yüreklerinin soğuması için bir müddet daha beklemek zorunda. Savaş sonrasında Almanya’da bile “denazifikasyon” denen Nazi’leri görevlerinden alma ve cezalandırma işi yıllarca sürdü; Şili’de de Pinochet ve kapı itleri hemen cezalandırılmıyor.

Yavaş yavaş, siga siga hemen hemen 20 yıl içinde ülke mikroplardan büyük oranda temizleniyor ve şanlı Şilimiz bugün Dünya Demokrasi Endeksi’nde 19. sıraya kadar çıkıyor. Nejat Yavaşoğulları abimizin dileği az-çok gerçekleşiyor. Darısı şu an o listede ilk 100’e bile giremeyen ülkelerin başına.

Mayıs 2023
Doğal felaketlerin siyasi yağmacıları ve George Bush’a bye bye

18 sene önce New Orleans’ı yıkıp geçen büyük kasırga sonrası -üstelik tehlike önceden biliniyorken- bölgede önlem alınmadığı ortaya çıkmış, “devletinin yanındaki” basın kuruluşları 10 binlerce insanın yaşadığı felaketi “birçok yağmalama olayları yaşanıyo” diye vermeyi tercih etmişti. ABD’nin AFAD’ı diyebileceğimiz FEMA’nın başındaki yetersiz ve yalancı şahıs ise “Asrın felaketi, kim olsa yapamazdı” falan demiş; Allah’tan ülkenin büyük çoğunluğu aklını yitirmediği için “Ay, dur yaraları sarsın, biraz süre verelim, bir dönem daha belki” falan demeyerek Bush’u ve partisini İzmir Marşı’yla uğurlamıştı.

Tarih boyunca büyük felaketler ve savaşların ardından ama izinli ama izinsiz sayısız yağma yaşandığı şüphesiz. Ancak yağma, her zaman ilk aklımıza geldiği hâliyle insanların kendilerine ait olmayan malları sahiplenerek götürmesi şeklinde gerçekleşmiyor.

Yağmanın her şekliyle yasaklanması, biliyorsunuz aslında göreceli yeni bir şey. Eskiden savaşlar sonrası muzaffer komutanlar askerlerine fethettikleri şehri yağmalatır; devletler rakip ya da düşman devletlerin gemilerini yağmalasın diye korsanlara icazet verir; muzaffer ordular kaybeden tarafın insanlarını köleleştirip satar ya da kullanırdı. Yağma ancak yakın tarihte suç olduğuna göre, gelin çok daha yakın bir tarihe, 18 yıl öncesine bakalım.

2005’te Katrina Kasırgası ABD’nin New Orleans şehrini berhava ederken, koskoca haber kuruluşları; günlerce evlerinin tavanaralarında, çatılarında bir türlü gelmeyen devlet yardımını bekleyen onbinlerce felaketzedenin durumu ve yardım organizasyonundaki kepazelikler yerine, kasırganın ardından yaşandığını iddia ettikleri “yağma” olaylarına odaklandı. Bugün hâlâ Katrina Kasırgası’yla ilgili bir görsel malzeme araması yaptığınızda; Siyah bir gencin göğsüne kadar suların içinde, bir elinde peşinde sürüklediği ve içinde ne olduğunu bilmediğimiz bir çöp poşeti, diğer elinde 12’lik kola paketiyle görüldüğü fotoğrafı bulabilirsiniz. Dave Martin’in çektiği fotoğrafın “altyazısı” çok net: “Bir dükkânı yağmalayan genç bir adam”.

Aynı felaketle ilgili karşımıza çıkan ikinci fotoğrafta ise yine göğüslerine kadar suyun içinde, bir şeyler taşıyan iki Beyaz var. Resimaltı bu kez farklı: “İki şehir sakini, buldukları ekmek ve içecekleri taşırken”. Sular altındaki şehirde, evine yiyecek-içecek bir şeyler taşıyan genç Siyah “şehrin sakini” bile olamıyor. Yine aynı hadiseden başka bir fotoğrafta da bir dükkanın camından çıkan bir Siyah ve üç metre ötesinde elindeki torbanın içine bakan bir Beyaz adam görüyoruz. Resimaltı: “Bir şahıs [kendisine ait] torbasının içine bakarak yürürken diğer şahıs camları kırılmış dükkandan dışarı fırlıyor”.

Katrina Kasırgası, George W. Bush’un başkanlığının son döneminde yaşanan dev beceriksizlik, basiretsizlik, yeteneksizlik, hamiyetsizlik, liyakatsızlık ve ayrımcılıkla birlikte tarihe geçti. Kasırganın geleceği de etkisinin ne olacağı da gayet iyi biliniyordu. Hatta örneğin, fırtınadan etkilenen eyaletlerden hamiyetsiz başkan Bush’un kardeşi Jeb Bush’un valisi olduğu Florida’da gayet güzel önlemler alınmıştı. Ancak ülkenin en fakir şehirlerinden biri olan New Orleans’ta doğru-dürüst hazırlık yoktu. Tabii diğer yandan New Orleans, aklımda yanlış kalmadıysa 1870’lerden bu yana sadece ve sadece Demokrat Partili adayları belediye başkanı yapmış; son dönemini yaşayan Bush’un partisine hemen hiçbir zaman oy vermemiş bir şehir.

Gerçeği yağmalayanlar Dave Martin imzalı bu fotoğraf, halen Katrina Kasırgası ile ilgili bir görsel araması yaptığınızda ilk karşınıza çıkacak karelerden. Fotoğrafın açıklamasında “Bir dükkanı yağmalayan genç bir adam” deniyor. Benzer durumda Beyazların kareleri ise “Buldukları yiyecekleri taşırken” gibi altyazılarla paylaşılıyor.

New Orleans’ta tahliye emri geç de olsa gelmişti ama evlerini tahliye etmesi gereken insanların çoğunun otomobili yoktu. ABD’de toplu taşıma zaten İstanbul’da taksi bulmaktan beter. Tahliye emrinde, otomobili olmayan ya da yaşlı ve engelli şahıslarla ilgili hiçbir destek de yok.

ABD’nin AFAD’ı diyebileceğimiz FEMA, o dönemde gerçekten mal değnekleri tarafından idare edildiğinden, burada görevli yetkili hemen herkes artık Bush’un torpiliyle mi her nasılsa görevlerine geldiğinden, felaket yönetimini ellerine-yüzlerine bulaştırıyor. Bu arada Allah’ın yeteneksiz bir kulunu gidip FEMA’ya direktör yapmışlar; başında yanlış hatırlamıyorsam Michael Brown diye biri var; resmen “Better Call Saul”daki Saul Goodman gibi bir herif, dandik bir avukat. CV’sinde falan yalan söyleyen, hukuktan ziyade para peşinde koşan, daha sonra da ihtimal güzel bir bağış yaptığı için zerre tecrübesi olmadığı hâlde FEMA’nın başına getirilen bir herif. Utanmadan göreve geldikten sonra Oklahoma’da küçük bir şehirde çalışırken “acil durum hizmetleri” yetkilisi olduğu yalanını yazıyor; daha sonra şehrin sözcüsü “Yok yav, o bizde daha çok stajyer gibi bir şeydi, işe vaktinde gelir giderdi, o kadar” diye bu arkadaşı yalanlıyor.

Anlayacağınız FEMA’nın başında bu işlerden hiç anlamayan, eğitimini de bu alanda almamış mankafalının teki var. Hâliyle felaketten sonra zerre utanma-sıkılma olmadan “Aaa, ama biz bu kadar insanın etkileneceğini bilmiyorduk kii” diyebiliyor. Sanki oğlunun sünneti için alışveriş yapmış. Binlerce insan sokakta, aç ve susuz kalınca utanmadan bir de “Beklentimizin çok üzerinde insan geldi, asrın felaketi, kim olsa yapamazdı” falan diyor.

Son dönemini yaşayan Başkan Bush, ancak günler sonra bir yardım paketine onay vererek 7.200 askerin bölgede görevlendirilmesini lütfen emrediyor. New Orleans belediyesinin afet koordinasyon sorumlusu Terry Ebbert, açık açık “FEMA falan yok, günlerce FEMA’dan tek bir insan bile gelmedi buraya. En sonunda geldiklerinde de ne yapacaklarını bile bilmiyorlardı, sıfır koordinasyon!” diyerek hükümeti eleştiriyor. Dönemin belediye başkanı Ray Nagin yardımların yetersizliğini vurguluyor; Bush’a felaketten önce neler olabileceğinin harfi harfine anlatıldığı ve önlem alınmadığı ortaya çıkıyor; milletindense devletinin yanında basın kuruluşları 10 binlerce insanın yaşadığı felaketi “birçok yağmalama olayları yaşanıyo” diye vermeyi tercih ediyor.

Ha yağma hiç mi yok? Var elbette. Bana sorarsanız New Orleans’taki ilk yağma bizzat bu yandaş basın tarafından yapılıyor: Gerçeği yağmalıyorlar. Yukarıda bahsettiğim fotoğrafı hâlâ aynı resimaltıyla satıyorlar. Zaten daha sonra Columbia Journalism Review’da Ko Bragg’ın da isabetle buyurduğu üzere, olay yerine intikal eden gazetecilerin bir kısmı sadece “yağma haberi” yapmak üzere oraya geliyor ve ortada bir yağma olmadığı hâlde çoğu defa çektikleri fotoğrafları kasıtlı olarak “yağma” başlığıyla yolluyorlar. Daha ilgi çekici, daha dikkat uyandırıcı, daha “tık alıcı” diye bire bin katıp, masum insanlara hiç çekinmeden iftira atarak gerçeği yağmalıyorlar.

İkinci yağma, bizzat kendi seçmeni olarak görmediği bölgelere yardım götürmeyi geciktiren hükümet tarafından gerçekleştiriliyor. Kendi beceriksizliklerini, yetersizliklerini, ahlaksızlıklarını, kimbilir FEMA ve diğer yardım kuruluşları üzerinden yaptıkları dev hırsızlıkları örtmek için tüm muhalif sesleri susturup “siyasetin zamanı değil” diyorlar. İnsanların çaresiz öfkesini belki üç-beş tanesi gerçek ama çoğu kendi kuklalarınca uydurulan yağma haberlerine yönelterek siyasi yağma yapıyorlar. Allahtan ABD’nin büyük çoğunluğu aklını yitirmediği için “Ay, dur yaraları sarsın, biraz süre verelim, bir dönem daha belki” falan demeyerek başkanın partisinin iki dönemlik iktidarına son verip, onları İzmir Marşı’yla uğurluyor. Yerine de işte çok bilmişlerin “Amerikalılar siyah bir adaya oy vermez”; bizden bir takım namussuzun da “Amerika o siyahı başkan seçsin Taksim Meydanı’nda eşek gibi anırırım” dediği Hüseyin Barack Obama’yı çatır-çatır başkan seçiyor. Son dönemini yaşayan Bush’un bu siyasi yağma girişimi de elinde patlıyor.

Bir de tabii en başta belirttiğimiz, “sözde yağma” fotoğraflarına resimaltı yazarken bile sergilenen ırkçı yağma var. Siyah bir genç sular altındaki bir kentte elinde ekmek ve kolayla görüntülendiğinde yağmacı sıfatı yapıştırmak için hiç vakit kaybetmeyenler, benzer görüntülerin kahramanları beyaz olduğunda “insancıklar yiyecek bulmuş” diye geçiştirebiliyor. Toplumdaki ırkçı önyargıları yağmalamakla kalmayıp daha da besliyor, bir içsavaşın fitilini ateşlemeye bile çekinmiyorlar.

Yani özetle, tarihte her felaketin ardından illa ki bir sorumlu aranıyor. Ancak bu sorumlu doğrudan felaketle ilgisi olmayan insanlar oluyor. Böylelikle asıl sorumlular gizleniyor; beceriksizlikleri, yetersizlikleri, hırsızlıkları örtülüyor. Hele işin içinde bir de ırkçılar varsa, bunlar da genellikle muhalif göründükleri diktatörlükleri korumak için halkın haklı öfkesini kendisini savunma imkanı ve cevap hakkı olmayan azınlıklara yöneltiyor. Genelde tabii.

Mart 2023
Tutmayan kehanetler uslanmayan gençler ve pek değişmeyen nesiller

İnsan olarak o kadar tuhaf bir türüz ki nedense hep dünyamızın başına gelecek felaketler için şevkleniyor, dünyanın yaşanmaz bir yer hâle geldiği senaryoları daha bir tutkuyla takip ediyoruz… Geleceğimize dair bir umut ışığı varsa o da gençler sayesinde olacak, matematik bunu emrediyor. Bu bakımdan her ne kadar artık yavaş yavaş gençlerden umudu kesme yaşına doğru ilerlesem de öyle Sokrates gibi bir kalemde harcayamıyorum kardeşlerimi.

Ne kadar da uzak geliyordu bize 2023. 1960’larda Arthur C. Clark bizi 2001’deki evrenin diğer köşelerine gönderirken, 70’lerde “Uzay 1999” diye diziler çekiliyor, ay üssü Alfa’da fink atılıyordu. E 80’lerde de 2015’te havada uçuşan arabalar falan olacağını öngörmüşlerdi. John Carpenter abimiz 1997’de Manhattan adasını bir açık cezaevine çevirmiş, “Sınıf 1999”da okulların savaş alanına döneceğini tasavvur etmişti.

Ha misal, “Uzay Yolu” 22. yüzyılın ortalarında başlayıp 24. yüzyılın sonlarına kadar sürerek gayet akıllılık etmiş. Meşhur diziyle “ehehe, hani galaksiler arası seyahat olacaktı” diye dalga geçmek için nereden baksan bir 150 yılımız var daha. Zaten ben buradan felaket tellalı arkadaşlara önemli bir tavsiyede bulunmak isterim: Felaket tahminlerinizi mümkün mertebe rezil olmayacağınız geleceğe öteleyin. Sonra ciddi 2012’de dünyanın sonu gelecek” diye gezinen Serdar Turgut ve Engin Ardıç gibi olursunuz. Allah oldurmasın. Hayır, hiç değilse “Uzay Yolu” olmadı, Nostradamus’tan örnek alın anacağım. Nostradamus keriz gibi gidip “1560 yılında dünya tarumar olacak” dememiş. Abinin ne dediği zaten çok net de değil ya, efendi efendi belirsiz bir gelecekte Avrupa’da şu olacak, yok Deccal inecek falan yazmış da yazmış. Tam tarih de vermediği ya da tarihi de hesapta gizlediği için kafası rahat.

Tabii gelecekle ilgili bu tip tahminlerin tutanı oluyor, tutmayanı oluyor ama eğri oturup doğru konuşalım; bunların en heyecanlıları, en ilgi çekenleri geleceğe dair umutsuz, hatta distopik felaket senaryoları oluyor. İnsan olarak o kadar tuhaf bir türüz ki nedense hep dünyamızın başına gelecek felaketler için şevkleniyor, dünyanın yaşanmaz bir yer hâle geldiği senaryoları daha bir tutkuyla takip ediyoruz. Misal ben bugüne kadar olumlu bir gelişmenin ardından “Nostradamus da bunu yazmıştı” diyen hiç kimseyi görmedim. Varsa yoksa deprem, yangın, suikast, felaket, soykırım.

Bu iş cennet-cehennem ikilisinde bile aynı şekilde. Dünyanın her yerinde resim galerilerinde insanlar cennet tasvirlerine şöyle bir bakıp geçerken cehennem tasvirlerinin önünde uzun uzun duruyor, resimleri en ince detayına kadar inceliyor. Bunda tabii cennet tasvirlerinde pek bir heyecan olmamasının da bir rolü olabilir; neticede cehennem, hele ki Bosch gibi ressamlar tasvir ettiğinde en “binge-worthy” Netflix dizilerinden 10 kat heyecanlı ve ilgi çekici oluyor. Cennet ise cennet işte. Her şey iyi, her şey güzel.

Geleceğin iyiden iyiye berbat zamanlar olacağına dair inanç, aklımda yanlış kalmadıysa milattan önce 5. yüzyıla kadar gidiyor. Tabii bir yandan bu inceden bir kıskançlık da olabilir; zira insanlar geleceğin çok kötü olacağına genellikle belli bir yaşa geldikten sonra inanmaya başlıyor ve pratikte haksız çıktıklarını görme ihtimalleri de bulunmuyor (Bir de tabii o zamanlar ortalama insan ömrü 35-40). İstisnalar hariç, “10 yıl sonra her şey çok kötü olacak” demiyor, büyük felaketleri hatta kıyameti hep kendi ölümlerinden sonraya havale edip genelde de bunun başlıca sorumlusu olarak “dönemin gençleri”ni gösteriyorlar.

Yanlış hatırlamıyorsam Sokrates, bundan 2500 yıl kadar önce, “bu zamane çocuklarından bir halt olmaz, hepsi mal değneği, bunlar bu gidişle Atina’yı batırır, benden söylemesi” demiş. Sokrates’ten 2500 yıl kadar sonra Bakırköy sahilde kayalıklarda iki kişi şarap içerken yakalandığımızda, polis memurları aynı şeyleri bizim için de söylemişlerdi. Polis memurlarını Sokrates’le aynı kefeye koymak istemem. Zira neticede Sokrates haklı çıkmadı; Atina İskender’e kadar ayakta kaldı ama polis memurlarının haklı çıkma ihtimali hâlâ var, orasını tam bilemem.

Tarihsel olarak gençlerin yaşadıkları ülkelerin kaderine çarpıcı bir şekilde etki ettiği hadiseler epey. Hattâ özellikle devrimler ancak gençlerin eseri olabiliyor. Başarılı ya da başarısız, geride kalan yüzyılın devrimcilerini bir gözden geçirirseniz, göreceksiniz ki çoğunun devrimciliklerinin zirve noktasında oldukları zaman, hâlâ aileleriyle yaşamaya devam ettikleri zaman. Devrim genç işi anlayacağınız, 40’ından sonra devrim yapan çok olmuyor.

Devrim dışında, bazı ülkelerde gençlerin sayıca çoğunluğa ulaştığı ve bu sayede ülkelerinin siyasetine yön verdiği dönemler olmuş. ABD’de mesela, 2. Dünya Savaşı’nın hemen ardından yaşanan doğum patlamasıyla ülkedeki demografik yelpazenin en kalabalık grubu bebekler ve çocuklar oluyor. E bu bebek ve çocuklar, oy kullanacak yaşa gelir gelmez 1970’lerde falan ülkenin siyasetine ihtiyarları hiç de dikkate almadan yön vermeye başlıyorlar. Ancak burada ilginç bir durum var: Bu “boomer” kuşağı 70’li yıllarda ülke siyasetine ağırlığını koyuyor ve sonradan yaşlanınca iktidarı bırakmıyor. 70’lerde seçmenler içindeki en büyük grup da bunlardı, bugün de bunlar. 70’lerde gençler için daha iyi bir ülke talep ettiler, şimdi ise gençlerin işine gelmeyecek ama kendi çıkarlarına olan politikaları talep ediyorlar. E şimdiki gençler de bu arkadaşlara “boomer” diye kızıyor.

Tabii bu “boomer” tanımının bizde de kullanılması bir garip; zira bizim ülkemizde ülkenin bugününe de geleceğine de “zamane gençleri” karar veriyor. Bakın önümüz seçim; kimilerine göre 7 milyonun üzerinde kardeşimiz hayatında ilk defa oy kullanacak. Ülke kurulduğundan beri yapılan seçimlerde seçmenin yarısından fazlası hemen her zaman 40 yaş altında. Her şeyi belirleyecek olan gençler yani. Geleceğimize dair bir umut ışığı varsa o da gençler sayesinde olacak, matematik bunu emrediyor. Bu bakımdan her ne kadar artık yavaş yavaş gençlerden umudu kesme yaşına doğru ilerlesem de öyle Sokrates gibi bir kalemde harcayamıyorum kardeşlerimi. Ha bakın 1 yıl içinde çok pis yaşlanabilirim de, baştan uyarayım.

Şubat 2023
Viyana Kuşatması zamanları, kahveyi öğrenen Avusturyalı ve yerli ve millî tarih masalları

“Ortaçağ’da su çok kirli olduğu için hastalanmamak için su yerine bira içiyorlarmış” öyküsünden tutun da Viyanalıyı “keriz”, Osmanlıları iktisat bilmez kılan, “Ay kuşatmada çuvalları bırakmışlar da Viyanalılar bunları bulmuş, kahveyle öyle tanışmışlar” masalına kadar illa Netfliks Limited Series kıvamında tarihsel gerçekler istiyoruz. Osmanlıların gümrük rejimi uyguladığı mallara nasıl bir ciddiyetle sahip çıktığıyla falan ilgilenmiyoruz.

Galiba 1980’lerdeydi; bir gün ansızın liselerde gördüğümüz tarih ve coğrafya derslerinin ismi değişti. Sırasıyla “millî tarih” ve “millî coğrafya” oluverdiler. O dönem “geometriyi de değiştirip millî geometri yapacak mısınız?”, “sırada millî kimya mı var?” gibi espriler revaçta olsa da aradan yıllar geçtikten sonra durup düşününce, bu kararın Millî Eğitim teşkilatımızın tarihi boyunca aldığı en yerinde kararlardan biri olduğunu düşünmeye başladım.

Şimdi yalan yok, coğrafya dersi için tam olarak aynı şeyi söyleyemem. Ne bileyim, izohips eğrileri, haritanın pusulaya göre gerçek kuzeyi göstermesi için gereken doğal sapma açısının hesaplanması, fön rüzgârlarının etkileri gibi konularda ne gibi bir millî perspektif sunabileceğimizden emin değilim. Zaten pusulaların gerçek kuzeyi göstermediğini, harita üzerindeki bilgiler kullanılarak sapma açısı hesaplanması ve haritanın ona göre düzeltilmesi gerektiğini askerde topçu okulunda öğrendim. Ha, eminim lisedeki kıymetli coğrafya hocamız İsmet Denli de bize bu konuda gerekenleri öğretmiştir ama kendisinin anlattığı ve benim aklımda kalan her şey; aynı zamanda disiplin kurulu başkanı olduğu için, müdür muavini odasında bire bir gerçekleştirdiği uzun nasihat seanslarından ibaret.

Ancak tarih dersine durup dururken “millî tarih” demeye başlamakta, muhtemelen hiç hesaplanmamış serin bir dürüstlük var. Neticede biz o derste kendi coğrafyamız (kendi millî coğrafyamız) dışında hemen hiçbir yerin tarihini öğrenmiyorduk. Ne Mediciler ve Pazzi Komplosu ne Çin’deki Altı Hanedan dönemi ne Otto, ne Sezar, ne Pön Savaşları… İşin enteresan tarafı, üniversitede kendisinden Roma hukuku dersi aldığım (niye diye sormayın lütfen) rahmetli Belgin Hoca, bir derste Pön Savaşları’ndan bahis

açıp kimsenin bilmediğini görünce bunu nasıl olup da lisede öğrenmemiş olduğumuzu sorgulamıştı. Demek ki rahmetlinin zamanında tarih derslerinde Pön Savaşları’ndan da bahsedilirmiş; sonra bahsedilmez olmuş ondan sonra da zaten malum, dersin adını değiştirmişler.

Tabii sadece içerikle ilgili değil bu. Aynı zamanda konuların ele alınışındaki sübjektiflik, bariz taraf tutma ve handiyse her paragrafa sinen “biz” anlatımı da bunun öyle objektif bir tarih olmadığını zaten gösteriyordu. Kendisini çoğunluğun aksine hiç sevmesem de Edward Said’in katıldığım bir sözü var: “Bir akademik metinde ‘biz’ zamirini gördüğünüzde derhal okumayı bırakın, en yakın çıkış kapısına koşun”.

Frans Geffels, Viyana Muharebesi, 1683 (Karlsplatz Viyana Müzesi)

Elbette tarihin, bu disiplinin kurucu babalarından Ranke’nin arzuladığı gibi saf bir objektifliğe kavuşmasının mümkün olmadığını az çok biliyoruz artık ya, yine de bu tam manasıyla objektif olamama durumu, doğrudan “anything goes” anlamına da gelmiyor. Öyle büyük meselelere girmeye hacet yok.

Meşhur bir Viyanalı kahve zincirinin kahvelerini tanıtırken aktardığı “hoş” bir hikaye var mesela. Buna göre, başarısız Viyana kuşatması sırasında Türkler geri dönerken birkaç çuval da kahve çekirdeği bırakmış; kuşatmada kilit rol üstlenen Polonya Kralı Jan Sobieski de bu çuvalları bulup kahverengi fasulye zannetmiş; ne işe yarayacaklarını bilmediği için de Kulczycki adında bir subaya vermiş. Kulczycki de daha önce Türklerin elinde esirmiş; biliyormuş kahveyi de; hemen duruma uyanmış ve böylece Avrupa da kahveyle tanışmış.

Bu hikaye mesela, Viyanalıların da Sobieski’nin de o dönemde eşsiz birer “keriz” olduklarını gösteriyor. Zira Osmanlılar (millî tarihçi olsam biz derdim) kahveyi dünyadan bir sır gibi saklamış, gecelerce rüyasında ismini sayıklamış değil ki? Bilakis kahvenin kıymetinin hayli farkında. O kadar farkında ki gümrük rejiminde kahve çekirdeklerinin kavrulmadan ihracatını engelleyen ve bunu çok sıkı denetleyen kanunları var. Yani Osmanlılar kahve istediğinizde bunu size seve seve satıyor; ama öyle çiğ çekirdek, fidan, kök olarak falan ülke toprakları dışına çıkarmanıza kesinlikle müsaade etmiyor. Tabii Avrupalı tüccar ne yapıp edip bu çekirdekleri, tohumları alıp kahveyi dünyanın artık yavaş yavaş keşfetmeye ve kolonileştirmeye başladığı bölgelerinde yetiştirmek istiyor. Eğer aklımda yanlış kalmadıysa, iki Hollandalı tacir, ilk olarak Osmanlı topraklarından kahveyi kaçırmayı başarıyor. Artık ondan sonra Allah ne verdiyse, Seylan’ından Hindiçin’ine Surinam’ına akıllarına gelen her yerde kahve yetiştirmeyi deniyorlar. E şimdi Viyana dediğin Venedik’ten deveyle 10, bilemedin 15 günlük yol (atla gidersin 10 günde alırsın. Zaten devenin ne işi var Alpler’in yamacında allasen. Fil desen, Hannibal’dan kaldı diyeceğim ama deve ne ya?).

Yani ezcümle Viyanalıların kahveden haberdar olmaları için 2. Viyana Kuşatması’nı beklemelerine hiç gerek yok. Yahu Papa 8. Clemens bile ilk kahvesini o tarihten 100 yıl önce içmiş, çok beğenmiş de, çekirdekleri vaftiz etmiş adam; Viyanalıların niye hiç haberi yokmuş acaba?

Yukarda dediğim gibi, bu biraz da “gönlümün çektiğince tarih” meselesi. Artık inanacağımız gerçeği, mutlaka eğlenceli, borsada aslında beş para etmeyen yeni hisse senetleri gibi “bir hikayesi olan”, eşe dosta anlatabileceğimiz şeylerden seçiyoruz. “Ortaçağ’da su çok kirli olduğu için hastalanmamak için su yerine bira içiyorlarmış” öyküsünden tutun da, Viyanalıyı “keriz”, Osmanlıları iktisat bilmez kılan, “Ay kuşatmada çuvalları bırakmışlar da Viyanalılar bunları bulmuş, kahveyle öyle tanışmışlar” masalına kadar illa Netfliks Limited Series kıvamında tarihsel gerçekler istiyoruz. Osmanlıların gümrük rejimi uyguladığı mallara nasıl bir ciddiyetle sahip çıktığıyla falan ilgilenmiyoruz. Atalarımızın da millî gururumuzu okşayan kahramanlıklar göstermesini istiyoruz. Adamların öyle kahveye gümrük vergisi koyan, tuza uyguladığı gümrük vergisini, gümrükten geçen derilerin tabaklanmasında kullanılan tuz miktarına kadar hesaplayıp çatır çatır vergisini alan işbilir maliye memurları olmaları o kadar da koltuklarımızı kabartmıyor olacak ki millî tarih anlatımızda bunlar yer almıyor. Yok; biz daha çok heyecan ve macera, biraz da komiklik istiyoruz artık tarihten. Yoksa ya da beğenmezsek de oturup kendimiz uyduruyoruz; herkes de beğeniyor (layk), ne güzel!

Oysa iki Hollandalı tüccarın gümrük kaçakçılığı, ondan sonra da yer kürenin dörtbir yanında kahve yetiştirebilecekleri yer araması bence daha eğlenceli ama herhalde anlatması daha uzun. Bundan “limited” değil de iki hatta üç sezon dizi yapar Netfliks.

Aralık 2022
Alaska’da geyiklere içki yasağı, Sparta’da toksik erkekler, FBI’ın pes edeceği cinayetler…

Orta sınıfın kendi belirlediği sınırların herkes için ve her zaman geçerli olduğunu zannetmesi bize has değil. Zaten orta sınıfın böyle gereksiz yanılgıları vardır. Misal çizgiromandan uyarlanan “300 Spartalı” filminde Sparta kralı Leonidas, Pers elçisini öldürmeden önce durduk yere Atinalılara “eşcinsel” falan deyip “Burası Sparta, buradan çıkış yok!” diyerek elçiye zeval getiriyor.

Gündüz kuşağı televizyon programlarını pek seyredemiyorum. O saatlerde yapacak daha iyi bir işim olduğundan da değil esasen. Genellikle o saatleri 1960-70 dönemi Yeşilçam filmleri izleyerek geçiriyorum; zira akşam eşim Arın eve geldiğinde onları izlememe izin vermiyor. Ancak yine de aradabir kopan tartışmalardan, eşin-dostun gönderdiği video parçacıklarından Müge Anlı ve programından haberim var.

Bilmeyen dört-beş kişi için kısaca özetleyeyim, Müge Anlı’nın programında genellikle taşrada Öklid geometrisinin tanımlamakta güçlük çekeceği, Gauss’a ilham verecek karmaşıklıkta aşk üçgenleri ve çokgenleri; FBI profiler’larının pes edip havlu atacağı cinayetler konu ediliyor. Genellikle küçük bir köyde yaşayan “n” sayıda insan, “n” üzeri 2 eksi 1 sayıda ilişki yaşıyor. Tam formülünü çıkarmıştım bir ara da unuttum.

İnsanlar genelde bu denli yoğun ve Hollywood Glam Rock partilerini anımsatan cinselliğe şaşırıyor da; ben de her seferinde insanların diğer insanlara şaşırmalarına şaşırıyorum. Zira ne bileyim, bu olaylar eline bir-iki tane Kemal Tahir romanı geçen kimsenin yabancısı değil. Bana ne zaman bu programdan bir hadise anlatsalar, Kemal Tahir’in hangi romanında benzer bir olay olduğunu hatırlayabiliyorum mesela.

Tabii bu orta sınıfın kendi belirlediği, özellikle cinselliğe dair sınırların herkes için ve her zaman geçerli olduğunu zannetmesi bize has değil. Zaten orta sınıfın böyle gereksiz yanılgıları vardır. Misal çizgiromandan uyarlanan “300 Spartalı” filminde Sparta kralı Leonidas, Pers elçisini öldürmeden önce durduk yere Atinalılara “eşcinsel” falan deyip “Burası Sparta, buradan çıkış yok!” diyerek elçiye zeval getiriyor. Ama eğer yanlış hatırlamıyorsam Spartalıların da pek öyle günümüzün artık yavaş yavaş sorgulanmaya başlanan cinsel normlarına uydukları söylenemez.

Aklımda kaldığı kadarıyla Spartalılar, bölgedeki en savaşçı şehir devleti. Hatta o kadar savaşçılar ki Spartalılarda tek meslek askerlik; diğer bütün işleri zaten köleler yapıyor. Bu Spartalı oğlanlar altı-yedi yaşına gelir gelmez ailelerinden alınıyor, doğrudan kışlaya götürülüyor. Kız çocuklarına evde biçki-dikiş öğretiyorlar herhalde ama oğlan çocukları istisnasız kışlada. Kışla tabii ne bizim parasız yatılıya ne de er eğitim tugayına benziyor: Bir kere öyle karavana falan yok. Çocuklar o yaştan kendi yemeklerini çalıp yemeye alıştırılıyor ama çalmak da yasak. Yani hem çalacaklar hem yakalanmayacaklar. Resmen ruh hastası bir eğitim.

Her neyse, bu şekilde büyüyen çocuklar, damatlık çağa gelince, bir hanım kızımızla görücü usulü evlendiriliyor. Bu evlilikte yürütülen seremoni ise ilginç: Genç kızımızın saçları, tıpkı kışladaki oğlanlar gibi sıfıra vuruluyor, kendisine kışladaki oğlanların giydiği kıyafetler giydiriliyor ve gelinimizle damadımız bu şekilde birbirlerini ilk defa görüyorlar. Amaç ise esasen hayatı boyunca kız yüzü görmemiş Spartalı oğlanı yumuşak geçişle kadın-erkek ilişkilerine hazırlamak. Evet bildiniz; bunlar kışlada sadece birbirleriyle oluyorlar; evlenince yabancılık çekmesin diye kızcağıza da gelinlik yerine asker kıyafeti giydiriyorlar.

Tabii bunlar o zaman ayıp değil, günah değil ama yüzlerce yıl sonra film çekerken Spartalılar herkesin eşcinselliğiyle alay eden toksik erkeklik abideleri olarak resmedilebiliyor. Yahu herif gitti elçiyi kuyuya attı, olacak iş değil!

Kısacası orta sınıf olarak hem zaman hem anlayış hem de mesafe olarak uzağımızdakilerin de vazgeçilmez kabul ettiğimiz değerlere, kurallara sıkı sıkıya bağlı olduğunu varsayıyoruz. O yüzden bir 18. yüzyıl hükümdarının, 14. yüzyıl kralının, 4. yüzyıl değirmencisinin cinsel hayatları, ilk kez okuyan birisinde Müge Anlı etkisi yaratabiliyor.

Bu biraz da yorum hatasından ileri geliyor olabilir. Misal, elimizdeki bazı belgelere göre yasak olan şeyler var. Diyelim ki 19. yüzyılda sokakta sekerek yürümek yasaklanmış. Kimileri bunu “19. yüzyılda sokakta sekerek yürünmezdi” diye yorumlasa da işin aslı böyle bir yasağı yazıya dökecek kadar yüründüğü, yasağın da zaten bu iş yapıldığı için getirildiğidir. Eşeğin aklına karpuz kabuğu düşürmek gibi olmasın ama, bugün Alaska’da geyiklere içki içirmek yasak, ancak bizde böyle bir yasak yok. Ben kendi payıma Türkiye’de hele % 500 ÖTV’li içkisini geyiklerle paylaşan hiçkimse olduğunu sanmıyorum. Ancak Alaska’da böyle bir yasak koyulduysa aklıma gelen tek şey, birtakım Alaskalı derbederin geyiklere içki içirmek gibi bir eğlencesi olduğu. Yani bir şey yasaklandıysa (yasaklayan kurum ne olursa olsun), o şeyin yapıldığı sonucuna varmak kaçınılmaz.

Kasım 2022