Yazar: Ali Murat Hamarat

1953 doğumlu Christoph Daum, 306’sı Türkiye’de 900’den fazla resmî karşılaşmada teknik direktör olarak görev yapmış müstesna bir hocaydı. Deliydi, dâhiydi. Başardıkları, devrim niteliğindeydi. Spor dünyasının bugünkü birçok ikonundan farklı olarak zaafiyetleri vardı; insandı. Yardıma ihtiyacı olanlara da her zaman elini uzatan bir insan.

Önce Christoph Daum, ardından Sven-Göran Eriksson… Ağustos ayının son günlerinde ajanslara önce bizden biri gibi gördüğü­müz Alman hocanın, ardından da İsveçli teknik direktörün ölüm haberi düştü.

Yolu buradan geçen sayısız yabancıdan biriydi Daum. İstik­lal Marşı’nı söylemeye çalışırdı, lösemili çocukları ziyareti haber değeri taşımazdı. Bambaşka bir diyardan gelmiş, “yarı buralı” olarak gitmişti.

1953’te, o devirdeki Doğu Almanya’da doğdu. Zwickau’da dünyaya gelen o çocuk, 6 yaşında babasını kaybedince, annesiyle Berlin Duvarı’nın dikilmesinden önce Federal Almanya’ya taşın­mıştı. Daha ufacıkken ötekiydi; ağır Saksonya aksanını değiş­tirmek, hayatında verdiği ilk sa­vaştı. Yerleştikleri Duisburg’da futbola âşık olan Christoph, 10 yaşında şehrin takımının her maçına gitmeye başlamıştı. Cebinde 5 parası olmadığından, stadyuma kaçak giren çocuk­lardan biriydi. Birçok yaşıtına kıyasla, futbol konusunda da çok yetenekli değildi. Adını Alman­ya’da bile birçoklarının duyma­dığı ekiplerde meşin yuvarlağın peşine düşse de vasatı aşamıyor, orta saha oyuncusu olarak nam salamıyordu.

Köln’deki spor akademisinde okurken, kentin yedek takımın­da forma giyen delikanlının ilk işi öğretmenlikti. Bir yan­dan okulda ders veriyor, diğer taraftan yeşil sahalarda başarılı olmayı düşlüyordu. Akademiyi başarıyla bitiren Daum, futbol­culuk kariyerinin sonlarında teknik direktörlük lisansını da almıştı (Alman hoca 900’den fazla resmî maça çıkacak, bunla­rın 306’sı Türkiye’de olacaktı).

1980’lerin başında Köln alt­yapısında çalışmaya başlayan Daum, birçok futbolcu yetişti­riyordu. Kısa sürede A Ta­kım’ın hocası Hannes Löhr’ün yardımcısı olmuştu. Takımın başına önce emanetçi sıfatıyla geçmiş, ardından kalıcı olmuştu. Köln’ün hocası olduğunda henüz 33’ündeydi. Doğru-dürüst bir futbolculuk kariyeri olmayan bir genç, Bundesliga’da kulübedey­di. Bu, o günler için şüphesiz bir devrimdi.

Kısa sürede Almanya’nın ünlü hocalarına meydan oku­maya başlayan Daum, takımını 1988’de üçüncülüğe taşımıştı. Ertesi yıl da Bayern Münih’in ardından ikinci sırayı aldılar. ZDF ekranlarında Uli Hoeness ve Jupp Heynckes gibi ülkenin tar­tışılmaz iki futbol figürüne karşı sesini yükselttiği gün, milyonlar yeşil sahaların Spartaküs’üyle karşı karşıya olduklarını anla­mıştı. O yayın sayesinde Bun­desliga’nın olmasa da gönüllerin şampiyonuydu artık.

Genç çalıştırıcı zamanın ruhunun farkındaydı. Tele­vizyon da onun arkasındaydı. Ciddiye alınmak için herkesten daha başarılı olmak zorun­daydı. Sürekli kendini aşmalı ve gündemde kalmalıydı. Sivri dili biraz da bundandı. 1989-90 sezonunda Bundesliga’da yine ikinci olan Köln, UEFA Kupası’n­da yarı finalde Juventus’a elense de yönetim onunla yola devam etmemişti. Daum ise yeni yuvası Stuttgart’ta daha ileri gidecek, 1992’de şampiyonluğu elde edecekti.

16 Mayıs 1992’de Bundesli­ga’da son haftaya üç takım aynı puanda başlamış, 90 dakika sonunda bir şampiyon çıkmış­tı. Üstüne belgeseller çekilen Alman futbolunun kıyamet gü­nünde, santra öncesinde ikinci sırada yer alan Stuttgart foto­finişte ipi göğüslemişti. Daum sonradan yıllarca çalıştıracağı Bayer Leverkusen’i altederek za­fere ulaşırken, rakibin başındaki Reinhard Saftig 1994’te önce Kocaelispor, ardından Galata­saray’ın hocası olacaktı. Daum deseniz, zaten aynı yılın Ocak ayında Beşiktaş’a imza atacaktı.

Şampiyonlar Ligi elemelerin­de yaşanan bir hadise, Hoca’nın karizmasını çiziyordu. İlk maçta Leeds United’ı 3-0’lık skorla deviren Almanlar rövanşa rahat gitmişti. İngiltere’de 4-1’lik skor­la kaybettiklerinden, deplasman golü kuralıyla yollarına devam edeceklerdi. Fakat olmayacak şey olmuş, Daum fazla yabancı oynattığından hükmen mağ­lup ilan edilmişlerdi. Tarafsız sahadaki üçüncü maçı kazanan İngilizler yoluna devam ederken, kısa süre sonra da Alman hoca kovulmuştu. Kuvvetle muhte­mel, bu hadise yaşanmasa ülke­mize ayak basmayacaktı Daum.

1994’ün başında Beşiktaş’ın teklifini kabul eden Daum, bir Türkiye Kupası, bir de lig şampiyonluğuna imza atmıştı. Siyah-beyazlıların kulübesine ilk geçtiği günlerde oynanan bir Fenerbahçe maçında, soyunma odasına tekerlekli sandalyede oturan bir taraftar sokan deli dâhi, motivasyon konuşmasını o gence yaptırmıştı. Sınırları zorlamaya bayılıyordu; fakat asla -bu topraklarda son yıllarda moda olduğu şekilde- rakibine belaltı vurmuyordu.

1996’da Almanya’ya dönüp Leverkusen’in başına geçen Daum, takımı kanatlandırmıştı. Sezon sonu elde ettikleri ikin­cilik, kulüp tarihinin en büyük başarısıydı. Üçüncülük, ikincilik derken 1999-2000 sezonunun son haftasına lider girdiler. Dep­lasmanda kazanırlarsa, şampi­yon olacaklardı. Ancak Leverku­sen 2-0 kaybedince, Bayern yine zafere ulaşıyordu.

Kulüple sözleşmesi bittiğinde, “Panzerler”in komutanı olacak Daum artık bambaşka bir statü­deydi. Almanya’nın sevgilisiydi. Tartışılmazdı. Ta ki o sırada patlayan bir habere kadar…Ho­eness’in iddiası üstüne kokain kullandığı tespit edilince, ka­riyeri tepetaklak olmuştu. Lever­kusen sonrasında tekrar Beşik­taş’ın başındaydı. Almanya’daki kokain davası sürdüğünden sürekli iki ülke arasında mekik dokuyor, zor günler geçiriyordu. Açığını bulan Bayern lobisiyle savaşını kaybedecek, ancak bambaşka bir diyarda yürekleri fethetmeye devam edecekti.

Siyah-beyazlılardan Avustur­ya’ya geçen Alman hoca, Austria Wien’de lig-kupa dublesi yap­mıştı. Sezon sezonunda kulüpten ayrılan Daum, yine Türkiye’ye dönüyor, bu sefer Boğaz’ın diğer tarafına imza atıyordu. Başkan Aziz Yıldırım, onu Fenerbah­çe’nin başına geçirmişti. Daha önce tribünlerin uyuşturucu yüzünden tepki verdiği isim, kısa sürede pek sevilmişti. 3-0’lık İstanbulspor mağlubiyetiyle başlayan sezon zaferle bitecekti. İkinci sezonunda da Galatasa­ray’ın önünde ligde ipi göğüs­leyen sarı-lacivertliler, Türkiye Kupası finalinde ezeli rakipleri­ne 5-1 mağlup olmuştu. Üçüncü sezonunda da son haftaya lider giren Daum, Denizli’de şampi­yonluğu kaybedince ülkesine dönmek durumunda kalacaktı. Türk futbolunun en uzun 16 da­kikasının sonunda Galatasaray taçlanmıştı. Denizli’de sahaya atılan yabancı maddeler yüzün­den maçın devamlı durması unutulmazdı.

2006’nın sonunda yine çok sevdiği Köln’deydi. Ertesi yıl Angelica’yla stadın santra yuvar­lağında evlenen Daum, 2009’a kadar bu takımı çalıştırdıktan sonra yine Fenerbahçe’nin başı­na geldi. Sezona Süper Kupa’yla giren Fenerbahçe, lige de fırtına gibi başlamıştı. Avrupa’da da alınan iyi sonuçlar vardı. Türkiye Kupası’nı finalde Trabzon’a kay­beden sarı-lacivertliler, Alman hocanın idaresindeki dördüncü sezonda da son haftaya lider girmişti. Bursaspor’un bir puan önündeki sarı-lacivertlilere Trabzonspor karşısında galibiyet gerekiyordu. Fakat 1-1’lik skor bir türlü bozulmuyor, Bursaspor ipi göğüslüyordu. Sonrasında Eintracht Frankurt, Brugge, Bur­saspor derken, Daum Romanya Millî Takımı’nda sahalara veda edecekti.

2011’de cilt kanseri teşhisi konan Daum, ilk savaşını ka­zanmıştı. Bir röportajda “Neden ben? Bu soruyu hiç kendinize sordunuz mu?” sorusuna, “Hayır, asla. Neden ben olmayayım? Milyonlarca insan yaşıyor bu durumu. Bu aslında içinizde bulunan ve sizi tekrar yerin di­binden ayağa kaldıracak şey. Ve eğer bir kere kanserli çocukların tedavi edildiği bir kliniğe gittiy­seniz, gerçekten kötü kaderin ne olduğunu öğreniyorsunuz. Benim çok güzel bir hayatım vardı ve hemen yarın mutlu bir şekilde ölebilirim” diyordu. 2022’de akciğer kanseri olan Daum, son nefesine kadar futbol yazmaya, yorumlamaya devam etti. Leverkusen’de hocalık yapan oğlu Marcel’in şampiyon­luğa ulaştığını gördükten 3 ay kadar sonra 24 Ağustos 2024’te hayatını kaybetti.

Deliydi, dâhiydi. Teknik direktörlüğünde başardıkları devrimdi. Spor dünyasının bu­günkü birçok ikonundan farklı olarak zaafiyetleri vardı; insandı. Yardıma ihtiyacı olanlara da her zaman elini uzatan bir insan. Türk futbolunun zayıf karnını hemen görmüş, birçok fiziği iyi forveti yanyana oynatmaktan çekinmemişti. Sivri diliyle, arı kovanına çomak sokmaktan çekinmeyen kişiliğiyle Alman futbolunun en aykırı rengiydi.

1948-2024

Eriksson: İsveçli futbol gezgini

Daum’dan 2 gün sonra 26 Ağustos’ta ölen Sven-Göran Eriksson, İskan­dinavya’nın yetiştirdiği en büyük teknik direktördü. Tıpkı Alman meslektaşı gibi va­satı aşamayan bir futbolculuk kariyerinden sonra kulübeye geçmiş, orada yaptıklarıyla dünyanın dörtbir tarafında çalışmıştı.

Bir zamanların sağ beki, hocalığa 29’unda Degerfors’ta adım attıktan sonra geldiği Göteborg’da bir peri masalı yazıyordu. Ligde takımını sürekli yukarı taşıyan Eriksson, 1982’de imkansızı başarmıştı. Lig ve kupa şampiyonluklarını, Hamburg’a karşı UEFA Kupası zaferi kovalamıştı. İsveç’te yeşil sahalarda tam profesyonellik 1979’da baş­ladığından, oyuncuların çoğu aynı zamanda başka işte çalışıyordu.

Portekiz devi Benfica’nın başına geçti­ğinde 34 yaşındaydı. Ligde şampiyonluğa ulaşan öğrencileri, UEFA Kupası’nı finalde Anderlecht’e kaybetmişlerdi. Böylece iki farklı takımla üstüste taçlanarak tarihe geçme fırsatını kaçıran İsveçli hoca, ligdeki ikinci şampiyonluğundan sonra İtalya’ya, Roma’ya geçti.

Çizme’de hemen başarılı olamadı ama, 1986’da sarı-kırmızılılara İtalya Kupası’nı kazandırdı. Fi­orentina aktarmalı tekrar gittiği Benfica’da müzeye yeni parçalar ekleyecek olan Eriksson, bu sefer 1990’da Şampiyon Kulüpler Kupası’nda final gördüyse de kazanan Milan olmuştu.

Bir sonraki durağı Sampdoria’da yine İtalya Kupası’nı kaldıran İsveçli, kariyerinin en başarılı dö­nemini Lazio’da yaşadı. Başkent ekibine 1 lig, 2 İtalya Kupası, İtalya Süper Kupası, 1 Kupa Galipleri Kupası, 1 de Süper Kupa kazandırmıştı.

2001’de futbolun beşiğinden gelen teklifi kabul ettiğinde tarihe geçiyordu. İngiliz Millî Takımı’nın ilk yabancı hocası olmuşlu. Harika başlamış, talebeleri Dünya Kupası elemelerinde Münih’te Almanya’yı 5-1’lik skorla parçalamıştı. Ancak görev yaptığı 3 büyük organizasyonda da çeyrek finalde elendiler; 2002 Dünya Kupası’nda Brezilya’ya, Euro 2004 ve 2006 Dünya Kupası’nda da penaltılarla Portekiz’e boyun eğdiler.

2007’de bugünlerinin çok uzağındaki Manchester City’nin başına geçen Eriksson, dertlere der­man olamıyor, Meksika ve Fildişi Sahilleri millî takımlarında hünerlerini sergiliyordu. Ada’da şansını son bir defa Leicester’da denemiş, Çin’de takımlar çalıştırdıktan sonra futbol haritasında bir yeri olmayan Filipinler’de, 2019’da kariyerini noktalamıştı.

Tam bir taktik dehasıydı, oyuncularıyla kurduğu pozitif ilişki hep anlatılırdı. Beraber çalıştığı futbolculardan Roberto Mancini, Simone Inzaghi ve Diego Simeone, onun yolundan gidecek, teknik direktörlüklerinde önemli başarılar elde edecekti…

2024 başında hastalanan İsveçli efsane, en fazla 1 yıl ömrü kaldığını söylüyordu. Ölmeden önce son dileği, hayatı boyunca tuttuğu Liverpool’u bir maçlığına çalıştırmaktı. 23 Mart’ta Ajax’la oynanan ve iki takımın efsanelerini biraraya getiren karşılaşmada muradına eren Eriksson’un veda mesajı unutulmazdı: “İyi bir hayatım oldu. Sanırım hepimiz öleceğimiz günden korkuyoruz ama hayat aynı zamanda ölümdür. Onu olduğu gibi kabul etmeyi öğrenmemiz gerekiyor. Umarım beni elinden gelenin en iyisini yapmaya çalışan iyi bir adam olarak hatırlarsınız. Üzülmeyin, gülümseyin. Her şey için teşekkürler… Antrenörlere, oyunculara, taraftarlara… Kendinize ve hayatınıza iyi bakın.”

20.yüzyıl başlarında Avrupa’da kurulan ve sadece Yahudi sporculardan oluşan spor kulüplerinin en ünlüsü Viyana’daki Hakoah’tı. Kurucusu ve birçok sporcusu Nazi toplama kamplarında can verecek kulüpteki atletlerden biri de, babası Türk vatandaşı olan Alfred König’ti. Türkiye’ye gelecek, ismini değiştirecek ve unutulmaz rekorlara imza atacaktı.

Spor, 19. yüzyılın sonunda Avusturya’da “yumuşak ve zayıf getto Yahudisi” imajından kurtulmanın ara­cı olarak da görülüyordu. Bu anlayış doğrultusunda jimnastik toplulukları kurulurken, birçok Yahudi sporcu kendilerine açık olan karma kulüplerde spor yap­maya başlamıştı.

Bununla yetinmeyen döne­min siyonist liderleri, gençleri biraraya getirecek, Yahudi özbi­lincini güçlendirecek ve sadece Yahudilerden oluşan bir spor ku­lübü kurulmasını istiyordu. Max Nordau’nun 1898’deki Siyonizm Konferansı’nda dile getirdiği “Kaslı Yahudilik” teorisi kısa sürede hayat bulacak, araların­da İstanbul’un da olduğu birçok yerde kulüpler kurulacaktı.

İşte onların en ünlüsü Viya­na’da kapılarını açan Hakoah kulübüydü. Kentte o günlerde yaklaşık 200 bin Yahudi yaşıyor­du. Şarkı sözü yazarı Fritz Löhner Beda’yla bir dişçinin 16 Eylül 1909’da kurduğu kulübün adı İbranice “güç” demekti. Futbol, eskrim, hokey, atletizm, yüzme ve güreş branşlarında faaliyet gösteren mavi-beyazlılar kısa sürede ünleniyordu.

Hakoah’taki Viyanalı spor­culardan biri ise, 1913’te Avus­turya’da doğmuş ama hayatının önemli kısmını Türkiye’de geçirmiş Alfred König veya diğer adıyla Ali Ferit Gören’di! Aslın­da her şey, baba Jakob König’in 1882’de İstanbul’da dünyaya gelmesiyle başlamıştı. Tüccardı; sonradan Avusturya’ya taşın­mıştı. Oğlu Alfred, Viyana’da doğmuştu. Kısa sürede atletizme sevdalanacak delikanlı, Hakoah forması giyiyordu. Kısa mesafe koşularında uzmanlaşan König, 1932’de 400 metrede Avustur­ya gençler şampiyonu olmuştu (Kaderin cilvesi, ezeli rakibi olan vatandaşı Felix Rinner sonradan Nazi subayı olacak, Almanya’nın ülkesini ilhak ettiği gün emrin­deki 40 SS askeriyle Başbakanlık binasını alacaktı).

30’lu yıllardan itibaren Avus­turya’da nazizmin yükselme­siyle birlikte yasalar değişiyor, babasının Türk vatandaşlığı, Alfred’in durumunu tartışmalı hâle getiriyordu. Gençlerde elde ettiği dereceler silinen König, olimpiyatta yarışıp yarışamaya­cağından emin değildi.

1935’te Yahudi sporcuların katıldığı Makabiyat Oyunları’nda 2’si altın olmak üzere 4 madalya alan sprinter bir yol ayrımınday­dı. Ya Hakoah’ta yoluna devam edip 1936 Berlin Olimpiyat Oyunları’na gitmeyecekti ya da sporun şahikasında boy gösterip kulübünden atılacaktı. Olimpi­yata gitmeyi tercih eden König, 200 metre seçmelerinde başarılı olamayıp elenmişti.

Anschluss’tan (Almanya’nın Avusturya’yı ilhakı) sonra ha­yatı cehenneme dönen binlerce Yahudi’den biri olan König, 1938 ortalarında Türkiye’ye iltica etti (Resmî belgelerde bu tarih 22 Temmuz 1938 olsa da spor­cu birkaç ay evvel gelmişti). 20 Mayıs’ta Ankara’da düzenlenen yarışmalarda İstanbul Karması adına yarışan atlet 2 birincilik kazanmıştı.

Kısa süre içinde Türkiye formasını terletmeye başlayan atletin artık yeni bir ismi vardı: Ali Ferit Gören! Müsabakalar­da bu adı kullansa da günlük yaşamında Alfred König olmaya devam ediyordu.

1938 yazı sonunda Belgrad’da Balkan Oyunları organizasyonu vardı. Yeni ismiyle yarıştığı Belg­rad’da 400 metrede birinci olan Gören, yeni ülkesine altın madal­ya getirmişti. Ayrıca 49.4 sani­yeyle imza attığı Türkiye rekoru, yaklaşık 17 sene kırılamaya­caktı. Yetenekli sprinter, 4×400 metrede Türkiye rekorunu kıran takımın da bir parçasıydı.

1939’da yine Balkan Oyun­ları’na giden atlet, 400 metre­deki unvanını korumuştu. 200 metredeyse Muzaffer Baloğlu ipi göğüslerken, o üçüncü gelmişti. Atina’dan 4 madalyayla Tür­kiye’ye dönen Gören, ertesi yıl askere alındı. 1944’te İstanbul’da Tamara Hanım’la evlendi; babası ise Viyana’da vefat etmişti. Baba­sının doğduğu şehir oğluna yuva olurken, oğulun doğduğu şehir babaya mezar olmuştu.

Sonraki yıllarda bir yandan ticaretle de uğraşmaya başlayan Ali Ferit Gören, diğer taraftan Kuleli Askerî Lisesi’nde öğret­menlik yaptı, sporcu subaylar yetiştirdi. 1979’da Cumhurbaş­kanı Fahri Korutürk’ün başarılı sporcuları ağırladığı resepsiyona davet edilen Gören, ancak 68 ya­şında onurlandırılmıştı. Bu onun Türkiye’de devlet tarafından layık görüldüğü tek üst düzey kabul ve onurdu.

1980 darbesinden hemen önce İtalya’ya yerleşen emekli atlet, 1987’de Roma yakınlarında öldüğünde 74 yaşındaydı. Avus­turya’da doğmuş ama ömrünün çoğunu Türkiye’de geçirmişti.

Türkiye’den Avrupa’ya göçedenlerin çocuklarının üst seviye liglerdeki futbol macerası 1970’lerde başlamıştı. Türkiye kökenli futbolcu sayısı arttıkça, kimin hangi millî takımı seçeceği tartışma konusu oldu. Ancak bugün Almanya doğumlu Hakan Çalhanoğlu’nun Türkiye, İlkay Gündoğan’ın ise Almanya kaptanı olması büyük bir zenginliğe işaret ediyor.

Ekmek peşinde 1960’lar­da Almanya’ya göçeden binlerce insan, artık başta alışmakta güçlük çektik­leri bu ülkenin vatandaşı. Bugün Almanya’da yaşayan Türk nüfus 3 milyonu aşmış durumda. Kimileri aradan geçen yıllara rağmen hâlâ uyum sağlayamıyor; Almanya onlar için “acı vatan” olmaya devam ediyor. Birçoğu ise çokkültürlü bir yaşamın içinde hayatlarını devam ettiriyor.

Kimi Türkler ise “altın bile­zikleri” sayesinde iki ulusta da gündem oluyor. Futbolla sadece kendilerine değil, ailelerine, çevrelerine de başka bir yaşam inşa ediyor. “Futbol havzası” olarak anılan, daracık bir bölgede yaşayan milyonlar, yanyana şehirler… Futbol literatüründe “Bin Derbiler Diyarı” olarak da ta­nımlanan Ruhr Bölgesi’nde, 4.435 kilometrekarelik bir alanda 5 milyon kadar insan yaşıyor. Önce Polonyalıların geldiği bu bölge, ardından Yunanlar, İtalyanlar, İspanyollar, Türkleri konuk ve yerli etmiş. Birbirlerine çok yakın mesafedeki kulüpler, kıyasıya rekabetler…

Bölgedeki işçilerin yazgısı, Dortmund’un bugünkü renkle­riydi: Biranın sarısı, kömürün ka­rası… Uzun bir süre Almanya’nın itici gücü olan havzada zamanla maden ve demir-çelik sanayisi tasfiye ediliyor, 2018’de de son kömür ocağı kapatılıyordu. An­cak bölge, yıllarca birçoklarının ekmek kapısı olmuştu. Buraya tek başına taşınan İlkay’ın dedesi, sonradan ailesini de yanına almıştı. Böylece 1979’da Alman­ya’ya ayak basan İrfan Gündoğan da 11 yıl sonra doğan oğluna İlkay adını verecekti.

Evlendikten sonra Almanya’ya göçeden Hüseyin Çalhanoğlu ise bir taraftan yeni yaşamına tu­tunmaya çalışıyor, diğer yandan futbol tutkusundan kopmamak için bir takım oluşturuyordu. 1992’de arkadaşlarıyla kurduğu Turanspor Mannheim’in ka­pısından, zamanla ismini tüm dünyanın öğreneceği oğlu Hakan da girecekti.

Tabii onlardan öncesi de vardı. 1960’larda Almanya’ya giden ailelerin çocukları futbol altyapı eğitimlerini bu ülkede almaya başlamıştı. İzmir’de doğan Erhan Önal, 1976’da Bayern Münih for­masıyla sahne aldığında Bundes­liga’da oynayan ilk Türk göçmen çocuğu olmuştu. “Papaz” lakaplı savunma oyuncusu, 1979’da Türk millî takımına seçilmiş, 1982’de de Fenerbahçe’ye kiralık gelmişti. Sonrasında yıllarca formasını giyeceği Galatasaray’da vazgeçil­mez olan Erhan Önal ve İstan­bul’da doğup Berlin’de büyüyen forvet İlyas Tüfekçi, yeşil saha­larda tersine göçü başlatacaktı. Onların açtığı kapıdan başta Erdal Keser’ler, Uğur Tütüne­ker’ler, Savaş Koç’lar olmak üzere sayısız futbolcu girip Türkiye’de top koşturacaktı. Yine 1980’le­rin sonunda Türkiye’ye gelen Mustafa Yücedağ ise Hollanda patentliydi.

Yeri gelmişken hatırlanmalı: Sadece Avrupa’da değil, Avust­ralya’da doğan çocuklar da bu topraklarda futbol oynamıştı. 1995-2002 arasında Galatasaray kadrosunda bulunan Ufuk Talay; Avustralya Genç Millî Takımı’n­da görev yaparken ondan 11 yaş küçük olan Ersan Adem Gülüm yıllarca Beşiktaş’ta oynamış, Tür­kiye adına 7 defa sahaya çıkmıştı.

Futbolun beşiği İngiltere’den ithal ettiğimiz oyuncular da vardı. Colin Kâzım Richards, hem Fenerbahçe hem Galatasaray for­masını giymiş, Türkiye’yi temsil etmişti. Londra’da Kıbrıslı Türk bir ailenin oğlu olarak dünyaya gelen Kâmil Ahmet Çörekçi de altyapı eğitimini İngiltere’de al­dıktan sonra Türkiye’ye gelecek, birçok takımda boy gösterecekti.

İlk Mehmet Scholl’la anlamış­tık, her Mehmet’in illa Türkiye için ter dökmeyeceğini. Aslen Mehmet Yüksel adıyla doğan o çocuk, sevgiyi öz babasından değil, üvey babasından görmüştü. Annesinin sonradan evlendiği adamın soyadıyla yeşil sahalarda parlamış, Karlsruher aktarmalı geldiği Bayern Münih’te yıldız­laşmıştı. 8 Bundesliga, 1 Şampi­yonlar Ligi, 1 Kıtalararası Kupa, 1 de UEFA Kupası zaferinde rol oynayan orta saha oyuncusu, 1996’da da Almanya’yla Avru­pa şampiyonluğu yaşamıştı. Belki de onun öyküsü, federasyon yetkililerinin kulağına küpe ol­muştu. Başka diyarlarda büyüyen çocukları Türkiye için oynamaya ikna etmek, başlı başına me­saiydi artık. İkna edilenlerden Nuri Şahin, tesadüf bu ya, ilk millî maçında doğduğu ülkeye, Almanya’ya karşı sahne almıştı. 8 Ekim 2005’te Atatürk Olimpiyat Stadyumu’nda oynanan hazırlık karşılaşmasında ay-yıldızlılar adına perdeyi açan Halil Altın­top’un da gurbetçi olması mani­dardı. Fatih Terim’in oyunun son dakikalarında sahaya sürdüğü Nuri daha 17 yaşındaydı. Gence­cik maestro ağları bulduğunda ondan mutlusu yoktu!

Peri masalı gibi başlamıştı Nuri’nin Türkiye macerası. Dort­mund, Real Madrid, Liverpool formalarını da giyen orta saha oyuncusunun yaptığını yıllar sonra Kenan Yıldız tekrarlayacak, ay-yıldızlı formayla ilk golünü Almanya’ya atacaktı. O günlerde Bundesliga’da sahne alan en genç futbolcu özelliğine sahip Nuri’yi bize kaptıran Panzerler, ondan 40 gün sonra doğan Mesut Özil’i pamuklara sarıyordu.

Harika bir kulüp kariyerine sahip olan Nuri’nin millî takım serüveni sıradanken, Almanya’yı seçen Mesut 92 maça çıkacak, ayrıca Dünya Kupası’nı kaldıra­caktı. Bunun etkisiyle uzun süre o coğrafyadaki Türk asıllı çocuk­ların çoğunluğunun ilk tercihi Almanya olacaktı. Tabii istisnalar da vardı…

18 Kasım 2023’te Berlin’de yapılan hazırlık maçında Türkiye, Almanya’yı 3-2’lik skorla de­virirken, ağları havalandıran Kenan Yıldız, iki ülke hattında tartışmalara neden olmuştu. Regensburg’da doğan delikanlı, henüz 18’indeyken doğduğu ve yetiştiği ülkeyi üzmüştü. Bayern Münih altyapısından Juventus’a transfer olan kanat oyuncusun­dan sonra çocukluk arkadaşı Can Uzun da uzun uğraşlardan sonra Türkiye’yi seçmişti. Euro 2024 için açıklanan geniş kadroya alınan Can, sonradan takımdan çıkarıldı.

Türkiye kadrosunda yer alan kaptan Çalhanoğlu ve Kenan dışında, Cenk Tosun, Kaan Ayhan ve Salih Özcan da Almanya doğumlu. Mert Müldür Avustur­ya’da, Ferdi Kadıoğlu ve Orkun Kökçü ise Hollanda’da doğdu.

Gelin, bugüne dek Türkiye kadrosunda yer almış, altyapı eği­timini yurtdışında alan futbolcu­lardan bir ilk 11 hazırlayalım:

Kaleci / Sinan Bolat Kayse­ri’de doğan Sinan, 5 yaşındayken ailesiyle Belçika’ya göç etti. Futbo­la Genk altyapısında başlayan file bekçisi, Standart Liege için oynarken Şampiyonlar Ligi’nde gol de atmıştı. Devler arenasında penaltı dışında akan oyunda file­leri havalandıran ilk kaleci oydu. (12 millî maç, 1 gol).

Sol bek / Ferdi Kadıoğlu Hollanda’yı alt yaş kategorile­rinde temsil eden Ferdi, 2018’de Fenerbahçe’ye geldiğinde, henüz 18’indeydi. Orta sahadan zaman­la beke evrilen oyuncu, bitmek tükenmek bilmeyen enerjisiyle dikkati çekiyor. Bir sonraki dura­ğına rekor bir bonservisle gitmesi bekleniyor. (20 millî maç, 1 gol).

Sağ bek / Ümit Davala Mann­heim’da doğan Ümit, memleket futboluna Afyon’da merhaba demiş, 1996’da Galatasaray’a gelmişti. Sarı-kırmızılı takımda gösterdiği performansla Milan’a transfer olan oyuncu, Werder Bremen’den emekli olmuştu. (41 millî maç, 4 gol).

Defans / Erhan Önal Yeşil sahalarımızın “Papaz”ı Erhan Önal, İzmir’de doğmuş, 7’sinde ailesiyle Almanya’nın yolunu tutmuştu. Münih Türkgü­cü’nden kentin devi Bayern’e transfer olan savunma oyuncu­su, Fenerbahçe ve Galatasaray formalarını giymişti. (12 millî maç, 1 gol).

Defans / Kaan Ayhan Gel­senkirchen’de dünyaya gelen Kaan, futbola kentinin takımı Schalke’de başlamıştı. İtalya’da Sassuolo’da 3 sezon geçirdik­ten sonra 2023’te Galatasaray’a gelen 29 yaşındaki oyuncu, tam bir joker. Sağ bek, stoper ve ön libero pozisyonlarında da görev yapabiliyor. (63 millî maç, 5 gol).

Orta saha / Nuri Şahin Bugün Borussia Dortmund’un teknik direktörü olan Nuri, o takımın altyapısında futbola merhaba demiş, kulübün efsanelerinden biri olmuştu. Feyenoord’da kira­lık geçirdiği 2007-08 sezonun­dan sonra parlayan solak yıldız, Real Madrid, Liverpool, Werder Bremen formalarını da giydikten sonra Antalyaspor’da yeşil saha­lara veda etti. (52 millî maç, 2 gol).

Orta saha / Hakan Çalhanoğlu Karlsruhe’de parlayan Hakan, Hamburg’da gösterdiği per­formansla Bayer Leverkusen’e transfer olmuştu. 2017’de İtalyan devi Milan’a giden maestro, 2021’de kırmızı-siyahlıların ezeli rakibi Inter’e imza atarak Çizme’de büyük bir sansasyon yarattı. (90 millî maç, 19 gol).

Orta saha / Yıldıray Baştürk Wattenscheid altyapısında yeti­şen Yıldıray, Bochum aktarmalı geldiği Bayer Leverkusen’de Şampiyonlar Ligi finali oyna­mıştı. Hertha Berlin ve Stuttgart formalarını giydikten sonra İngiltere’de Blackburn’de futbolu bıraktı. 2002 Dünya Kupası’nda Hasan Şaş’ın Brezilya’ya attığı golün asisti ondandı. (49 millî maç, 2 gol).

Orta sağ-sağ kanat / Hamit Altıntop Wattenscheid altyapı­sında yetişen Hamit, ikizi Halil’le birlikte bir dönem ses getirmişti. Schalke’den Bayern Münih’e, oradan da Real Madrid’e transfer olan Hamit 2012’de Galatasaray’a geldi. Uzaktan şutları, bitmek bilmeyen enerjisiyle dikkati çe­ken yıldız, bugün millî takımlar sorumlusu. (82 millî maç, 7 gol)

Orta sağ-sol kanat / Kenan Yıldız İtalyan devi Juventus’ta oynayan Kenan, yıllardır Al­manya’nın gündeminde. Bayern Münih altyapısından ayrıldığı gün haberdi; Türkiye’yi seçip ay-yıldızlı formayla Almanya ça­talına plaseyi gönderdiği gün ise manşet! Euro 2024’te iyi perfor­mans göstermese de, yaşıtı Arda Güler’le birlikte millî takımımı­zın geleceği olarak görülüyor. (12 millî maç, 1 gol).

Forvet / Cenk Tosun Eintracht Frankfurt’un futbola armağanı olan Cenk, Türkiye’de önce Gazi­antepspor’da oynadı. 2014’te Be­şiktaş’a gelen nam-ı diğer Tosun Paşa, attığı muhteşem golleri müteakip rekor bir bonservis­le İngiliz ekibi Everton’a gitti. Halen Beşiktaş kadrosundaki santrfor, alt yaş kategorilerinde Almanya’yı temsil ettikten son­ra Türkiye’yi seçmişti. (53 millî maç, 21 gol).

Elbette bir de, Türkiye’yi değil, futbola başladıkları ülkenin millî formasını tercih edenler vardı. 2014’te Almanya formasıyla Dünya Kupası’nı kaldıran Mesut Özil, Isparta’da doğup Alman­ya formasıyla Türkiye’ye karşı oynayan Mustafa Doğan ve 14 kez Panzerler için sahne alan Serdar Taşçı ay-yıldızlı formayı seçme­mişti. Tıpkı Galatasaray’la geçen sezon şampiyonluğa ulaşan Kerem Demirbay, 4 defa Alman­ya forması giyen Suat Serdar ve Euro 2024 kadrosundaki Emre Can ile Deniz Ündav gibi.

31 defa Avusturya namına oynayan Viyana doğumlu Veli Kavlak, millî takımdaki tek golünü de Türkiye’ye atmıştı. Avusturya adına ilk defa 2002’de Volkan Kahraman sahne alırken, onu Muhammed Akagündüz, Ümit Korkmaz, Cem Atan, Ekrem Dağ, Yasin Pehlivan, Yüksel Sa­riyar, Ercan Kara ve Yusuf Demir takip etti. Ramazan Özcan da Euro 2008 ve 2016’ya yedek kaleci olarak gitmişti.

İsviçre formasıyla 62 maça çıkıp 34 gol atan Kubilay Türk­yılmaz, Alexander Frei’dan sonra ülke tarihinin en golcü ikinci oyuncusu durumunda. Bir zamanlar Galatasaray formasını terleten Eren Derdiyok da İsviçre adına 60 maçta 10 gol atmıştı. Bir kez U21’de Türkiye için oynayan Gökhan İnler, sonradan nihai ka­rarını verecek ve doğduğu ülke­nin formasını 89 defa terleterek İsviçre için en çok oynayan Türk kökenli futbolcu olacaktı. Bugün millî takımın hocası olan Murat Yakın 44, kardeşi Hakan ise 87 defa İsviçre için görev yaptı.

6 çocuğunu geride bırakıp İs­tanbul’dan İsviçre’ye giden Emi­ne Hanım’ın oğullarıydı Murat’la Hakan. Kocası Leman Gölü’nde boğulan sağlık memuru, gurbet­te yaşam mücadelesine devam ediyordu. Basel’de kaynakçılık yapan Mustafa Yakın’la evlenen Emine Hanım, 1974’te Murat, 1977’de de Hakan’ı doğuracaktı. Babalarının evi terketmesinden sonra annelerinin desteğiyle futbola tutunan Yakın kardeşler, müthiş bir kariyere sahip oldular. Murat teknik direktör olduk­tan sonra harikalar yaratırken, kardeşi Hakan geçen yıl İstan­bulspor’u çalıştırdı.

İsveç formasıyla 49 maça çıkıp 3 gol atan Jimmy Durmaz, kariye­rine Türkiye’de devam ediyor. Bir ara Galatasaray kadrosunda da yer alan orta saha oyuncusunu son olarak Gençlerbirliği forma­sıyla izlemiştik. Yine onun gibi Süryani olan Kennedy Bakırcıoğ­lu 14 millî karşılaşmada oynadı. 2013-2016 arasında 21 defa İsveç için ter döken Erkan Zengin, Türkiye’yi alt yaş kategorilerinde temsil etmişti.

Euro 2016 elemelerinde 12 Ekim 2014’te yapılan İsveç-Lih­tenştayn mücadelesinde perdeyi Erkan Zengin açmış, Jimmy Dur­maz skoru ilan etmişti. Belki o günün unutulmazı, golleri yiyen kalecinin adının Cengiz Biçer ol­masıydı. Türk asıllı file bekçisi İs­viçre’de doğmuş, Lihtenştayn’da futbola başlamıştı. Samsunspor, Mersin İdmanyurdu, Göztepe, Yomraspor, Kastamonuspor ve Gümüşhanespor kadrolarında da yer alan 37 yaşındaki eldiven kariyerine devam ediyor.